આદિસર્ગે ચ નિયમઃ કૃતઃ પઙ્કજજન્મના । હિંસ્રાભિભોજનાયાસ્તુ મૂઢાત્મા નાત્મવાન્ ઇતિ
સૃષ્ટિના આરંભે કમળમાં જન્મેલા ભગવાને એવો નિયમ કર્યો હતો કે, મૂર્ખ આત્મા હિંસક ભોજન માટે છે, આત્માવાન માટે નહીં.
તસ્માદ્ ઇમૌ મયૈવાદ્ય ભોક્તવ્યૌ ભોજ્યતાં ગતૌ । અભવ્ય એવ નિર્દોષં પ્રાપ્તમ્ અર્થમ્ ઉપેક્ષતે
આથી, આજે આ બે જણ મને ખાવા જ જોઈએ, કારણ કે હવે એ ખાવાની વસ્તુ બની ગયા છે. જે લોકો નિર્દોષ રીતે મળેલી તકને અવગણે છે, એ ખરેખર દુર્ભાગી જ કહેવાય.
મા કદાચિદ્ ઇમૌ સ્યાતાં ગુણયુક્તૌ મહાશયૌ । તાદૃઙ્નરવિનાશો હિ સ્વભાવાન્ મે ન રોચતે
આ બે જણ ક્યારેય સારા ગુણવાળા કે મહાન ન બને, એવી મારી ઇચ્છા છે; કેમ કે એવા સારા માણસોનો નાશ થવો મને પસંદ નથી.
તદ્ એતૌ સમ્પરીક્ષે ઽહં યદિ તાવદ્ ગુણાન્વિતૌ । તદ્ ભક્ષ્યં ન કરોમ્ય્ એતૌ ન હિંસ્યા ગુણિનઃ ક્વચિત્
હવે હું આ બંનેને તપાસીશ; જો એમાં સારા ગુણ હશે તો હું એમને ખાઈશ નહીં, કેમ કે સારા ગુણવાળાને ક્યારેય દુઃખ આપવું જોઈએ નહીં.
અકૃત્રિમં સુખં કીર્તિમ્ આયુશ્ ચૈવાભિવાઞ્છતા । સર્વાભિમતદાનેન પૂજનીયા ગુણાન્વિતાઃ
જેને કુદરતી આનંદ, સન્માન અને લાંબું આયુષ્ય જોઈએ છે, એએ સારા ગુણવાળાને મનગમતું બધું આપીને સન્માન કરવા જોઈએ.
યદિ નશ્યામિ દેહેન તન્ ન ભોક્ષ્યે ગુણાન્વિતમ્ । સુખયન્તિ હિ ચેતાંસિ જીવિતાદ્ અપિ સાધવઃ
જો હું આ શરીર સાથે નાશ પામું, તો ગુણવંત વસ્તુઓનો આનંદ નહીં માણી શકું; કારણ કે સારા માણસો હૃદયને જીવન કરતાં પણ વધારે આનંદ આપે છે.
અપિ જીવિતદાનેન ગુણિનં પરિપાલયેત્ । ગુણવત્સઙ્ગમૌષધ્યા મૃત્યુર્ અપ્ય્ એતિ મિત્રતામ્
ગુણવાનને પોતાના જીવનની પણ પરવા કર્યા વિના બચાવવો જોઈએ; કારણ કે ગુણવાનની સંગત એ એવી દવા છે કે મૃત્યુ પણ મિત્ર બની જાય છે.
યત્રાહમ્ અપિ રક્ષામિ રાક્ષસી ગુણશાલિનમ્ । તત્રાન્યશ્ ચાનુકુર્યાત્ તં હૃદ્વિચારમ્ ઇવામલમ્
જ્યાં હું, એક રાક્ષસી પણ, ગુણવંતનું રક્ષણ કરું છું, ત્યાં બીજાઓ પણ તેની સાથે સારા વર્તન કરે છે, જેમ શુદ્ધ મનમાં સારા વિચારો ઊભા થાય છે.
