યન્ ન લોકક્રમપ્રાપ્તં તેન ભુક્તેન કિં ભવેત્ । ન જીવિતેન નો મૃત્યા કિઞ્ચિત્ કારણમ્ અસ્તિ મે
જે વસ્તુ લોકપ્રમાણે પ્રાપ્ત થયેલી નથી, તેનું ભોજન કરીને શું ફાયદો? મારા માટે જીવવું કે મરવું—કંઈ જ કારણ નથી.
મનોમાત્રમ્ અહં હ્ય્ આસં દેહાદિભ્રમમાત્રકમ્ । તચ્ છાન્તં સ્વાવબોધેન દેહાદેહદૃશૌ કુતઃ
હું તો માત્ર મન જ હતો, શરીર વગેરેના ભ્રમમાં પડેલો હતો; હવે એ ભ્રમ મારા પોતાના જ્ઞાનથી શાંત થઈ ગયો છે—તો હવે શરીર કે શરીરનો દ્રષ્ટા ક્યાં રહ્યો?
એવં સ્થિતા મૌનવતી શુશ્રાવ ગગનાદ્ ગિરમ્ । રક્ષસ્સ્વભાવસન્ત્યાગતુષ્ટેનોક્તાં નભસ્વતા
આ રીતે મૌનવ્રત ધારણ કરીને બેઠેલી, તેણે આકાશમાંથી આવતી વાણી સાંભળી, જે પવન દ્વારા બોલાઈ હતી અને રાક્ષસી સ્વભાવનો ત્યાગ કરવાથી પ્રસન્ન થઈ હતી.
ગચ્છ કર્કટિ મૂઢાંસ્ ત્વં જ્ઞાનેનાશ્વ્ અવબોધય । મૂઢોત્તારણમ્ એવેહ સ્વભાવો મહતામ્ ઇતિ
જા, કર્કટી, તું મૂર્ખોને જ્ઞાનથી જાગૃત કર. મહાન લોકોનું સ્વભાવ તો એ જ છે કે, તેઓ અજ્ઞાનીઓને ઉદ્ધાર કરે છે.
બોધ્યમાનો ભવત્યાપિ યો ન બોધમ્ ઉપૈષ્યતિ । સ્વનાશાયૈવ જાતો ઽસૌ ન્યાય્યો ગ્રાસો ભવેત્ તવ
પણ જો તારા સમજાવ્યા પછી પણ કોઈ સમજણ ન મેળવે, તો એ તો પોતાનાં વિનાશ માટે જ જન્મ્યો છે; એવાંને તારે ભક્ષણ કરવું યોગ્ય છે.
શ્રુત્વેત્ય્ અનુગૃહીતાસ્મિ ત્વયેત્ય્ ઉક્તવતી શનૈઃ । ઉત્તસ્થૌ શૈલશિખરાત્ ક્રમાદ્ અવરુરોહ ચ
આ સાંભળી, તેણે ધીમે કહ્યુઃ 'હું તારી કૃપાથી ધન્ય છું.' પછી તે પર્વતની ચોટી પરથી ઊભી રહી અને ધીરે ધીરે નીચે ઉતરી.
અધિત્યકામ્ અતીત્યાશુ ગત્વા ચોપત્યકાતટાત્ । વિવેશ શૈલપાદસ્થં કિરાતજનમણ્ડલમ્
પછી તે ઝડપથી ટેકરી પાર કરી, ખીણના કિનારે પહોંચી અને પર્વતના પાદરે વસેલા કિરાત લોકોના ગામમાં પ્રવેશી.
બહ્વન્નપશુલોકૌઘદ્રવ્યસસ્યૌષધામિષમ્ । અનન્તમૂલપાનાન્નમૃગકીટખગાદિકમ્
ત્યાં ખાવા-પીવાના ઘણાં જથ્થાં, ઢોર-ઢાંગર, અનેક લોકો, ધન-દોલત, પાક, ઔષધિઓ, માંસ, અનેક પ્રકારનાં મૂળ, પીણાં, અનાજ, હરણ, કીટક, પક્ષીઓ અને એવાં અનેક પ્રકારનાં જીવન જોવા મળતાં.
પ્રચલિતગલિતાઞ્જનાચલાભા હિમગિરિપાદનિષેવિતં સુદેશમ્ । તદનુ ગતવતી નિશાચરી સા નિશિ સુઘનાન્ધતમિસ્રમાર્ગભૂમૌ
એ પ્રદેશ સુંદર હતો, જ્યાં હિમાલયનાં પર્વતોના પગલાં પડ્યાં હતાં અને જે ચાલતા-પગલાંવાળા, ઓગળી રહેલા કાજળ જેવા દેખાતો હતો. પછી રાત્રે, એક રાત્રિમાં ફરતી સ્ત્રી ઘન અંધકારથી ભરેલા રસ્તે નીકળી.
