નીલમેઘપટચ્છન્નનિરિન્દુગગનાન્તરા । તમાલવનસમ્પિણ્ડમણ્ડલોડ્ડીનકજ્જલા
આકાશ ઘેરા વાદળોથી ઢંકાઈ ગયું હતું, ચાંદની નહોતી, અને અંધકાર જાણે તમાલના જંગલની ગાઢ છાયાની જેમ, કાજળથી મલાઈને ગોળ ગોળ ફરે છે એમ લાગતું.
લતાઘનતયા ગ્રામકોટરૈકાન્ધ્યમન્થરા । ગૃહચત્વરસમ્બાધનગરે નવયૌવના
વેલ જેવી હલકી, એ ગામની અંધારી ગલીઓમાં ધીમે ધીમે ચાલે છે; શહેરમાં એ નવયુવાન છે, ઘરની સાંકડી ઓટલીઓમાં બંધાયેલી.
ચત્વરેષુ તમઃપિણ્ડપ્રજિહ્મીકૃતદીપિકા । કુઞ્ચિકાચ્છિદ્રનિષ્ક્રાન્તદીપિકારોમરાજિકા
ઓટલાંમાં એ અંધકારના ગાઢ ટોળા જેવી લાગે છે, દીવટીઓના પ્રકાશને વાંકું કરી નાખે છે; ચાવીના છિદ્રમાંથી નીકળતી દીવટીઓની રેખા જેવી દેખાય છે.
સ્વવયસ્યેવ કર્કટ્યાઃ પરિનૃત્યત્પિશાચિકા । મત્તકઙ્કાલવેતાલા કાષ્ઠમૌનમ્ ઇવ સ્થિતા
કાંકડાની સાથીન જેવી, પિશાચની જેમ નાચે છે; પાગલ કંકાળ કે વેતાળ જેવી, કઠણ મૌનમાં ઊભી રહે છે.
સુષુપ્તમૃતભૂતૌઘા ઘનનીહારહારિણી । મન્દમન્દમરુત્સ્પન્દશરત્પ્રાલેયશીકરા
ઘેરી ઊંઘ અને મૃત્યુના ટોળા જેવી, એ ઘાટું ધુમ્મસ દૂર કરી નાખે છે; હલકી હવા જેવી, શરદઋતુની ઠંડી અને શીતલાં શીતલાં ઓસ જેવી છે.
સરસ્સુ વિરટદ્વારિકોકભેકતરઙ્ગિકા । અન્તઃપુરેષુ રમણરણન્નારીનરાનના
તળાવોમાં, cranes અને દેડકાંની હલચલથી ઊભેલી લહેરો અને તરંગોમાં એ દેખાય છે; તો મહેલના અંદરના ઓટલામાં, એ રમતાં-હસતાં સ્ત્રી-પુરુષોના ચહેરા બનીને ઝળકે છે.
જઙ્ગલેષુ જ્વલજ્જ્વાલજટાલજ્વલનોજ્જ્વલા । કેદારેષ્વ્ અમ્બુસંસેકપુષ્ટપાકમિલત્સિલા
જંગલમાં એ ધધકતી અગ્નિ બનીને તેજસ્વી જ્વાળાઓ સાથે જળે છે; અને ખેતરોમાં, પાણીના છાંટાથી પકવાયેલી પથ્થરોની ગરમીમાં એ વસે છે.
નભસ્ય્ અલક્ષિતસ્પન્દપરિવૃત્તર્ક્ષચક્રકા । વનેષુ વિસરદ્વાતપતત્પુષ્પફલદ્રુમા
આકાશમાં, એ તારાઓના ગોઠવાયેલા વર્તુળની અજાણી હલનચલન છે; અને વનમાં, પવનથી ફૂલ અને ફળ છૂટી પડતાં વૃક્ષો એ જ છે.
શ્વભ્રેષુ કૌશિકાસ્યાત્તવાયસ્યાદ્યાહૃતારવા । તસ્કરાક્રાન્તપર્યન્તગ્રામ્યાક્રન્દનકર્કશા
ખીણોમાં, એ ઘુવડના મોઢામાંથી નીકળતી પવનની ગૂંજતી ટહુક છે; અને ગામના કિનારે, ચોરો ઘૂસી આવ્યા હોય ત્યારે, એ ગામલોકોની કરુણ રડાહટ બનીને સંભળાય છે.
ગ્રામેષ્વ્ અચેતનગ્રામ્યા નગરે સુપ્તનાગરા । વનેષુ વિસરદ્વાતા નીડેષ્વ્ અસ્પન્દપક્ષિણી
ગામમાં ગામવાળા જાણે જડ બની ગયા છે, શહેરમાં લોકો ઊંઘી રહ્યા છે, જંગલમાં પવન ભટકી રહ્યો છે અને ગૂમડામાં પક્ષીઓ શાંત બેઠાં છે.