ઉદારગુણયુક્તા યે વિહરન્તીહ દેહિનઃ । ધરાતલેન્દવસ્ સઙ્ગાદ્ ભૃશં શીતલયન્તિ તે
જે લોકો ઉદાર ગુણોથી ભરપૂર છે અને અહીં જીવંત જીવમાં રહે છે, તેઓ પૃથ્વી પરના ચાંદની જેમ છે, જેમની સંગતથી બધાને ઠંડક મળે છે.
મૃતિર્ ગુણતિરસ્કારો જીવિતં ગુણિસંશ્રયઃ । ફલં સ્વર્ગાપવર્ગાદિ જીવિતાદ્ ગુણિસંશ્રયાત્
મૃત્યુ એ સારા ગુણોને છોડવું છે, જીવન એ સારા ગુણવાળાઓનો આશરો લેવો છે. જીવનમાં આવા ગુણવાળાઓનો સહારો લેનાથી જ સ્વર્ગ, મુક્તિ કે બીજું કોઈ ફળ મળે છે.
તસ્માદ્ ઇમૌ પરીક્ષે ઽહં કદાચિત્ પ્રશ્નલીલયા । કિં માનજ્ઞાનકાવ્ એતાવ્ ઇતિ તામરસેક્ષણૌ
એથી હું ક્યારેક રમતમાં બંનેને પૂછપરછ કરીને તપાસું છું: શું આ બંનેમાં માન, જ્ઞાન અને કાવ્ય છે, હે કમળની આંખવાળાઓ?
આદૌ વિચાર્ય સુગુણાગુણલેશયુક્તિમ્ આગસ્ તતો ઽધિકતરં ચ ગુણાદ્ યાદિ સ્યાત્ । કુર્યાત્ તતસ્ સમુપપત્તિવશેન દણ્ડં દણ્ડ્યસ્ય લઘ્વ્ અથ દૃઢં ધનસમ્ભવે વા
સૌપ્રથમ, માણસના સારા કે ખરાબ ગુણ અને તેની ભૂલ કેટલી છે તે વિચારવું જોઈએ. જો ભૂલ ગુણથી વધારે હોય, તો યોગ્ય રીતે દોષિતને હલકી કે કડક સજા, અથવા દંડ આપવો જોઈએ.
અથ સા રાક્ષસી રક્ષઃકુલકાનનમઞ્જરી । તમસ્ય્ એવાભ્રલેખેવ ગમ્ભીરં નિનનાદ સા
પછી એ રાક્ષસી, રાક્ષસકુળની વનમાળા જેવી, અંધકારમાં વાદળની રેખા જેવો ઘેરો ગર્જન કરી ઉઠી.
નાદાન્તે સમુવાચેદં પ્રીઙ્કારપરુષં વચઃ । ગર્જિતાનન્તરં જાતકરકાશનિશબ્દવત્
અંતે જ્યારે ધ્વનિ શાંત થઈ, ત્યારે એએ કડક અને કઠોર શબ્દો ઉચ્ચાર્યા—જેમ વીજળીના ચમક્યા પછી ગાજનો અવાજ થાય છે, એમ.
ભો ભો ઘોરાટવીવ્યોમપદવીશશિભાસ્કરૌ । મહામાયાતમઃપીઠશિલાકોટરકીટકૌ
અરે! અરે! જંગલની આકાશપથના શશી અને સૂર્ય, મહામાયાના અંધકારભર્યા ખાડામાં રહેનારા જીવડાઓ તમે.
કૌ ભવન્તૌ મહાબુદ્ધી દુર્બુદ્ધી વા સમાગતૌ । મદ્ગ્રાસપથમ્ આપન્નૌ ક્ષણાન્ મરણકોવિદૌ
કોણ છો તમે બે? મહાન બુદ્ધિવાળા કે મૂર્ખ? તમે બંને મળીને મારા શિકારના રસ્તે આવી ગયા છો, એક ક્ષણમાં મૃત્યુકલા જાણનારા બનીને.