એતસ્મિન્ન્ અન્તરે તત્ર કિરાતજનમણ્ડલે । હસ્તહાર્યતમઃપિણ્ડા બભૂવાસિતયામિની
એ જ સમયે, એ કિરાત લોકોના વસવાટમાં એવી કાળી રાત છવાઈ ગઈ કે જાણે હાથથી અંધકારના ગાંઠિયા પકડાઈ જાય.
નીલમેઘપટચ્છન્નનિરિન્દુગગનાન્તરા । તમાલવનસમ્પિણ્ડમણ્ડલોડ્ડીનકજ્જલા
આકાશ ઘેરા વાદળોથી ઢંકાઈ ગયું હતું, ચાંદની નહોતી, અને અંધકાર જાણે તમાલના જંગલની ગાઢ છાયાની જેમ, કાજળથી મલાઈને ગોળ ગોળ ફરે છે એમ લાગતું.
લતાઘનતયા ગ્રામકોટરૈકાન્ધ્યમન્થરા । ગૃહચત્વરસમ્બાધનગરે નવયૌવના
વેલ જેવી હલકી, એ ગામની અંધારી ગલીઓમાં ધીમે ધીમે ચાલે છે; શહેરમાં એ નવયુવાન છે, ઘરની સાંકડી ઓટલીઓમાં બંધાયેલી.
ચત્વરેષુ તમઃપિણ્ડપ્રજિહ્મીકૃતદીપિકા । કુઞ્ચિકાચ્છિદ્રનિષ્ક્રાન્તદીપિકારોમરાજિકા
ઓટલાંમાં એ અંધકારના ગાઢ ટોળા જેવી લાગે છે, દીવટીઓના પ્રકાશને વાંકું કરી નાખે છે; ચાવીના છિદ્રમાંથી નીકળતી દીવટીઓની રેખા જેવી દેખાય છે.
સ્વવયસ્યેવ કર્કટ્યાઃ પરિનૃત્યત્પિશાચિકા । મત્તકઙ્કાલવેતાલા કાષ્ઠમૌનમ્ ઇવ સ્થિતા
કાંકડાની સાથીન જેવી, પિશાચની જેમ નાચે છે; પાગલ કંકાળ કે વેતાળ જેવી, કઠણ મૌનમાં ઊભી રહે છે.
સુષુપ્તમૃતભૂતૌઘા ઘનનીહારહારિણી । મન્દમન્દમરુત્સ્પન્દશરત્પ્રાલેયશીકરા
ઘેરી ઊંઘ અને મૃત્યુના ટોળા જેવી, એ ઘાટું ધુમ્મસ દૂર કરી નાખે છે; હલકી હવા જેવી, શરદઋતુની ઠંડી અને શીતલાં શીતલાં ઓસ જેવી છે.
સરસ્સુ વિરટદ્વારિકોકભેકતરઙ્ગિકા । અન્તઃપુરેષુ રમણરણન્નારીનરાનના
તળાવોમાં, cranes અને દેડકાંની હલચલથી ઊભેલી લહેરો અને તરંગોમાં એ દેખાય છે; તો મહેલના અંદરના ઓટલામાં, એ રમતાં-હસતાં સ્ત્રી-પુરુષોના ચહેરા બનીને ઝળકે છે.
જઙ્ગલેષુ જ્વલજ્જ્વાલજટાલજ્વલનોજ્જ્વલા । કેદારેષ્વ્ અમ્બુસંસેકપુષ્ટપાકમિલત્સિલા
જંગલમાં એ ધધકતી અગ્નિ બનીને તેજસ્વી જ્વાળાઓ સાથે જળે છે; અને ખેતરોમાં, પાણીના છાંટાથી પકવાયેલી પથ્થરોની ગરમીમાં એ વસે છે.
નભસ્ય્ અલક્ષિતસ્પન્દપરિવૃત્તર્ક્ષચક્રકા । વનેષુ વિસરદ્વાતપતત્પુષ્પફલદ્રુમા
આકાશમાં, એ તારાઓના ગોઠવાયેલા વર્તુળની અજાણી હલનચલન છે; અને વનમાં, પવનથી ફૂલ અને ફળ છૂટી પડતાં વૃક્ષો એ જ છે.
શ્વભ્રેષુ કૌશિકાસ્યાત્તવાયસ્યાદ્યાહૃતારવા । તસ્કરાક્રાન્તપર્યન્તગ્રામ્યાક્રન્દનકર્કશા
ખીણોમાં, એ ઘુવડના મોઢામાંથી નીકળતી પવનની ગૂંજતી ટહુક છે; અને ગામના કિનારે, ચોરો ઘૂસી આવ્યા હોય ત્યારે, એ ગામલોકોની કરુણ રડાહટ બનીને સંભળાય છે.
ગ્રામેષ્વ્ અચેતનગ્રામ્યા નગરે સુપ્તનાગરા । વનેષુ વિસરદ્વાતા નીડેષ્વ્ અસ્પન્દપક્ષિણી
ગામમાં ગામવાળા જાણે જડ બની ગયા છે, શહેરમાં લોકો ઊંઘી રહ્યા છે, જંગલમાં પવન ભટકી રહ્યો છે અને ગૂમડામાં પક્ષીઓ શાંત બેઠાં છે.
