તસ્માદ્ ઇમૌ પરીક્ષે ઽહં કદાચિત્ પ્રશ્નલીલયા । કિં માનજ્ઞાનકાવ્ એતાવ્ ઇતિ તામરસેક્ષણૌ
એથી હું ક્યારેક રમતમાં બંનેને પૂછપરછ કરીને તપાસું છું: શું આ બંનેમાં માન, જ્ઞાન અને કાવ્ય છે, હે કમળની આંખવાળાઓ?
આદૌ વિચાર્ય સુગુણાગુણલેશયુક્તિમ્ આગસ્ તતો ઽધિકતરં ચ ગુણાદ્ યાદિ સ્યાત્ । કુર્યાત્ તતસ્ સમુપપત્તિવશેન દણ્ડં દણ્ડ્યસ્ય લઘ્વ્ અથ દૃઢં ધનસમ્ભવે વા
સૌપ્રથમ, માણસના સારા કે ખરાબ ગુણ અને તેની ભૂલ કેટલી છે તે વિચારવું જોઈએ. જો ભૂલ ગુણથી વધારે હોય, તો યોગ્ય રીતે દોષિતને હલકી કે કડક સજા, અથવા દંડ આપવો જોઈએ.
અથ સા રાક્ષસી રક્ષઃકુલકાનનમઞ્જરી । તમસ્ય્ એવાભ્રલેખેવ ગમ્ભીરં નિનનાદ સા
પછી એ રાક્ષસી, રાક્ષસકુળની વનમાળા જેવી, અંધકારમાં વાદળની રેખા જેવો ઘેરો ગર્જન કરી ઉઠી.
નાદાન્તે સમુવાચેદં પ્રીઙ્કારપરુષં વચઃ । ગર્જિતાનન્તરં જાતકરકાશનિશબ્દવત્
અંતે જ્યારે ધ્વનિ શાંત થઈ, ત્યારે એએ કડક અને કઠોર શબ્દો ઉચ્ચાર્યા—જેમ વીજળીના ચમક્યા પછી ગાજનો અવાજ થાય છે, એમ.
ભો ભો ઘોરાટવીવ્યોમપદવીશશિભાસ્કરૌ । મહામાયાતમઃપીઠશિલાકોટરકીટકૌ
અરે! અરે! જંગલની આકાશપથના શશી અને સૂર્ય, મહામાયાના અંધકારભર્યા ખાડામાં રહેનારા જીવડાઓ તમે.
કૌ ભવન્તૌ મહાબુદ્ધી દુર્બુદ્ધી વા સમાગતૌ । મદ્ગ્રાસપથમ્ આપન્નૌ ક્ષણાન્ મરણકોવિદૌ
કોણ છો તમે બે? મહાન બુદ્ધિવાળા કે મૂર્ખ? તમે બંને મળીને મારા શિકારના રસ્તે આવી ગયા છો, એક ક્ષણમાં મૃત્યુકલા જાણનારા બનીને.
ભો ભો ભૂતક કિં સ્યાસ્ ત્વં ક્વ તિષ્ઠસિ ચ દેહકમ્ । દર્શયાસ્યાસ્ તવ ગિરઃ કો બિભેત્ય્ અલિનીધ્વનેઃ
અરે! અરે! ભૂત, તું શું છે? તારો નાનકડો દેહ ક્યાં ઊભો છે? તારો ચહેરો બતાવ, તારો અવાજ સંભળાવ—મધમાખીની ગુંજથી કોણ ડરે?