ગુહાસુ સુપ્તસિંહૌઘા કુઞ્જેષૂચ્છ્વસિતૈણકા । ખે સાવશ્યાયનિકરા વિપિને મૌનધારિણી
ગુફાઓમાં સિંહોના સમૂહ ઊંઘે છે, ઝાડીઓમાં હરણો શ્વાસ લે છે, આકાશમાં વાદળો વહે છે અને જંગલમાં મૌન છવાયું છે.
કજ્જલામ્ભોદમધ્યાભા કાચશૈલોદરોપમા । પઙ્કપિણ્ડાન્તરઘના ખડ્ગચ્છેદ્યાન્ધ્યમાંસલા
એ કાજળ જેવા ઘન અંધકારની વચ્ચે જેવી લાગે છે, કાચના પર્વતની ખોળ જેવી છે; કાદવના ગાઢ ગાંઠ જેવી અંદરથી ઘેરી છે અને એની દેહ એવી છે કે તલવારથી કાપી શકાય એવી અંધ છે.
પ્રલયાનિલવિક્ષુબ્ધા કજ્જલાચલચઞ્ચલા । એકાર્ણવમહાપઙ્કપર્વતોદરમેદુરા
પ્રલયના પવનથી ઉથલપાથલ થઈ, એ કાજળના પર્વત જેવી અશાંત છે; એક વિશાળ કાદવના દરિયામાં પર્વતની ખોળ જેવી ઘેરી અને ભારે છે.
અઙ્ગારકોટિનખરા સૌષુપ્તપદસુન્દરી । અજ્ઞાનનિદ્રાનિવિડા ભૃઙ્ગપૃષ્ઠચ્છવિચ્છવિઃ
એ રાત્રિ અગ્નિના લાખો કણ જેવી ઉગ્ર છે, ઊંઘના અવસ્થામાં સુંદર લાગે છે, અજ્ઞાન અને ઊંઘનો કિલ્લો છે, અને તેની રંગત મધમાખીના પીઠ જેવી કાળી છે.
તસ્યાં રજન્યાં ભીમાયાં કિરાતજનમણ્ડલે । મન્ત્રિણા સહ ભૂપાલસ્ તસ્મિન્ન્ અવસરે તદા
એ ભયાનક રાત્રિમાં, શિકારી જાતિઓ વચ્ચે, રાજા અને તેનો મંત્રી એ સમયે એકસાથે હતા.
નિર્જગામ સુધીરાત્મા નગરાત્ સુપ્તનાગરાત્ । અટવીં વિક્રમો નામ વિષમાં વીરચર્યયા
જ્યારે શહેરના લોકો ઊંઘમાં હતા, ત્યારે વિક્રમ નામનો બુદ્ધિશાળી રાજા શહેર છોડીને વીરતા સાથે જોખમી જંગલમાં પ્રવેશ્યો.
અટવ્યાં કર્કટી સા તૌ ચરન્તૌ રાજમન્ત્રિણૌ । અપશ્યદ્ ધૃતધૈર્યાંશૌ વેતાલાલોકનોન્મુખૌ
એ જંગલમાં, કર્કટી એ બંનેને—રાજા અને મંત્રીને—ફરેતા જોયા, જે ધૈર્યથી ભરેલા અને વેતાળોના લોકની શોધમાં હતા.
અથ સા ચિન્તયામ્ આસ લબ્ધો ભક્ષો ઽદ્ય હો મયા । મૂઢાવ્ એતાવ્ અનાત્મજ્ઞૌ ભારો દેહઃ કિલાનયોઃ
પછી એ વિચારી, 'આજે મને ખાવાનું મળ્યું છે. આ બે જણ મૂર્ખ છે અને પોતાનું સાચું સ્વરૂપ જાણતા નથી; એમના શરીર એમને માટે ખરેખર ભારરૂપ છે.'
ઇહામુત્ર ચ નાશાય મૂઢો દુઃખાય જીવતિ । યત્નાદ્ વિનાશનીયો ઽસૌ નાનર્થઃ પરિપાલ્યતે
અહીં અને પરલોકમાં પણ, મૂર્ખ માણસ માત્ર વિનાશ અને દુઃખ માટે જ જીવે છે; એને પ્રયત્નપૂર્વક નાશ કરવો જોઈએ, કારણ કે જે હાનિકારક છે, એને સાચવવાનો કોઈ અર્થ નથી.
અપશ્યતસ્ સ્વમ્ આત્માનં મૃતિર્ મૂઢસ્ય જીવિતમ્ । મરણેનોદયો ઽસ્યાસ્તિ પાપસમ્પત્તિહેતુતઃ
જે પોતાનું સ્વરૂપ જોઈ શકતો નથી, એ માટે મૃત્યુ જ જીવન છે; એનું ઉન્નતિ તો મૃત્યુથી જ થાય છે, કારણ કે એ પાપના ભંડારનું કારણ બને છે.
