કલ્પાભ્રાંશનિકાશેન ઘૃષ્ટામ્ અદ્રિતટીમ્ ઇવ । સ્વનેત્રવિદ્યુદ્વલયાવલનાજ્વલિતામ્બરામ્
એનું રૂપ જાણે યુગના વાદળના ટુકડા જેવું લાગતું હતું, જાણે પર્વતની કિનારે ઘસાઈ ગયું હોય. એની આંખોમાંથી વીજળીના ચમકતા વલયો નીકળી રહ્યા હતા અને એના વસ્ત્રો તેજથી ઝગમગી ઉઠ્યા હતા.
તિમિરૈકાર્ણવૌર્વાગ્નિજ્વાલાવિવલનામ્ ઇવ । ગર્જદ્ઘનઘટાટોપપીવરાસિતકન્ધરામ્
તેણીનો ગળો ઘનઘોર વાદળ જેવી ઘાટો અને કાળો હતો, જાણે અંધકારના મહાસાગરમાંથી ઊઠતી અગ્નિની જ્વાળા લહેરાઈ રહી હોય.
રણદ્વદનસંરમ્ભહાહાહતનિશાચરામ્ । રોદસીકજ્જલસ્તમ્ભલીલયોલ્લાસિતાં પુરઃ
યુદ્ધમાં તેના મુખ પર ભયંકરતા છલકાતી હતી, અને રાત્રિના દૈત્યોના કરૂણ રડવાનો અવાજ સંભળાતો હતો; તેના આગળ આકાશ જાણે કાજળના કાળા થાંભલાંથી ઝગમગતું લાગતું હતું.
ઊર્ધ્વકેશીં સિરાલાઙ્ગીં કપિલાક્ષીં તમોમયીમ્ । યક્ષરક્ષઃપિશાચાનામ્ અપ્ય્ અનલ્પભયપ્રદામ્
તેણાં વાળ ઊભા હતાં, શરીર પર નસો સ્પષ્ટ દેખાતી, આંખો પીળાશભરી અને આખું રૂપ અંધકારથી ભરેલું હતું—તે yakṣa, rākṣasa અને piśāca જેવા ભયાનક જીવ માટે પણ ભારે ભય પેદા કરતી હતી.
દરીરન્ધ્રલસત્સ્વાસ્યાં વાતઝાઙ્કારભીષણામ્ । મુસુલોલૂખલાલાતાં હલશૂર્પકશેખરામ્
તેણું મોઢું પહાડની ગુફા જેવું પહોળું ખુલેલું હતું અને પવનના ગર્જનાથી ભયાનક લાગતું હતું; તેના કપાળ પર મસળ અને ઓખળી હતી, અને માથે હળ તથા સુપલીનો મુગટ પહેરેલો હતો.
સ્ફુરન્તીમ્ ઇવ કલ્પાન્તે વૈડૂર્યશિખરિસ્થલીમ્ । હાસઘટ્ટિતવિશ્વેશાં કાલરાત્રીમ્ ઇવોદિતામ્
એ અંતકાળે, વૈડૂર્યના શિખર જેવી ઝળહળતી, હાસ્યથી સમગ્ર જગતના ઈશ્વરોને હલાવી નાખે એવી, જાણે કાળરાત્રિ જ ઊગીને ઉભી રહી હોય તેમ તે દેખાતી હતી.
ઘનવ્યોમાટવીં સાભ્રાં કૃતદેહામ્ ઇવાગતામ્ । શરીરિણીં મહાભ્રાઢ્યાં યામિનીમ્ ઇવ માંસલામ્
ઘેરા વાદળોથી છવાયેલી આકાશની જંગલ જાણે દેહ ધારણ કરીને આવી હોય, એવી, મહાન વાદળોથી ભરપૂર અને મજબૂત દેહવાળી, રાત્રિ જેવી તે દેખાતી હતી.