સિંહવત્ સર્વવેગેન પતન્ત્ય્ અર્થં કિલાર્થિનઃ । સમમ્ આકારશબ્દાભ્યાં ભાવયાસ્માન્ બિભેષિ કિમ્ । ન કિઞ્ચિદ્ દીર્ઘસૂત્રાણાં સિધ્યત્ય્ આત્મક્ષયાદ્ ઋતે
સિંહ જેવું જોર લગાવીને જે પોતાના હેતુ માટે દોડે છે, એ લોકો બધું પામે છે. તું પણ એ જ રીતે અવાજ અને રૂપથી મને ડરાવવાનો પ્રયત્ન કરે છે, પણ કેમ? જે લોકો કામમાં મોડું કરે છે, એમને કદી સફળતા મળતી નથી—માત્ર પોતાનો નાશ જ થાય છે.
રાજ્ઞેત્ય્ ઉક્તે રમ્યમ્ ઉક્તમ્ ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય સા તયોઃ । પ્રકાશાયાપ્ય્ અધૈર્યાય નનાદ ચ જહાસ ચ
'રાજા' શબ્દ સાંભળતાં જ એણે મનમાં વિચાર્યું, 'આ તો બહુ મીઠું બોલાયું.' પોતાની બેચેનીને લીધે એ જોરથી હસવા લાગી અને ગર્જના પણ કરી.
તતો દદૃશતુસ્ તૌ તાં શબ્દપૂરિતદિગ્ગણામ્ । સ્વાટ્ટહાસપ્રભાપિણ્ડપૂરપ્રકટિતાકૃતિમ્
પછી એ બે જણએ જોયું કે એ સ્ત્રીના હાસ્યના પ્રકાશથી આખી દિશાઓ ગૂંજી ઉઠી છે અને એનું સ્વરૂપ સ્પષ્ટ દેખાઈ રહ્યું છે.
કલ્પાભ્રાંશનિકાશેન ઘૃષ્ટામ્ અદ્રિતટીમ્ ઇવ । સ્વનેત્રવિદ્યુદ્વલયાવલનાજ્વલિતામ્બરામ્
એનું રૂપ જાણે યુગના વાદળના ટુકડા જેવું લાગતું હતું, જાણે પર્વતની કિનારે ઘસાઈ ગયું હોય. એની આંખોમાંથી વીજળીના ચમકતા વલયો નીકળી રહ્યા હતા અને એના વસ્ત્રો તેજથી ઝગમગી ઉઠ્યા હતા.
તિમિરૈકાર્ણવૌર્વાગ્નિજ્વાલાવિવલનામ્ ઇવ । ગર્જદ્ઘનઘટાટોપપીવરાસિતકન્ધરામ્
તેણીનો ગળો ઘનઘોર વાદળ જેવી ઘાટો અને કાળો હતો, જાણે અંધકારના મહાસાગરમાંથી ઊઠતી અગ્નિની જ્વાળા લહેરાઈ રહી હોય.
રણદ્વદનસંરમ્ભહાહાહતનિશાચરામ્ । રોદસીકજ્જલસ્તમ્ભલીલયોલ્લાસિતાં પુરઃ
યુદ્ધમાં તેના મુખ પર ભયંકરતા છલકાતી હતી, અને રાત્રિના દૈત્યોના કરૂણ રડવાનો અવાજ સંભળાતો હતો; તેના આગળ આકાશ જાણે કાજળના કાળા થાંભલાંથી ઝગમગતું લાગતું હતું.
ઊર્ધ્વકેશીં સિરાલાઙ્ગીં કપિલાક્ષીં તમોમયીમ્ । યક્ષરક્ષઃપિશાચાનામ્ અપ્ય્ અનલ્પભયપ્રદામ્
તેણાં વાળ ઊભા હતાં, શરીર પર નસો સ્પષ્ટ દેખાતી, આંખો પીળાશભરી અને આખું રૂપ અંધકારથી ભરેલું હતું—તે yakṣa, rākṣasa અને piśāca જેવા ભયાનક જીવ માટે પણ ભારે ભય પેદા કરતી હતી.