ભો ભો ભૂતક કિં સ્યાસ્ ત્વં ક્વ તિષ્ઠસિ ચ દેહકમ્ । દર્શયાસ્યાસ્ તવ ગિરઃ કો બિભેત્ય્ અલિનીધ્વનેઃ
અરે! અરે! ભૂત, તું શું છે? તારો નાનકડો દેહ ક્યાં ઊભો છે? તારો ચહેરો બતાવ, તારો અવાજ સંભળાવ—મધમાખીની ગુંજથી કોણ ડરે?
સિંહવત્ સર્વવેગેન પતન્ત્ય્ અર્થં કિલાર્થિનઃ । સમમ્ આકારશબ્દાભ્યાં ભાવયાસ્માન્ બિભેષિ કિમ્ । ન કિઞ્ચિદ્ દીર્ઘસૂત્રાણાં સિધ્યત્ય્ આત્મક્ષયાદ્ ઋતે
સિંહ જેવું જોર લગાવીને જે પોતાના હેતુ માટે દોડે છે, એ લોકો બધું પામે છે. તું પણ એ જ રીતે અવાજ અને રૂપથી મને ડરાવવાનો પ્રયત્ન કરે છે, પણ કેમ? જે લોકો કામમાં મોડું કરે છે, એમને કદી સફળતા મળતી નથી—માત્ર પોતાનો નાશ જ થાય છે.
રાજ્ઞેત્ય્ ઉક્તે રમ્યમ્ ઉક્તમ્ ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય સા તયોઃ । પ્રકાશાયાપ્ય્ અધૈર્યાય નનાદ ચ જહાસ ચ
'રાજા' શબ્દ સાંભળતાં જ એણે મનમાં વિચાર્યું, 'આ તો બહુ મીઠું બોલાયું.' પોતાની બેચેનીને લીધે એ જોરથી હસવા લાગી અને ગર્જના પણ કરી.
તતો દદૃશતુસ્ તૌ તાં શબ્દપૂરિતદિગ્ગણામ્ । સ્વાટ્ટહાસપ્રભાપિણ્ડપૂરપ્રકટિતાકૃતિમ્
પછી એ બે જણએ જોયું કે એ સ્ત્રીના હાસ્યના પ્રકાશથી આખી દિશાઓ ગૂંજી ઉઠી છે અને એનું સ્વરૂપ સ્પષ્ટ દેખાઈ રહ્યું છે.
કલ્પાભ્રાંશનિકાશેન ઘૃષ્ટામ્ અદ્રિતટીમ્ ઇવ । સ્વનેત્રવિદ્યુદ્વલયાવલનાજ્વલિતામ્બરામ્
એનું રૂપ જાણે યુગના વાદળના ટુકડા જેવું લાગતું હતું, જાણે પર્વતની કિનારે ઘસાઈ ગયું હોય. એની આંખોમાંથી વીજળીના ચમકતા વલયો નીકળી રહ્યા હતા અને એના વસ્ત્રો તેજથી ઝગમગી ઉઠ્યા હતા.
તિમિરૈકાર્ણવૌર્વાગ્નિજ્વાલાવિવલનામ્ ઇવ । ગર્જદ્ઘનઘટાટોપપીવરાસિતકન્ધરામ્
તેણીનો ગળો ઘનઘોર વાદળ જેવી ઘાટો અને કાળો હતો, જાણે અંધકારના મહાસાગરમાંથી ઊઠતી અગ્નિની જ્વાળા લહેરાઈ રહી હોય.