શરીરસન્નિવેશેન પઙ્કપીઠીમ્ ઇવોત્થિતામ્ । તનું ચન્દ્રાર્કયુદ્ધાય તમસેવ સમાશ્રિતામ્
શરીરધારી બની, જાણે કાદવના પાટથી ઊભી રહી હોય, અને ચાંદ્ર-સૂર્ય સાથે યુદ્ધ કરવા માટે અંધકાર જ દેહ ધારણ કરીને આવી હોય તેમ તે દેખાતી હતી.
ઇન્દ્રનીલતટશ્વભ્રલમ્બાભ્રયુગલોપમૌ । ઉલૂખલાદિહાલાઢ્યૌ દધાનામ્ અસિતૌ સ્તનૌ
એના બે સ્તન નીલમણિના પર્વતકાંઠા જેવા કાળા અને લટકતા વાદળના જોડી જેવા હતા, જેમાં ઉલૂખળ અને હળની શોભા હતી.
નગ્નામ્ અઙ્ગારકાશેન સમાલબ્ધમહાતનુમ્ । દ્રુમાભાસ્પદસમિરલલદ્ભુજલતાતનુમ્
એના વિશાળ શરીર પર કાચા કૂણાની જ્યોત પડી રહી હતી, અને એના અંગો વૃક્ષની ડાળીઓ જેમ પવનમાં લચકાઈ રહ્યા હતા.
તામ્ અવેક્ષ્ય મહાવીરૌ તથૈવાક્ષુભિતૌ સ્થિતૌ । ન તદ્ અસ્તિ વિમોહાય યદ્ વિવિક્તસ્ય ચેતસઃ
એને જોઈને એ બે મહાન વીરો એકદમ સ્થિર રહ્યા; જેમનું મન બધાંથી અલિપ્ત છે, એમને કોઈ પણ વસ્તુ ભ્રમિત કરી શકતી નથી.
મહારાક્ષસિ સંરમ્ભો હાસાત્મા કિમ્ અયં તવ । લઘવો હ્ય્ અથ વા નાર્યો લાઘવે ઽપ્ય્ અતિસમ્ભ્રમાઃ
મહારાક્ષસી, તારો આ ગુસ્સો ખરેખર હાસ્ય છે કે શું? સ્ત્રીઓ ક્યારેક હલકીફુલકી હોય છે, અને ક્યારેક તો એ હલકાપણામાં પણ બહુ ઊંડી ઉથલપાથલ અનુભવે છે.
ત્યજ સંરમ્ભમ્ આરમ્ભો નાયં તવ વિરાજતે । વિષયે હિ પ્રવર્તન્તે ધીમન્તસ્ સ્વાર્થસાધકાઃ
તારે ગુસ્સો છોડી દેજે; આ ઉથલપાથલ તને શોભતી નથી. સમજદાર માણસો તો દુનિયામાં ફક્ત પોતાનું કામ પૂરું કરવા જ પ્રવૃત્ત થાય છે.
ત્વાદૃશીનાં સહસ્રાણિ મષિકાનામ્ ઇવાબલે । અસ્માકં વાસનાવાત્યાવ્યૂઢાનિ તૃણપર્ણવત્
હે નિર્ભળ, તારા જેવા હજારો લોકો અમારે માટે માખીઓ જેટલા મહત્વના નથી; અમારી મજબૂત વાસનાઓ તેમને ઘાસ-પર્ણ જેવી હલકી રીતે દૂર કરી નાખે છે.
સંરમ્ભજ્વરમ્ ઉત્સૃજ્ય સમયા સ્વસ્થયા ધિયા । યુક્ત્યા ચ વ્યવહારિણ્યા સો ઽર્થઃ પ્રાજ્ઞેન સાધ્યતે
ક્રોધનો તાવ છોડી, શાંત મનથી અને સમજદારીપૂર્વક વર્તી, બુદ્ધિશાળી માણસ પોતાના કામને સિદ્ધ કરી લે છે.