દરીરન્ધ્રલસત્સ્વાસ્યાં વાતઝાઙ્કારભીષણામ્ । મુસુલોલૂખલાલાતાં હલશૂર્પકશેખરામ્
તેણું મોઢું પહાડની ગુફા જેવું પહોળું ખુલેલું હતું અને પવનના ગર્જનાથી ભયાનક લાગતું હતું; તેના કપાળ પર મસળ અને ઓખળી હતી, અને માથે હળ તથા સુપલીનો મુગટ પહેરેલો હતો.
સ્ફુરન્તીમ્ ઇવ કલ્પાન્તે વૈડૂર્યશિખરિસ્થલીમ્ । હાસઘટ્ટિતવિશ્વેશાં કાલરાત્રીમ્ ઇવોદિતામ્
એ અંતકાળે, વૈડૂર્યના શિખર જેવી ઝળહળતી, હાસ્યથી સમગ્ર જગતના ઈશ્વરોને હલાવી નાખે એવી, જાણે કાળરાત્રિ જ ઊગીને ઉભી રહી હોય તેમ તે દેખાતી હતી.
ઘનવ્યોમાટવીં સાભ્રાં કૃતદેહામ્ ઇવાગતામ્ । શરીરિણીં મહાભ્રાઢ્યાં યામિનીમ્ ઇવ માંસલામ્
ઘેરા વાદળોથી છવાયેલી આકાશની જંગલ જાણે દેહ ધારણ કરીને આવી હોય, એવી, મહાન વાદળોથી ભરપૂર અને મજબૂત દેહવાળી, રાત્રિ જેવી તે દેખાતી હતી.
શરીરસન્નિવેશેન પઙ્કપીઠીમ્ ઇવોત્થિતામ્ । તનું ચન્દ્રાર્કયુદ્ધાય તમસેવ સમાશ્રિતામ્
શરીરધારી બની, જાણે કાદવના પાટથી ઊભી રહી હોય, અને ચાંદ્ર-સૂર્ય સાથે યુદ્ધ કરવા માટે અંધકાર જ દેહ ધારણ કરીને આવી હોય તેમ તે દેખાતી હતી.
ઇન્દ્રનીલતટશ્વભ્રલમ્બાભ્રયુગલોપમૌ । ઉલૂખલાદિહાલાઢ્યૌ દધાનામ્ અસિતૌ સ્તનૌ
એના બે સ્તન નીલમણિના પર્વતકાંઠા જેવા કાળા અને લટકતા વાદળના જોડી જેવા હતા, જેમાં ઉલૂખળ અને હળની શોભા હતી.
નગ્નામ્ અઙ્ગારકાશેન સમાલબ્ધમહાતનુમ્ । દ્રુમાભાસ્પદસમિરલલદ્ભુજલતાતનુમ્
એના વિશાળ શરીર પર કાચા કૂણાની જ્યોત પડી રહી હતી, અને એના અંગો વૃક્ષની ડાળીઓ જેમ પવનમાં લચકાઈ રહ્યા હતા.
તામ્ અવેક્ષ્ય મહાવીરૌ તથૈવાક્ષુભિતૌ સ્થિતૌ । ન તદ્ અસ્તિ વિમોહાય યદ્ વિવિક્તસ્ય ચેતસઃ
એને જોઈને એ બે મહાન વીરો એકદમ સ્થિર રહ્યા; જેમનું મન બધાંથી અલિપ્ત છે, એમને કોઈ પણ વસ્તુ ભ્રમિત કરી શકતી નથી.
મહારાક્ષસિ સંરમ્ભો હાસાત્મા કિમ્ અયં તવ । લઘવો હ્ય્ અથ વા નાર્યો લાઘવે ઽપ્ય્ અતિસમ્ભ્રમાઃ
મહારાક્ષસી, તારો આ ગુસ્સો ખરેખર હાસ્ય છે કે શું? સ્ત્રીઓ ક્યારેક હલકીફુલકી હોય છે, અને ક્યારેક તો એ હલકાપણામાં પણ બહુ ઊંડી ઉથલપાથલ અનુભવે છે.
