પ્રાદેશઃ પ્રથમમ્ અભૂત્ તતો ઽપિ હસ્તો વ્યાસં ચાપ્ય્ અથ વિટપસ્ તતો ઽભ્રમાલા । સોદ્યત્સાવયવલતા બભૌ નિમેષાત્ સઙ્કલ્પદ્રુમકણિકાઙ્કુરક્રમેણ
પહેલાં એક વિસાળ જગ્યા દેખાઈ, પછી હાથ, પછી ડાળ, પછી વાદળોની માળા; તરત જ ઉગતી કળીઓ અને લતાવાળી ડાળીઓ સાથે, ઇચ્છાવૃક્ષની કળીના ક્રમથી તે ઝળહળતું દેખાયું.
તન્માત્રાણ્ય્ અવિકલશક્તિમન્તિ દેહાદ્ ઉદ્ભૂતાન્ય્ અથ કરણેન્દ્રિયાણિ સમ્યક્ । સઙ્કલ્પદ્રુમનવપુષ્પવત્ સમન્તાદ્ બીજે યાન્ય્ અલમ્ અભવંસ્ તિરોહિતાનિ
દેહમાંથી ઊર્જાવાન સૂક્ષ્મ તત્વો અને પછી ઇન્દ્રિયો જન્મી. જેમ ઈચ્છાપૂર્ણ વૃક્ષના બીજમાંથી ચારે બાજુ ફૂલો છુપાયા હતાં, તેમ આ બધું પણ પહેલા છુપાયેલું હતું, પણ હવે પ્રગટ થયું.
અથાભવદ્ અસૌ સૂચી કર્કટી રાક્ષસી પુનઃ । સૂક્ષ્મૈવ સ્થૌલ્યમ્ આયાતા મેઘલેખેવ વાર્ષિકી
પછી સૂચી ફરી એકવાર કર્કટી રાક્ષસી બની. તે સૂક્ષ્મ રહીને પણ, વરસાદના મોસમમાં વાદળની લાઈને જેમ જાડાઈ આવે, તેમ તે પણ સ્થૂળ સ્વરૂપે આવી.
નિજમ્ આકારમ્ આસાદ્ય કિઞ્ચિત્ પ્રમુદિતા સતી । બૃહદ્રાક્ષસગર્વં તદ્બોધાત્ કઞ્ચુકવજ્ જહૌ
પોતાનું સ્વરૂપ પાછું મળતાં, તે થોડું આનંદિત થઈ. જ્ઞાનથી, તેણે મહારાક્ષસનો અહંકાર કપડાંની જેમ ઉતારી નાખ્યો.
તત્રૈવ ધ્યાયિની તસ્થૌ બદ્ધપદ્માસનસ્થિતિઃ । આલમ્બ્ય સંવિદં શુદ્ધાં સંસ્થિતા ગિરિકૂટવત્
ત્યાં જ તે ધ્યાનમાં બેસી રહી, પદ્માસનમાં સ્થિર રહી. શુદ્ધ ચેતનાને આધાર બનાવી, તે પર્વતની ચોટી જેવી અડગ ઊભી રહી.
અથ સા માસષટ્કેન ધ્યાનાદ્ બોધમ્ ઉપાગતા । મહાજલદનાદેન પ્રાવૃષીવ શિખણ્ડિની
છેલ્લે, છ મહિના પછી, ધ્યાન દ્વારા તેણીએ જાગૃતિ મેળવી, જેમ વરસાદી ઋતુમાં મોર વીજળીના ગર્જનાને સાંભળી ઉલ્લાસિત થાય છે.
પ્રબુદ્ધા સા બહિર્વૃત્તિર્ બભૂવ ક્ષુત્પરાયણા । યાવજ્જીવં સ્વભાવો ઽસ્ય દેહસ્ય ન નિવર્તતે
જાગૃત થયા પછી, તેનું મન બહારની બાબતો તરફ વળ્યું અને તે ભૂખમાં તલીન થઈ ગઈ; કારણ કે, જીવિત રહે ત્યાં સુધી શરીરનું આ સ્વભાવ કદી બદલાતું નથી.
