ગુહાસુ સુપ્તસિંહૌઘા કુઞ્જેષૂચ્છ્વસિતૈણકા । ખે સાવશ્યાયનિકરા વિપિને મૌનધારિણી
ગુફાઓમાં સિંહોના સમૂહ ઊંઘે છે, ઝાડીઓમાં હરણો શ્વાસ લે છે, આકાશમાં વાદળો વહે છે અને જંગલમાં મૌન છવાયું છે.
કજ્જલામ્ભોદમધ્યાભા કાચશૈલોદરોપમા । પઙ્કપિણ્ડાન્તરઘના ખડ્ગચ્છેદ્યાન્ધ્યમાંસલા
એ કાજળ જેવા ઘન અંધકારની વચ્ચે જેવી લાગે છે, કાચના પર્વતની ખોળ જેવી છે; કાદવના ગાઢ ગાંઠ જેવી અંદરથી ઘેરી છે અને એની દેહ એવી છે કે તલવારથી કાપી શકાય એવી અંધ છે.
પ્રલયાનિલવિક્ષુબ્ધા કજ્જલાચલચઞ્ચલા । એકાર્ણવમહાપઙ્કપર્વતોદરમેદુરા
પ્રલયના પવનથી ઉથલપાથલ થઈ, એ કાજળના પર્વત જેવી અશાંત છે; એક વિશાળ કાદવના દરિયામાં પર્વતની ખોળ જેવી ઘેરી અને ભારે છે.
અઙ્ગારકોટિનખરા સૌષુપ્તપદસુન્દરી । અજ્ઞાનનિદ્રાનિવિડા ભૃઙ્ગપૃષ્ઠચ્છવિચ્છવિઃ
એ રાત્રિ અગ્નિના લાખો કણ જેવી ઉગ્ર છે, ઊંઘના અવસ્થામાં સુંદર લાગે છે, અજ્ઞાન અને ઊંઘનો કિલ્લો છે, અને તેની રંગત મધમાખીના પીઠ જેવી કાળી છે.
તસ્યાં રજન્યાં ભીમાયાં કિરાતજનમણ્ડલે । મન્ત્રિણા સહ ભૂપાલસ્ તસ્મિન્ન્ અવસરે તદા
એ ભયાનક રાત્રિમાં, શિકારી જાતિઓ વચ્ચે, રાજા અને તેનો મંત્રી એ સમયે એકસાથે હતા.
નિર્જગામ સુધીરાત્મા નગરાત્ સુપ્તનાગરાત્ । અટવીં વિક્રમો નામ વિષમાં વીરચર્યયા
જ્યારે શહેરના લોકો ઊંઘમાં હતા, ત્યારે વિક્રમ નામનો બુદ્ધિશાળી રાજા શહેર છોડીને વીરતા સાથે જોખમી જંગલમાં પ્રવેશ્યો.
અટવ્યાં કર્કટી સા તૌ ચરન્તૌ રાજમન્ત્રિણૌ । અપશ્યદ્ ધૃતધૈર્યાંશૌ વેતાલાલોકનોન્મુખૌ
એ જંગલમાં, કર્કટી એ બંનેને—રાજા અને મંત્રીને—ફરેતા જોયા, જે ધૈર્યથી ભરેલા અને વેતાળોના લોકની શોધમાં હતા.
અથ સા ચિન્તયામ્ આસ લબ્ધો ભક્ષો ઽદ્ય હો મયા । મૂઢાવ્ એતાવ્ અનાત્મજ્ઞૌ ભારો દેહઃ કિલાનયોઃ
પછી એ વિચારી, 'આજે મને ખાવાનું મળ્યું છે. આ બે જણ મૂર્ખ છે અને પોતાનું સાચું સ્વરૂપ જાણતા નથી; એમના શરીર એમને માટે ખરેખર ભારરૂપ છે.'
ઇહામુત્ર ચ નાશાય મૂઢો દુઃખાય જીવતિ । યત્નાદ્ વિનાશનીયો ઽસૌ નાનર્થઃ પરિપાલ્યતે
અહીં અને પરલોકમાં પણ, મૂર્ખ માણસ માત્ર વિનાશ અને દુઃખ માટે જ જીવે છે; એને પ્રયત્નપૂર્વક નાશ કરવો જોઈએ, કારણ કે જે હાનિકારક છે, એને સાચવવાનો કોઈ અર્થ નથી.
અપશ્યતસ્ સ્વમ્ આત્માનં મૃતિર્ મૂઢસ્ય જીવિતમ્ । મરણેનોદયો ઽસ્યાસ્તિ પાપસમ્પત્તિહેતુતઃ
જે પોતાનું સ્વરૂપ જોઈ શકતો નથી, એ માટે મૃત્યુ જ જીવન છે; એનું ઉન્નતિ તો મૃત્યુથી જ થાય છે, કારણ કે એ પાપના ભંડારનું કારણ બને છે.
