મૂર્ધજચ્છાદનચ્છન્નકર્ણશ્રીચન્દ્રશાલિકમ્ । આદીર્ઘાઙ્ગુલિનિર્યૂહં નેષ્ટં દેહગૃહં મમ
આ શરીરનું ઘર, જેમાં માથાના વાળ છતની જેમ છે, કાન સુંદર ચાંદની મિનાર જેવી છે, અને લાંબી આંગળીઓ બહાર નીકળતી કડીઓ જેવી છે — આવું ઘર મને ગમતું નથી.
સર્વાઙ્ગકુડ્યસઞ્જાતઘનરોમયવાઙ્કુરમ્ । સંશૂન્યપીઠપિઠિરં નેષ્ટં દેહગૃહં મમ
આ શરીરનું ઘર, જેમાં આખા શરીર પર ઘન વાળ ઉગેલા છે, અને પાછળ ખાલી બેઠાડું છે — આવું ઘર મને મનગમતું નથી.
નખોર્ણનાભનિલયૈશ્ શારમ્ આરણિતાન્તરમ્ । ભાઙ્કારકારિપવનં નેષ્ટં દેહગૃહં મમ
આ શરીરનું ઘર, જેમાં નખ, હાડકાં અને નાભિ આધાર છે, આંતરડાં અંદરના લાકડાં જેવું છે અને અંદરથી વિવિધ અવાજો કરતી પવન ફૂંકાય છે, એવું ઘર મને પ્રિય નથી.
પ્રવેશનિર્ગમવ્યગ્રવાતવેગમ્ અનારતમ્ । વિતતાક્ષગવાક્ષં ચ નેષ્ટં દેહગૃહં મમ
આ શરીરનું ઘર, જેમાં આંખો હંમેશાં ખુલ્લી બારી જેવી છે અને શ્વાસની પવન સતત અંદર બહાર દોડે છે, એવું ઘર મને ગમતું નથી.
જિહ્વામર્કટિકાક્રાન્તવદનદ્વારભીષણમ્ । દૃષ્ટદન્તાસ્થિશકલં નેષ્ટં દેહગૃહં મમ
આ શરીરનું ઘર, જેમાં મોં ભયાનક દરવાજો છે અને અંદર વાંદરા જેવી જીભ ફરે છે, દાંત અને હાડકાંના ટુકડા દેખાય છે, એવું ઘર મને ભાવતું નથી.
ત્વક્સુધાલેપમસૃણં યન્ત્રસઞ્ચારચઞ્ચલમ્ । મનોઽમન્દાખુનોત્ખાતં નેષ્ટં દેહગૃહં મમ
આ શરીરનું ઘર, જેમાં ચામડી મીઠી લિપાઈ જેવું છે, યંત્ર જેવી હંમેશાં હલચલ કરે છે અને મન ઇચ્છાની તીવ્ર કોડીએ સતત ખોદાય છે, એવું ઘર મને પસંદ નથી.
સ્મિતદીપપ્રભાભાસિ ક્ષણમ્ આનન્દસુન્દરમ્ । ક્ષણં વ્યાપ્તં પ્રભાપૂરૈર્ નેષ્ટં દેહગૃહં મમ
ક્યારેક મારા શરીર પર હાસ્યની દીવાની જેમ પ્રકાશ ફેલાય છે અને આનંદથી સુંદર લાગે છે, તો ક્યારેક તેજથી ભરાય જાય છે; છતાં આ માંસના ઘર મને ગમતું નથી.
સમસ્તરોગાયતનં વલીપલિતપત્તનમ્ । સર્વાધિસારઙ્ગવનં નેષ્ટં મમ કલેવરમ્
મારું શરીર બધા રોગોનું ઘર છે, વાળ અને ચામડીમાં વાંકડા અને સફેદીનું શહેર છે, અને દરેક દુઃખથી ભરેલું જંગલ છે; એ મને પ્રિય નથી.
અક્ષર્ક્ષક્ષોભવિષમા શૂન્યા નિસ્સારકોટરા । તમોગહનહૃત્કુઞ્જા નેષ્ટા દેહાટવી મમ
આ શરીર ખાલી અને અર્થહીન ખાડો છે, ઇન્દ્રિયો દ્વારા હંમેશાં અશાંત રહે છે, અને હૃદયમાં અંધકારથી ભરેલું છે; આ શરીર-વન મને ગમતું નથી.
દેહાલયં ધારયિતું ન શક્તો ઽસ્મિ મુનીશ્વરાઃ । પઙ્કમગ્નં સમુદ્ધર્તું ગજમ્ અલ્પબલો યથા
હે પૂજ્ય મુનિઓ, હું આ શરીરનું ઘર વહન કરી શકતો નથી, જેમ ઓછી તાકાતવાળો માણસ કાદવમાં ફસાયેલા હાથીને બહાર કાઢી શકતો નથી.