અથ સા કિં ગ્રસ ઇતિ ચિન્તયામ્ આસ ચિન્તયા । ભોક્તવ્યં પરકીયં ચ ન્યાયેન ન વિના મયા
પછી તેણીએ વિચાર્યું: 'હવે શું ખાવું?' અને મનમાં વિચાર્યું: 'બીજાનું કે જે યોગ્ય રીતે મળ્યું નથી, એવું ખાવું યોગ્ય નથી.'
યદ્ આર્યગર્હિતં યદ્ વા ન્યાયેન ન સમર્જિતમ્ । તસ્માદ્ ગ્રાસાદ્ વરં મન્યે મરણં દેહિનામ્ ઇહ
'જેthing મહાન લોકો દોષરૂપ માને છે, અથવા જે યોગ્ય રીતે મેળવાયું નથી, એવું ખોરાક ખાવાથી તો અહીં શરીર ધરાવનાર માટે મરી જવું વધારે સારું છે.'
યદિ દેહં ત્યજામીમં તન્ ન્યાયોપાર્જિતં વિના । ન કિઞ્ચિદ્ અદ્મિ નિર્ન્યાયં ભુક્તો ઽર્થો હિ ગરાયતે
હું જો આ શરીર છોડું અને યોગ્ય રીતે મેળવેલું કંઈ ન હોય, તો અયોગ્ય રીતે મેળવેલું કશું પણ હું ખાઉં નહીં; કારણ કે અયોગ્ય રીતે મેળવેલું ધન ભોગવવાથી તે અશુદ્ધ થઈ જાય છે.
યન્ ન લોકક્રમપ્રાપ્તં તેન ભુક્તેન કિં ભવેત્ । ન જીવિતેન નો મૃત્યા કિઞ્ચિત્ કારણમ્ અસ્તિ મે
જે વસ્તુ લોકપ્રમાણે પ્રાપ્ત થયેલી નથી, તેનું ભોજન કરીને શું ફાયદો? મારા માટે જીવવું કે મરવું—કંઈ જ કારણ નથી.
મનોમાત્રમ્ અહં હ્ય્ આસં દેહાદિભ્રમમાત્રકમ્ । તચ્ છાન્તં સ્વાવબોધેન દેહાદેહદૃશૌ કુતઃ
હું તો માત્ર મન જ હતો, શરીર વગેરેના ભ્રમમાં પડેલો હતો; હવે એ ભ્રમ મારા પોતાના જ્ઞાનથી શાંત થઈ ગયો છે—તો હવે શરીર કે શરીરનો દ્રષ્ટા ક્યાં રહ્યો?
એવં સ્થિતા મૌનવતી શુશ્રાવ ગગનાદ્ ગિરમ્ । રક્ષસ્સ્વભાવસન્ત્યાગતુષ્ટેનોક્તાં નભસ્વતા
આ રીતે મૌનવ્રત ધારણ કરીને બેઠેલી, તેણે આકાશમાંથી આવતી વાણી સાંભળી, જે પવન દ્વારા બોલાઈ હતી અને રાક્ષસી સ્વભાવનો ત્યાગ કરવાથી પ્રસન્ન થઈ હતી.
ગચ્છ કર્કટિ મૂઢાંસ્ ત્વં જ્ઞાનેનાશ્વ્ અવબોધય । મૂઢોત્તારણમ્ એવેહ સ્વભાવો મહતામ્ ઇતિ
જા, કર્કટી, તું મૂર્ખોને જ્ઞાનથી જાગૃત કર. મહાન લોકોનું સ્વભાવ તો એ જ છે કે, તેઓ અજ્ઞાનીઓને ઉદ્ધાર કરે છે.