ગુહાસુ સુપ્તસિંહૌઘા કુઞ્જેષૂચ્છ્વસિતૈણકા । ખે સાવશ્યાયનિકરા વિપિને મૌનધારિણી
ગુફાઓમાં સિંહોના સમૂહ ઊંઘે છે, ઝાડીઓમાં હરણો શ્વાસ લે છે, આકાશમાં વાદળો વહે છે અને જંગલમાં મૌન છવાયું છે.
કજ્જલામ્ભોદમધ્યાભા કાચશૈલોદરોપમા । પઙ્કપિણ્ડાન્તરઘના ખડ્ગચ્છેદ્યાન્ધ્યમાંસલા
એ કાજળ જેવા ઘન અંધકારની વચ્ચે જેવી લાગે છે, કાચના પર્વતની ખોળ જેવી છે; કાદવના ગાઢ ગાંઠ જેવી અંદરથી ઘેરી છે અને એની દેહ એવી છે કે તલવારથી કાપી શકાય એવી અંધ છે.
પ્રલયાનિલવિક્ષુબ્ધા કજ્જલાચલચઞ્ચલા । એકાર્ણવમહાપઙ્કપર્વતોદરમેદુરા
પ્રલયના પવનથી ઉથલપાથલ થઈ, એ કાજળના પર્વત જેવી અશાંત છે; એક વિશાળ કાદવના દરિયામાં પર્વતની ખોળ જેવી ઘેરી અને ભારે છે.
અઙ્ગારકોટિનખરા સૌષુપ્તપદસુન્દરી । અજ્ઞાનનિદ્રાનિવિડા ભૃઙ્ગપૃષ્ઠચ્છવિચ્છવિઃ
એ રાત્રિ અગ્નિના લાખો કણ જેવી ઉગ્ર છે, ઊંઘના અવસ્થામાં સુંદર લાગે છે, અજ્ઞાન અને ઊંઘનો કિલ્લો છે, અને તેની રંગત મધમાખીના પીઠ જેવી કાળી છે.
તસ્યાં રજન્યાં ભીમાયાં કિરાતજનમણ્ડલે । મન્ત્રિણા સહ ભૂપાલસ્ તસ્મિન્ન્ અવસરે તદા
એ ભયાનક રાત્રિમાં, શિકારી જાતિઓ વચ્ચે, રાજા અને તેનો મંત્રી એ સમયે એકસાથે હતા.
નિર્જગામ સુધીરાત્મા નગરાત્ સુપ્તનાગરાત્ । અટવીં વિક્રમો નામ વિષમાં વીરચર્યયા
જ્યારે શહેરના લોકો ઊંઘમાં હતા, ત્યારે વિક્રમ નામનો બુદ્ધિશાળી રાજા શહેર છોડીને વીરતા સાથે જોખમી જંગલમાં પ્રવેશ્યો.
અટવ્યાં કર્કટી સા તૌ ચરન્તૌ રાજમન્ત્રિણૌ । અપશ્યદ્ ધૃતધૈર્યાંશૌ વેતાલાલોકનોન્મુખૌ
એ જંગલમાં, કર્કટી એ બંનેને—રાજા અને મંત્રીને—ફરેતા જોયા, જે ધૈર્યથી ભરેલા અને વેતાળોના લોકની શોધમાં હતા.
અથ સા ચિન્તયામ્ આસ લબ્ધો ભક્ષો ઽદ્ય હો મયા । મૂઢાવ્ એતાવ્ અનાત્મજ્ઞૌ ભારો દેહઃ કિલાનયોઃ
પછી એ વિચારી, 'આજે મને ખાવાનું મળ્યું છે. આ બે જણ મૂર્ખ છે અને પોતાનું સાચું સ્વરૂપ જાણતા નથી; એમના શરીર એમને માટે ખરેખર ભારરૂપ છે.'
ઇહામુત્ર ચ નાશાય મૂઢો દુઃખાય જીવતિ । યત્નાદ્ વિનાશનીયો ઽસૌ નાનર્થઃ પરિપાલ્યતે
અહીં અને પરલોકમાં પણ, મૂર્ખ માણસ માત્ર વિનાશ અને દુઃખ માટે જ જીવે છે; એને પ્રયત્નપૂર્વક નાશ કરવો જોઈએ, કારણ કે જે હાનિકારક છે, એને સાચવવાનો કોઈ અર્થ નથી.
અપશ્યતસ્ સ્વમ્ આત્માનં મૃતિર્ મૂઢસ્ય જીવિતમ્ । મરણેનોદયો ઽસ્યાસ્તિ પાપસમ્પત્તિહેતુતઃ
જે પોતાનું સ્વરૂપ જોઈ શકતો નથી, એ માટે મૃત્યુ જ જીવન છે; એનું ઉન્નતિ તો મૃત્યુથી જ થાય છે, કારણ કે એ પાપના ભંડારનું કારણ બને છે.