કિં શ્રિયા કિં ચ કાયેન કિં કામેન કિમ્ ઈહયા । દિનૈઃ કતિપયૈર્ એવ કાલસ્ સર્વં નિકૃન્તતિ
ધનથી, શરીરથી, ઇચ્છાથી કે પ્રયત્નથી શું લાભ? થોડા જ દિવસોમાં સમય બધું નાશ કરી નાખે છે.
રક્તમાંસમયસ્યાસ્ય સબાહ્યાભ્યન્તરં મુને । નાશૈકધર્મિણો બ્રૂહિ કેવ કાયસ્ય રમ્યતા
હે મુનિ, આ શરીર તો અંદર અને બહાર લોહી અને માંસથી ભરેલું છે અને તેનો અંત માત્ર વિનાશ જ છે; તો પછી, શરીરમાં શું આનંદ છે?
મરણાવસરે કાયા જીવં નાનુસરન્તિ યે । તેષુ તાત કૃતઘ્નેષુ કેવાસ્થા વત ધીમતઃ
મરણ સમયે શરીર આત્મા સાથે નથી જતું; તો, પિતા, આવા કૃતઘ્ન શરીર પર બુદ્ધિશાળી માણસે શું વિશ્વાસ રાખવો?
મત્તેભકર્ણાગ્રચલઃ કાયો લમ્બામ્બુભઙ્ગુરઃ । ન સન્ત્યજતિ માં યાવત્ તાવદ્ એનં ત્યજામ્ય્ અહમ્
મસ્ત હાથીના કાનની ટોચ જેવું ડોલતું, પાણીની બૂંદ જેટલું નાજુક આ શરીર મને છોડતું નથી; એટલે હું જ તેને છોડી દઈશ.
પવનસ્પન્દતરલઃ પેલવઃ કાયપલ્લવઃ । જર્જરસ્ તનુવૃત્તશ્ ચ નેષ્ટો ઽયં કટુનીરસઃ
આ શરીર પવનની લહેરથી હલનારા નાજુક પર્ણ જેવું છે, નબળું, જૂનું અને પાતળું છે; એ રુખાણું અને સ્વાદહીન હોવાથી કોઈને ગમતું નથી.
ભુક્ત્વા પીત્વા ચિરં કાલં બાલપલ્લવપેલવમ્ । તનુતામ્ એત્ય યત્નેન વિનાશમ્ અનુધાવતિ
લાંબા સમય સુધી ખાઈ પીધા પછી પણ આ નાજુક પર્ણ જેવું શરીર મહેનતથી પાતળું થઈ જાય છે અને અંતે નાશ તરફ દોડે છે.
તાન્ય્ એવ સુખદુઃખાનિ ભાવાભાવમયાન્ય્ અસૌ । ભૂયો ઽપ્ય્ અનુભવન્ કાયઃ પ્રાકૃતો હિ ન લજ્જતે
આ શરીર, જે ક્યારેક છે અને ક્યારેક નથી, એ વારંવાર એ જ સુખ દુઃખ અનુભવે છે; છતાં સ્વભાવથી, એને ક્યારેય શરમ લાગતી નથી.
સુચિરં પ્રભુતાં કૃત્વા સંસેવ્ય વિભવશ્રિયમ્ । નોચ્છ્રાયમ્ એતિ ન સ્થૈર્યં કાયઃ કિમ્ ઇતિ પાલ્યતે
ઘણો સમય સત્તા અને સંપત્તિનો આનંદ માણ્યા પછી પણ આ શરીર ન મહાન બને છે, ન સ્થિર રહે છે—તો પછી એનું રક્ષણ કેમ કરવું?
જરાકાલે જરામ્ એતિ મૃત્યુકાલે તથા મૃતિમ્ । સમમ્ એવાવિશેષજ્ઞઃ કાયો ભોગિદરિદ્રયોઃ
વૃદ્ધાવસ્થામાં આ શરીર વૃદ્ધ બની જાય છે, મૃત્યુ સમયે મૃત્યુ પામે છે—આ શરીર ભોગવટાવાળાને હોય કે ગરીબને, બંને માટે કોઈ ફરક જાણતું નથી, બધાં માટે એકસરખું જ છે.
સંસારામ્ભોધિજઠરે તૃષ્ણાકુહરકાન્તરે । સુપ્તસ્ તિષ્ઠતિ મુક્તેહો મૂકો ઽયં કાયકચ્છપઃ
સંસારના મહાસાગરના પેટમાં, તૃષ્ણાની ગુફામાં, આ મૌન કાચબું જેવું શરીર—even મુક્તિ નજીક હોવા છતાં—સુતેલું જ રહે છે.