બોધ્યમાનો ભવત્યાપિ યો ન બોધમ્ ઉપૈષ્યતિ । સ્વનાશાયૈવ જાતો ઽસૌ ન્યાય્યો ગ્રાસો ભવેત્ તવ
પણ જો તારા સમજાવ્યા પછી પણ કોઈ સમજણ ન મેળવે, તો એ તો પોતાનાં વિનાશ માટે જ જન્મ્યો છે; એવાંને તારે ભક્ષણ કરવું યોગ્ય છે.
શ્રુત્વેત્ય્ અનુગૃહીતાસ્મિ ત્વયેત્ય્ ઉક્તવતી શનૈઃ । ઉત્તસ્થૌ શૈલશિખરાત્ ક્રમાદ્ અવરુરોહ ચ
આ સાંભળી, તેણે ધીમે કહ્યુઃ 'હું તારી કૃપાથી ધન્ય છું.' પછી તે પર્વતની ચોટી પરથી ઊભી રહી અને ધીરે ધીરે નીચે ઉતરી.
અધિત્યકામ્ અતીત્યાશુ ગત્વા ચોપત્યકાતટાત્ । વિવેશ શૈલપાદસ્થં કિરાતજનમણ્ડલમ્
પછી તે ઝડપથી ટેકરી પાર કરી, ખીણના કિનારે પહોંચી અને પર્વતના પાદરે વસેલા કિરાત લોકોના ગામમાં પ્રવેશી.
બહ્વન્નપશુલોકૌઘદ્રવ્યસસ્યૌષધામિષમ્ । અનન્તમૂલપાનાન્નમૃગકીટખગાદિકમ્
ત્યાં ખાવા-પીવાના ઘણાં જથ્થાં, ઢોર-ઢાંગર, અનેક લોકો, ધન-દોલત, પાક, ઔષધિઓ, માંસ, અનેક પ્રકારનાં મૂળ, પીણાં, અનાજ, હરણ, કીટક, પક્ષીઓ અને એવાં અનેક પ્રકારનાં જીવન જોવા મળતાં.
પ્રચલિતગલિતાઞ્જનાચલાભા હિમગિરિપાદનિષેવિતં સુદેશમ્ । તદનુ ગતવતી નિશાચરી સા નિશિ સુઘનાન્ધતમિસ્રમાર્ગભૂમૌ
એ પ્રદેશ સુંદર હતો, જ્યાં હિમાલયનાં પર્વતોના પગલાં પડ્યાં હતાં અને જે ચાલતા-પગલાંવાળા, ઓગળી રહેલા કાજળ જેવા દેખાતો હતો. પછી રાત્રે, એક રાત્રિમાં ફરતી સ્ત્રી ઘન અંધકારથી ભરેલા રસ્તે નીકળી.
એતસ્મિન્ન્ અન્તરે તત્ર કિરાતજનમણ્ડલે । હસ્તહાર્યતમઃપિણ્ડા બભૂવાસિતયામિની
એ જ સમયે, એ કિરાત લોકોના વસવાટમાં એવી કાળી રાત છવાઈ ગઈ કે જાણે હાથથી અંધકારના ગાંઠિયા પકડાઈ જાય.
નીલમેઘપટચ્છન્નનિરિન્દુગગનાન્તરા । તમાલવનસમ્પિણ્ડમણ્ડલોડ્ડીનકજ્જલા
આકાશ ઘેરા વાદળોથી ઢંકાઈ ગયું હતું, ચાંદની નહોતી, અને અંધકાર જાણે તમાલના જંગલની ગાઢ છાયાની જેમ, કાજળથી મલાઈને ગોળ ગોળ ફરે છે એમ લાગતું.
લતાઘનતયા ગ્રામકોટરૈકાન્ધ્યમન્થરા । ગૃહચત્વરસમ્બાધનગરે નવયૌવના
વેલ જેવી હલકી, એ ગામની અંધારી ગલીઓમાં ધીમે ધીમે ચાલે છે; શહેરમાં એ નવયુવાન છે, ઘરની સાંકડી ઓટલીઓમાં બંધાયેલી.