ત્યજ સંરમ્ભમ્ આરમ્ભો નાયં તવ વિરાજતે । વિષયે હિ પ્રવર્તન્તે ધીમન્તસ્ સ્વાર્થસાધકાઃ
તારે ગુસ્સો છોડી દેજે; આ ઉથલપાથલ તને શોભતી નથી. સમજદાર માણસો તો દુનિયામાં ફક્ત પોતાનું કામ પૂરું કરવા જ પ્રવૃત્ત થાય છે.
ત્વાદૃશીનાં સહસ્રાણિ મષિકાનામ્ ઇવાબલે । અસ્માકં વાસનાવાત્યાવ્યૂઢાનિ તૃણપર્ણવત્
હે નિર્ભળ, તારા જેવા હજારો લોકો અમારે માટે માખીઓ જેટલા મહત્વના નથી; અમારી મજબૂત વાસનાઓ તેમને ઘાસ-પર્ણ જેવી હલકી રીતે દૂર કરી નાખે છે.
સંરમ્ભજ્વરમ્ ઉત્સૃજ્ય સમયા સ્વસ્થયા ધિયા । યુક્ત્યા ચ વ્યવહારિણ્યા સો ઽર્થઃ પ્રાજ્ઞેન સાધ્યતે
ક્રોધનો તાવ છોડી, શાંત મનથી અને સમજદારીપૂર્વક વર્તી, બુદ્ધિશાળી માણસ પોતાના કામને સિદ્ધ કરી લે છે.
સ્વેનૈવ વ્યવહારેણ કાર્યં સિધ્યતુ માથવા । મહાનિયતિનીત્યૈવ ભ્રમસ્યાવસરો હિ કઃ
હે માથવ, તું પોતાનાં પ્રયત્નથી કામ પૂરું કર; મહાન વિધિના નિયમમાં ભ્રમ માટે ક્યારેય જગ્યા રહેતી નથી.
કથયાભિમતં કિં તે કિમ્ અર્થયસિ વાર્થિની । અર્થી સ્વપ્ને ઽપિ નાસ્માકમ્ અપ્રાપ્તાર્થઃ પુરોગતઃ
તું જે ઈચ્છે છે એ સ્પષ્ટ કહે; શું માંગે છે, એ પણ જણાવી દે. અમે તો સપનામાં પણ અપ્રાપ્ય વસ્તુ પાછળ કદી દોડતા નથી.
ઇત્ય્ ઉક્તા સા તદા તેન ચિન્તયામ્ આસ રાક્ષસી । અહો નુ વિમલાચારં સત્ત્વં પુરુષસિંહયોઃ
તે સમયે જ્યારે તેણે એમ કહ્યું, ત્યારે રાક્ષસી મનમાં વિચારી, 'અરે! ખરેખર, આ પુરુષસિંહોનું વર્તન અને સ્વભાવ કેટલું નિર્મળ છે.'
ન સામાન્યાવ્ ઇમૌ મન્યે ચિત્રૈવેયં ચમત્કૃતિઃ । વચોવક્ત્રેક્ષણાન્ય્ એવ વદન્ત્ય્ અન્તર્વિનિશ્ચયમ્
હું માનતી નથી કે આ બંને સામાન્ય છે; આ તો ખરેખર આશ્ચર્યજનક છે. એમના બોલ, અવાજ અને નજર જ એમના અંતરની દૃઢતા બતાવે છે.
વચોવક્ત્રેક્ષિતદ્વારૈર્ ધીમતામ્ આશયા મિથઃ । એકીભવન્તિ સરિતાં પયાંસિ વલનૈર્ ઇવ
શબ્દો, બોલ અને નજર દ્વારા બુદ્ધિશાળી લોકોના મનની ભાવનાઓ એકબીજામાં મળી જાય છે, જેમ નદીઓનું પાણી પોતાના વહેણથી એક થાય છે.