આદિસર્ગે ચ નિયમઃ કૃતઃ પઙ્કજજન્મના । હિંસ્રાભિભોજનાયાસ્તુ મૂઢાત્મા નાત્મવાન્ ઇતિ
સૃષ્ટિના આરંભે કમળમાં જન્મેલા ભગવાને એવો નિયમ કર્યો હતો કે, મૂર્ખ આત્મા હિંસક ભોજન માટે છે, આત્માવાન માટે નહીં.
તસ્માદ્ ઇમૌ મયૈવાદ્ય ભોક્તવ્યૌ ભોજ્યતાં ગતૌ । અભવ્ય એવ નિર્દોષં પ્રાપ્તમ્ અર્થમ્ ઉપેક્ષતે
આથી, આજે આ બે જણ મને ખાવા જ જોઈએ, કારણ કે હવે એ ખાવાની વસ્તુ બની ગયા છે. જે લોકો નિર્દોષ રીતે મળેલી તકને અવગણે છે, એ ખરેખર દુર્ભાગી જ કહેવાય.
મા કદાચિદ્ ઇમૌ સ્યાતાં ગુણયુક્તૌ મહાશયૌ । તાદૃઙ્નરવિનાશો હિ સ્વભાવાન્ મે ન રોચતે
આ બે જણ ક્યારેય સારા ગુણવાળા કે મહાન ન બને, એવી મારી ઇચ્છા છે; કેમ કે એવા સારા માણસોનો નાશ થવો મને પસંદ નથી.
તદ્ એતૌ સમ્પરીક્ષે ઽહં યદિ તાવદ્ ગુણાન્વિતૌ । તદ્ ભક્ષ્યં ન કરોમ્ય્ એતૌ ન હિંસ્યા ગુણિનઃ ક્વચિત્
હવે હું આ બંનેને તપાસીશ; જો એમાં સારા ગુણ હશે તો હું એમને ખાઈશ નહીં, કેમ કે સારા ગુણવાળાને ક્યારેય દુઃખ આપવું જોઈએ નહીં.
અકૃત્રિમં સુખં કીર્તિમ્ આયુશ્ ચૈવાભિવાઞ્છતા । સર્વાભિમતદાનેન પૂજનીયા ગુણાન્વિતાઃ
જેને કુદરતી આનંદ, સન્માન અને લાંબું આયુષ્ય જોઈએ છે, એએ સારા ગુણવાળાને મનગમતું બધું આપીને સન્માન કરવા જોઈએ.
યદિ નશ્યામિ દેહેન તન્ ન ભોક્ષ્યે ગુણાન્વિતમ્ । સુખયન્તિ હિ ચેતાંસિ જીવિતાદ્ અપિ સાધવઃ
જો હું આ શરીર સાથે નાશ પામું, તો ગુણવંત વસ્તુઓનો આનંદ નહીં માણી શકું; કારણ કે સારા માણસો હૃદયને જીવન કરતાં પણ વધારે આનંદ આપે છે.
અપિ જીવિતદાનેન ગુણિનં પરિપાલયેત્ । ગુણવત્સઙ્ગમૌષધ્યા મૃત્યુર્ અપ્ય્ એતિ મિત્રતામ્
ગુણવાનને પોતાના જીવનની પણ પરવા કર્યા વિના બચાવવો જોઈએ; કારણ કે ગુણવાનની સંગત એ એવી દવા છે કે મૃત્યુ પણ મિત્ર બની જાય છે.
યત્રાહમ્ અપિ રક્ષામિ રાક્ષસી ગુણશાલિનમ્ । તત્રાન્યશ્ ચાનુકુર્યાત્ તં હૃદ્વિચારમ્ ઇવામલમ્
જ્યાં હું, એક રાક્ષસી પણ, ગુણવંતનું રક્ષણ કરું છું, ત્યાં બીજાઓ પણ તેની સાથે સારા વર્તન કરે છે, જેમ શુદ્ધ મનમાં સારા વિચારો ઊભા થાય છે.
ઉદારગુણયુક્તા યે વિહરન્તીહ દેહિનઃ । ધરાતલેન્દવસ્ સઙ્ગાદ્ ભૃશં શીતલયન્તિ તે
જે લોકો ઉદાર ગુણોથી ભરપૂર છે અને અહીં જીવંત જીવમાં રહે છે, તેઓ પૃથ્વી પરના ચાંદની જેમ છે, જેમની સંગતથી બધાને ઠંડક મળે છે.
મૃતિર્ ગુણતિરસ્કારો જીવિતં ગુણિસંશ્રયઃ । ફલં સ્વર્ગાપવર્ગાદિ જીવિતાદ્ ગુણિસંશ્રયાત્
મૃત્યુ એ સારા ગુણોને છોડવું છે, જીવન એ સારા ગુણવાળાઓનો આશરો લેવો છે. જીવનમાં આવા ગુણવાળાઓનો સહારો લેનાથી જ સ્વર્ગ, મુક્તિ કે બીજું કોઈ ફળ મળે છે.