ચત્વરેષુ તમઃપિણ્ડપ્રજિહ્મીકૃતદીપિકા । કુઞ્ચિકાચ્છિદ્રનિષ્ક્રાન્તદીપિકારોમરાજિકા
ઓટલાંમાં એ અંધકારના ગાઢ ટોળા જેવી લાગે છે, દીવટીઓના પ્રકાશને વાંકું કરી નાખે છે; ચાવીના છિદ્રમાંથી નીકળતી દીવટીઓની રેખા જેવી દેખાય છે.
સ્વવયસ્યેવ કર્કટ્યાઃ પરિનૃત્યત્પિશાચિકા । મત્તકઙ્કાલવેતાલા કાષ્ઠમૌનમ્ ઇવ સ્થિતા
કાંકડાની સાથીન જેવી, પિશાચની જેમ નાચે છે; પાગલ કંકાળ કે વેતાળ જેવી, કઠણ મૌનમાં ઊભી રહે છે.
સુષુપ્તમૃતભૂતૌઘા ઘનનીહારહારિણી । મન્દમન્દમરુત્સ્પન્દશરત્પ્રાલેયશીકરા
ઘેરી ઊંઘ અને મૃત્યુના ટોળા જેવી, એ ઘાટું ધુમ્મસ દૂર કરી નાખે છે; હલકી હવા જેવી, શરદઋતુની ઠંડી અને શીતલાં શીતલાં ઓસ જેવી છે.
સરસ્સુ વિરટદ્વારિકોકભેકતરઙ્ગિકા । અન્તઃપુરેષુ રમણરણન્નારીનરાનના
તળાવોમાં, cranes અને દેડકાંની હલચલથી ઊભેલી લહેરો અને તરંગોમાં એ દેખાય છે; તો મહેલના અંદરના ઓટલામાં, એ રમતાં-હસતાં સ્ત્રી-પુરુષોના ચહેરા બનીને ઝળકે છે.
જઙ્ગલેષુ જ્વલજ્જ્વાલજટાલજ્વલનોજ્જ્વલા । કેદારેષ્વ્ અમ્બુસંસેકપુષ્ટપાકમિલત્સિલા
જંગલમાં એ ધધકતી અગ્નિ બનીને તેજસ્વી જ્વાળાઓ સાથે જળે છે; અને ખેતરોમાં, પાણીના છાંટાથી પકવાયેલી પથ્થરોની ગરમીમાં એ વસે છે.
નભસ્ય્ અલક્ષિતસ્પન્દપરિવૃત્તર્ક્ષચક્રકા । વનેષુ વિસરદ્વાતપતત્પુષ્પફલદ્રુમા
આકાશમાં, એ તારાઓના ગોઠવાયેલા વર્તુળની અજાણી હલનચલન છે; અને વનમાં, પવનથી ફૂલ અને ફળ છૂટી પડતાં વૃક્ષો એ જ છે.
શ્વભ્રેષુ કૌશિકાસ્યાત્તવાયસ્યાદ્યાહૃતારવા । તસ્કરાક્રાન્તપર્યન્તગ્રામ્યાક્રન્દનકર્કશા
ખીણોમાં, એ ઘુવડના મોઢામાંથી નીકળતી પવનની ગૂંજતી ટહુક છે; અને ગામના કિનારે, ચોરો ઘૂસી આવ્યા હોય ત્યારે, એ ગામલોકોની કરુણ રડાહટ બનીને સંભળાય છે.
ગ્રામેષ્વ્ અચેતનગ્રામ્યા નગરે સુપ્તનાગરા । વનેષુ વિસરદ્વાતા નીડેષ્વ્ અસ્પન્દપક્ષિણી
ગામમાં ગામવાળા જાણે જડ બની ગયા છે, શહેરમાં લોકો ઊંઘી રહ્યા છે, જંગલમાં પવન ભટકી રહ્યો છે અને ગૂમડામાં પક્ષીઓ શાંત બેઠાં છે.