આદિસર્ગે ચ નિયમઃ કૃતઃ પઙ્કજજન્મના । હિંસ્રાભિભોજનાયાસ્તુ મૂઢાત્મા નાત્મવાન્ ઇતિ
સૃષ્ટિના આરંભે કમળમાં જન્મેલા ભગવાને એવો નિયમ કર્યો હતો કે, મૂર્ખ આત્મા હિંસક ભોજન માટે છે, આત્માવાન માટે નહીં.
તસ્માદ્ ઇમૌ મયૈવાદ્ય ભોક્તવ્યૌ ભોજ્યતાં ગતૌ । અભવ્ય એવ નિર્દોષં પ્રાપ્તમ્ અર્થમ્ ઉપેક્ષતે
આથી, આજે આ બે જણ મને ખાવા જ જોઈએ, કારણ કે હવે એ ખાવાની વસ્તુ બની ગયા છે. જે લોકો નિર્દોષ રીતે મળેલી તકને અવગણે છે, એ ખરેખર દુર્ભાગી જ કહેવાય.
મા કદાચિદ્ ઇમૌ સ્યાતાં ગુણયુક્તૌ મહાશયૌ । તાદૃઙ્નરવિનાશો હિ સ્વભાવાન્ મે ન રોચતે
આ બે જણ ક્યારેય સારા ગુણવાળા કે મહાન ન બને, એવી મારી ઇચ્છા છે; કેમ કે એવા સારા માણસોનો નાશ થવો મને પસંદ નથી.
તદ્ એતૌ સમ્પરીક્ષે ઽહં યદિ તાવદ્ ગુણાન્વિતૌ । તદ્ ભક્ષ્યં ન કરોમ્ય્ એતૌ ન હિંસ્યા ગુણિનઃ ક્વચિત્
હવે હું આ બંનેને તપાસીશ; જો એમાં સારા ગુણ હશે તો હું એમને ખાઈશ નહીં, કેમ કે સારા ગુણવાળાને ક્યારેય દુઃખ આપવું જોઈએ નહીં.
અકૃત્રિમં સુખં કીર્તિમ્ આયુશ્ ચૈવાભિવાઞ્છતા । સર્વાભિમતદાનેન પૂજનીયા ગુણાન્વિતાઃ
જેને કુદરતી આનંદ, સન્માન અને લાંબું આયુષ્ય જોઈએ છે, એએ સારા ગુણવાળાને મનગમતું બધું આપીને સન્માન કરવા જોઈએ.
યદિ નશ્યામિ દેહેન તન્ ન ભોક્ષ્યે ગુણાન્વિતમ્ । સુખયન્તિ હિ ચેતાંસિ જીવિતાદ્ અપિ સાધવઃ
જો હું આ શરીર સાથે નાશ પામું, તો ગુણવંત વસ્તુઓનો આનંદ નહીં માણી શકું; કારણ કે સારા માણસો હૃદયને જીવન કરતાં પણ વધારે આનંદ આપે છે.
અપિ જીવિતદાનેન ગુણિનં પરિપાલયેત્ । ગુણવત્સઙ્ગમૌષધ્યા મૃત્યુર્ અપ્ય્ એતિ મિત્રતામ્
ગુણવાનને પોતાના જીવનની પણ પરવા કર્યા વિના બચાવવો જોઈએ; કારણ કે ગુણવાનની સંગત એ એવી દવા છે કે મૃત્યુ પણ મિત્ર બની જાય છે.
યત્રાહમ્ અપિ રક્ષામિ રાક્ષસી ગુણશાલિનમ્ । તત્રાન્યશ્ ચાનુકુર્યાત્ તં હૃદ્વિચારમ્ ઇવામલમ્
જ્યાં હું, એક રાક્ષસી પણ, ગુણવંતનું રક્ષણ કરું છું, ત્યાં બીજાઓ પણ તેની સાથે સારા વર્તન કરે છે, જેમ શુદ્ધ મનમાં સારા વિચારો ઊભા થાય છે.
ઉદારગુણયુક્તા યે વિહરન્તીહ દેહિનઃ । ધરાતલેન્દવસ્ સઙ્ગાદ્ ભૃશં શીતલયન્તિ તે
જે લોકો ઉદાર ગુણોથી ભરપૂર છે અને અહીં જીવંત જીવમાં રહે છે, તેઓ પૃથ્વી પરના ચાંદની જેમ છે, જેમની સંગતથી બધાને ઠંડક મળે છે.
મૃતિર્ ગુણતિરસ્કારો જીવિતં ગુણિસંશ્રયઃ । ફલં સ્વર્ગાપવર્ગાદિ જીવિતાદ્ ગુણિસંશ્રયાત્
મૃત્યુ એ સારા ગુણોને છોડવું છે, જીવન એ સારા ગુણવાળાઓનો આશરો લેવો છે. જીવનમાં આવા ગુણવાળાઓનો સહારો લેનાથી જ સ્વર્ગ, મુક્તિ કે બીજું કોઈ ફળ મળે છે.
તસ્માદ્ ઇમૌ પરીક્ષે ઽહં કદાચિત્ પ્રશ્નલીલયા । કિં માનજ્ઞાનકાવ્ એતાવ્ ઇતિ તામરસેક્ષણૌ
એથી હું ક્યારેક રમતમાં બંનેને પૂછપરછ કરીને તપાસું છું: શું આ બંનેમાં માન, જ્ઞાન અને કાવ્ય છે, હે કમળની આંખવાળાઓ?