રણદ્વદનસંરમ્ભહાહાહતનિશાચરામ્ । રોદસીકજ્જલસ્તમ્ભલીલયોલ્લાસિતાં પુરઃ
યુદ્ધમાં તેના મુખ પર ભયંકરતા છલકાતી હતી, અને રાત્રિના દૈત્યોના કરૂણ રડવાનો અવાજ સંભળાતો હતો; તેના આગળ આકાશ જાણે કાજળના કાળા થાંભલાંથી ઝગમગતું લાગતું હતું.
ઊર્ધ્વકેશીં સિરાલાઙ્ગીં કપિલાક્ષીં તમોમયીમ્ । યક્ષરક્ષઃપિશાચાનામ્ અપ્ય્ અનલ્પભયપ્રદામ્
તેણાં વાળ ઊભા હતાં, શરીર પર નસો સ્પષ્ટ દેખાતી, આંખો પીળાશભરી અને આખું રૂપ અંધકારથી ભરેલું હતું—તે yakṣa, rākṣasa અને piśāca જેવા ભયાનક જીવ માટે પણ ભારે ભય પેદા કરતી હતી.
દરીરન્ધ્રલસત્સ્વાસ્યાં વાતઝાઙ્કારભીષણામ્ । મુસુલોલૂખલાલાતાં હલશૂર્પકશેખરામ્
તેણું મોઢું પહાડની ગુફા જેવું પહોળું ખુલેલું હતું અને પવનના ગર્જનાથી ભયાનક લાગતું હતું; તેના કપાળ પર મસળ અને ઓખળી હતી, અને માથે હળ તથા સુપલીનો મુગટ પહેરેલો હતો.
સ્ફુરન્તીમ્ ઇવ કલ્પાન્તે વૈડૂર્યશિખરિસ્થલીમ્ । હાસઘટ્ટિતવિશ્વેશાં કાલરાત્રીમ્ ઇવોદિતામ્
એ અંતકાળે, વૈડૂર્યના શિખર જેવી ઝળહળતી, હાસ્યથી સમગ્ર જગતના ઈશ્વરોને હલાવી નાખે એવી, જાણે કાળરાત્રિ જ ઊગીને ઉભી રહી હોય તેમ તે દેખાતી હતી.
ઘનવ્યોમાટવીં સાભ્રાં કૃતદેહામ્ ઇવાગતામ્ । શરીરિણીં મહાભ્રાઢ્યાં યામિનીમ્ ઇવ માંસલામ્
ઘેરા વાદળોથી છવાયેલી આકાશની જંગલ જાણે દેહ ધારણ કરીને આવી હોય, એવી, મહાન વાદળોથી ભરપૂર અને મજબૂત દેહવાળી, રાત્રિ જેવી તે દેખાતી હતી.
શરીરસન્નિવેશેન પઙ્કપીઠીમ્ ઇવોત્થિતામ્ । તનું ચન્દ્રાર્કયુદ્ધાય તમસેવ સમાશ્રિતામ્
શરીરધારી બની, જાણે કાદવના પાટથી ઊભી રહી હોય, અને ચાંદ્ર-સૂર્ય સાથે યુદ્ધ કરવા માટે અંધકાર જ દેહ ધારણ કરીને આવી હોય તેમ તે દેખાતી હતી.
ઇન્દ્રનીલતટશ્વભ્રલમ્બાભ્રયુગલોપમૌ । ઉલૂખલાદિહાલાઢ્યૌ દધાનામ્ અસિતૌ સ્તનૌ
એના બે સ્તન નીલમણિના પર્વતકાંઠા જેવા કાળા અને લટકતા વાદળના જોડી જેવા હતા, જેમાં ઉલૂખળ અને હળની શોભા હતી.
નગ્નામ્ અઙ્ગારકાશેન સમાલબ્ધમહાતનુમ્ । દ્રુમાભાસ્પદસમિરલલદ્ભુજલતાતનુમ્
એના વિશાળ શરીર પર કાચા કૂણાની જ્યોત પડી રહી હતી, અને એના અંગો વૃક્ષની ડાળીઓ જેમ પવનમાં લચકાઈ રહ્યા હતા.