દહનૈકાર્થયોગ્યાનિ કાયકાષ્ઠાનિ ભૂરિશઃ । સંસારાબ્ધાવ્ ઇહોહ્યન્તે કઞ્ચિત્ તેષુ નરં વિદુઃ
આ શરીરનાં લાકડાં, જે ફક્ત સળગાવવા જ યોગ્ય છે, વારંવાર સંસારના સાગરમાં ફેંકાઈ જાય છે; એમાં ક્યારેક કોઈ માણસને ઓળખી શકે છે.
દીર્ઘદૌરાત્મ્યચલયા નિપાતફલયાનયા । ન દેહલતયા કાર્યં કિઞ્ચિદ્ અસ્તિ વિવેકિનઃ
લાંબા સમયથી ચાલી આવતી દુર્ભાગ્યની અડગ અસરથી, જેનો પરિણામ માત્ર પતન જ છે, સમજદાર માણસ માટે આ શરીરરૂપે કશુ કામ રહેતું નથી.
મજ્જન્ કર્દમકોશેષુ ઝગિત્ય્ એવ જરાં ગતઃ । ન જ્ઞાયતે યાત્ય્ અચિરાત્ ક્વ કથં દેહદર્દુરઃ
જેમ કોઈ કાદવના ખાડામાં પડતાં જ ઝડપથી વૃદ્ધ થઈ જાય છે, તેમ શરીર રૂપ બગડો પણ ક્યારે અને ક્યાં જાય છે, એ કોઈને ખબર પડતી નથી.
નિસ્સારસકલારમ્ભાઃ કાયાશ્ ચપલવાયવઃ । રજોમાર્ગેણ ગચ્છન્તો દૃશ્યન્તે નેહ કેનચિત્
શરીર સંબંધિત બધા જ પ્રયત્નો નિષ્ફળ છે; શરીરના ચંચળ વાયુઓ ધૂળના માર્ગે જાય છે, પણ અહીં કોઈએ તેમને જોઈ શક્યા નથી.
વાયોર્ દીપસ્ય મનસો ગચ્છતો જ્ઞાયતે ગતિઃ । આગચ્છતશ્ ચ ભગવન્ ન શરીરશરસ્ય નઃ
હે પૂજ્ય, વાયુ, દીવો કે મન જ્યાં જાય છે કે આવે છે, એની ચાલ સમજાઈ શકે છે, પણ શરીર રૂપ તીક્ષ્ણ બાણ ક્યાં જાય છે, એ સમજાતું નથી.
બદ્ધાશા યે શરીરેષુ બદ્ધાશા યે જગત્સ્થિતૌ । તાન્ મોહમદિરોન્મત્તાન્ ધિગ્ ધિગ્ અસ્તુ પુનઃ પુનઃ
જેઓની આશા શરીરમાં બંધાઈ છે, કે જેઓની આશા દુનિયામાં બંધાઈ છે, એવા મોહના નશામાં ચૂર થયેલા લોકોને વારંવાર ધિક્કાર છે.
નાહં દેહસ્ય નો દેહો મમ નાયમ્ અહં તથા । ઇતિ વિશ્રાન્તચિત્તા યે તે મુને પુરુષોત્તમાઃ
હે મુનિ, જેમના મનમાં સંપૂર્ણ શાંતિ છે અને જે કહે છે કે 'હું શરીર નથી, આ શરીર મારું નથી, અને હું આ નથી,' એવા માણસો મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ છે.
માનાવમાનબહુલા બહુલાભમનોરમાઃ । શરીરમાત્રબદ્ધાસ્થં ઘ્નન્તિ દોષદૃશો નરમ્
માન-અપમાન અને અનેક ઇચ્છાઓના આનંદમાં રહેલા દોષો, જે માત્ર શરીરથી જ બંધાયેલા છે, એવા માણસને દુઃખ આપે છે.
શરીરસઙ્ગશાયિન્યા પિશાચ્યા પેશલાઙ્ગયા । અહઙ્કારચમત્કૃત્યા છલેન ચ્છલિતા વયમ્
શરીર સાથેની આસક્તિમાં રહેલી, સુંદર અંગોવાળી અને મોહક એવી પિશાચી, અને અહંકારના છેદથી, આપણે છલાયા ગયા છીએ.
પ્રજ્ઞા વરાકી સર્વૈવ કાયબદ્ધાસ્થયાનયા । મિથ્યાજ્ઞાનકુરાક્ષસ્યા છલિતા કષ્ટમ્ એકિકા
આ એક જ, જે શરીર સાથેની આસક્તિમાં સ્થિર છે અને મિથ્યા જ્ઞાનથી ભરેલી છે, એની કારણે બધી જ બુદ્ધિ ભટકી ગઈ છે—અફસોસ, કેવી એકલતા અને દુઃખ છે!