આદૌ વિચાર્ય સુગુણાગુણલેશયુક્તિમ્ આગસ્ તતો ઽધિકતરં ચ ગુણાદ્ યાદિ સ્યાત્ । કુર્યાત્ તતસ્ સમુપપત્તિવશેન દણ્ડં દણ્ડ્યસ્ય લઘ્વ્ અથ દૃઢં ધનસમ્ભવે વા
સૌપ્રથમ, માણસના સારા કે ખરાબ ગુણ અને તેની ભૂલ કેટલી છે તે વિચારવું જોઈએ. જો ભૂલ ગુણથી વધારે હોય, તો યોગ્ય રીતે દોષિતને હલકી કે કડક સજા, અથવા દંડ આપવો જોઈએ.
અથ સા રાક્ષસી રક્ષઃકુલકાનનમઞ્જરી । તમસ્ય્ એવાભ્રલેખેવ ગમ્ભીરં નિનનાદ સા
પછી એ રાક્ષસી, રાક્ષસકુળની વનમાળા જેવી, અંધકારમાં વાદળની રેખા જેવો ઘેરો ગર્જન કરી ઉઠી.
નાદાન્તે સમુવાચેદં પ્રીઙ્કારપરુષં વચઃ । ગર્જિતાનન્તરં જાતકરકાશનિશબ્દવત્
અંતે જ્યારે ધ્વનિ શાંત થઈ, ત્યારે એએ કડક અને કઠોર શબ્દો ઉચ્ચાર્યા—જેમ વીજળીના ચમક્યા પછી ગાજનો અવાજ થાય છે, એમ.
ભો ભો ઘોરાટવીવ્યોમપદવીશશિભાસ્કરૌ । મહામાયાતમઃપીઠશિલાકોટરકીટકૌ
અરે! અરે! જંગલની આકાશપથના શશી અને સૂર્ય, મહામાયાના અંધકારભર્યા ખાડામાં રહેનારા જીવડાઓ તમે.
કૌ ભવન્તૌ મહાબુદ્ધી દુર્બુદ્ધી વા સમાગતૌ । મદ્ગ્રાસપથમ્ આપન્નૌ ક્ષણાન્ મરણકોવિદૌ
કોણ છો તમે બે? મહાન બુદ્ધિવાળા કે મૂર્ખ? તમે બંને મળીને મારા શિકારના રસ્તે આવી ગયા છો, એક ક્ષણમાં મૃત્યુકલા જાણનારા બનીને.
ભો ભો ભૂતક કિં સ્યાસ્ ત્વં ક્વ તિષ્ઠસિ ચ દેહકમ્ । દર્શયાસ્યાસ્ તવ ગિરઃ કો બિભેત્ય્ અલિનીધ્વનેઃ
અરે! અરે! ભૂત, તું શું છે? તારો નાનકડો દેહ ક્યાં ઊભો છે? તારો ચહેરો બતાવ, તારો અવાજ સંભળાવ—મધમાખીની ગુંજથી કોણ ડરે?
સિંહવત્ સર્વવેગેન પતન્ત્ય્ અર્થં કિલાર્થિનઃ । સમમ્ આકારશબ્દાભ્યાં ભાવયાસ્માન્ બિભેષિ કિમ્ । ન કિઞ્ચિદ્ દીર્ઘસૂત્રાણાં સિધ્યત્ય્ આત્મક્ષયાદ્ ઋતે
સિંહ જેવું જોર લગાવીને જે પોતાના હેતુ માટે દોડે છે, એ લોકો બધું પામે છે. તું પણ એ જ રીતે અવાજ અને રૂપથી મને ડરાવવાનો પ્રયત્ન કરે છે, પણ કેમ? જે લોકો કામમાં મોડું કરે છે, એમને કદી સફળતા મળતી નથી—માત્ર પોતાનો નાશ જ થાય છે.
રાજ્ઞેત્ય્ ઉક્તે રમ્યમ્ ઉક્તમ્ ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય સા તયોઃ । પ્રકાશાયાપ્ય્ અધૈર્યાય નનાદ ચ જહાસ ચ
'રાજા' શબ્દ સાંભળતાં જ એણે મનમાં વિચાર્યું, 'આ તો બહુ મીઠું બોલાયું.' પોતાની બેચેનીને લીધે એ જોરથી હસવા લાગી અને ગર્જના પણ કરી.
તતો દદૃશતુસ્ તૌ તાં શબ્દપૂરિતદિગ્ગણામ્ । સ્વાટ્ટહાસપ્રભાપિણ્ડપૂરપ્રકટિતાકૃતિમ્
પછી એ બે જણએ જોયું કે એ સ્ત્રીના હાસ્યના પ્રકાશથી આખી દિશાઓ ગૂંજી ઉઠી છે અને એનું સ્વરૂપ સ્પષ્ટ દેખાઈ રહ્યું છે.