સ્વેનૈવ વ્યવહારેણ કાર્યં સિધ્યતુ માથવા । મહાનિયતિનીત્યૈવ ભ્રમસ્યાવસરો હિ કઃ
હે માથવ, તું પોતાનાં પ્રયત્નથી કામ પૂરું કર; મહાન વિધિના નિયમમાં ભ્રમ માટે ક્યારેય જગ્યા રહેતી નથી.
કથયાભિમતં કિં તે કિમ્ અર્થયસિ વાર્થિની । અર્થી સ્વપ્ને ઽપિ નાસ્માકમ્ અપ્રાપ્તાર્થઃ પુરોગતઃ
તું જે ઈચ્છે છે એ સ્પષ્ટ કહે; શું માંગે છે, એ પણ જણાવી દે. અમે તો સપનામાં પણ અપ્રાપ્ય વસ્તુ પાછળ કદી દોડતા નથી.
ઇત્ય્ ઉક્તા સા તદા તેન ચિન્તયામ્ આસ રાક્ષસી । અહો નુ વિમલાચારં સત્ત્વં પુરુષસિંહયોઃ
તે સમયે જ્યારે તેણે એમ કહ્યું, ત્યારે રાક્ષસી મનમાં વિચારી, 'અરે! ખરેખર, આ પુરુષસિંહોનું વર્તન અને સ્વભાવ કેટલું નિર્મળ છે.'
ન સામાન્યાવ્ ઇમૌ મન્યે ચિત્રૈવેયં ચમત્કૃતિઃ । વચોવક્ત્રેક્ષણાન્ય્ એવ વદન્ત્ય્ અન્તર્વિનિશ્ચયમ્
હું માનતી નથી કે આ બંને સામાન્ય છે; આ તો ખરેખર આશ્ચર્યજનક છે. એમના બોલ, અવાજ અને નજર જ એમના અંતરની દૃઢતા બતાવે છે.
વચોવક્ત્રેક્ષિતદ્વારૈર્ ધીમતામ્ આશયા મિથઃ । એકીભવન્તિ સરિતાં પયાંસિ વલનૈર્ ઇવ
શબ્દો, બોલ અને નજર દ્વારા બુદ્ધિશાળી લોકોના મનની ભાવનાઓ એકબીજામાં મળી જાય છે, જેમ નદીઓનું પાણી પોતાના વહેણથી એક થાય છે.
આભ્યાં પ્રાયઃ પરિજ્ઞાતો મમ ભાવો ઽનયોર્ મયા । ન વિનાશ્યૌ મયેમૌ વા સ્વયમ્ એવાવિનાશિનૌ
આ બંને દ્વારા મારા મનની સ્થિતિ એમને ઘણી અંશે સમજાઈ ગઈ છે અને એમની મને. હું એમને નાશી શકું નહીં અને એ પણ મને નહીં, કેમ કે આપણે બધા સ્વભાવથી અવિનાશી છીએ.
મન્યે ભવત આત્મજ્ઞૌ નાત્મજ્ઞાનાદ્ ઋતે મતિઃ । પ્રમૃષ્ટસદસદ્ભાવા ભવત્ય્ અસ્તભયા મૃતેઃ
મને લાગે છે કે આ બંનેને પોતાનું સાચું જ્ઞાન છે; પોતાનું જ્ઞાન વિના સાચી સમજણ થતી નથી. જ્યારે સત્ય અને અસત્યનો ભ્રમ દૂર થાય છે, ત્યારે મૃત્યુનો ડર પણ રહેતો નથી.
તદ્ એતૌ પરિપૃચ્છામિ કઞ્ચિત્ સન્દેહમ્ ઉત્થિતમ્ । પ્રાપ્યં પ્રાપ્ય ન પૃચ્છન્તિ યે કિઞ્ચિત્ તે નરાધમાઃ
હું હવે આ બંનેને એક પ્રશ્ન પૂછવા જઈ રહી છું, કારણ કે મનમાં એક શંકા ઊભી થઈ છે. જેને યોગ્ય અવસર મળે છતાં પણ કંઈ પૂછતા નથી, એવા લોકો સૌથી નીચા ગણાય છે.
ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય પૃચ્છાયૈ તન્ નાનાવસરં તતમ્ । અકાલકલ્પાભ્રરવં હાસં સંયમ્ય સાબ્રવીત્
આ રીતે વિચાર કરીને, તેણે યોગ્ય સમયે પ્રશ્ન પૂછવાનો વિચાર કર્યો અને સમયસર ન આવે તેવો મોજમાં ઉઠેલો હાસ્ય રોકી રાખ્યો, પછી કહ્યું:
કૌ ભવન્તૌ નરૌ વીરૌ કથ્યતામ્ ઇતિ મે ઽનઘૌ । જાયતે દર્શનાદ્ એવ મૈત્રી વિષદચેતસામ્
હે પાપરહિત અને વીર પુરૂષો, તમે કોણ છો? કૃપા કરીને મને કહો. કારણ કે શુદ્ધ હૃદયવાળા લોકોના દર્શનથી તરત જ મિત્રતા જન્મે છે.
અયં રાજા કિરાતાનામ્ અસ્યાહં મન્ત્રિતાં ગતઃ । ઉદ્યતૌ રાત્રિચારેણ ત્વાદૃગ્જનવિનિગ્રહે
આ રાજા કિરાતોનો શાસક છે અને હું તેનો મંત્રી બન્યો છું. અમે રાતે ફરજ પર છીએ, એવા લોકો પર નિયંત્રણ રાખવા જેમ તમે છો.
રાજ્ઞો રાત્રિન્દિનં ધર્મો દુષ્ટભૂતવિનિગ્રહઃ । સ્વધર્મત્યાગિનો યે તુ તે વિનાશાનલેન્ધનમ્
રાજાનું દિવસ-રાતનું ધર્મ છે કે દુષ્ટ જીવોને કાબૂમાં રાખે. પણ જે પોતાનું કર્તવ્ય છોડે છે, તેઓ વિનાશની અગ્નિ માટે ઇંધણ બને છે.
રાજ્ઞસ્ ત્વમ્ અસિ દુર્મન્ત્રી દુર્મન્ત્રિત્વાદ્ અરાડ્ અયમ્ । સદ્ભૂપસ્ય ભવેન્ મન્ત્રી રાજા સન્મન્ત્રિણા ભવેત્
તમે રાજાને ખોટી સલાહ આપનારા મંત્રી છો, અને તમારી ખરાબ સલાહથી આ અરાડ આવ્યો છે. સારા મંત્રી સારા રાજાને જ મળે છે અને રાજા પણ વિદ્વાન મંત્રીઓથી જ મહાન બને છે.
રાજૈવાદૌ વિવેકેન યોજનીયસ્ સુમન્ત્રિણા । તેનાર્યતામ્ ઉપાયાતિ યથા રાજા તથા પ્રજાઃ
શરૂઆતમાં રાજાને બુદ્ધિશાળી મંત્રી યોગ્ય રીતે માર્ગદર્શન આપે તો જ તે મહાન બને છે. જેવો રાજા હોય, તેવી જ પ્રજા બને છે.
સમગ્રગુણજાલાનામ્ અધ્યાત્મજ્ઞાનમ્ ઉત્તમમ્ । તદ્વદ્ રાજા ભવેદ્ રાજા તદ્વન્ મન્ત્રી ચ મન્ત્રવિત્
સર્વ ગુણોના સમૂહ જેવું ઉત્તમ આત્મજ્ઞાન છે. એ જ રીતે, રાજા સાચો રાજા હોવો જોઈએ અને મંત્રી પણ યોગ્ય સલાહ આપનાર હોવો જોઈએ.