અમિતોપાન્તપર્યન્તાં લોકપાલેક્ષિતૈર્ અપિ । કેવલં પવનસ્પન્દપ્રચલદ્ધૂલિકુણ્ડલામ્
જેની સીમા ક્યાંય સુધી પહોંચી નથી, દુનિયાના રક્ષકો પણ તેને જોતા થાકી જાય, પણ એ તો ફક્ત પવનના ઝોકથી ઉડતી ધૂળની ગોળ છે.
સૂર્યાંશુકુઙ્કુમૈર્ લિપ્તાં લગ્નચન્દ્રાંશુચન્દનામ્ । વિલાસિનીમ્ ઇવ વ્યોમ્નો વાતશીત્કારગાયનામ્
સૂર્યના કેશરી કિરણોથી રંગાઈ, ચંદ્રના શીતળ કિરણોથી સુશોભિત, જાણે આકાશમાં પવનની ઠંડક સાથે ગીત ગાતા કોઈ સુંદર અપ્સરા ઝળહળી રહી હોય.
સપ્તદ્વીપસમુદ્રમુદ્રણસમુચ્છૂનૈકદેશાશ્રયં ભૂપીઠં પરિતો વિહૃત્ય પવનો દીર્ઘાધ્વના જર્જરઃ । તાં પ્રાપ્યાગ્રગિરિસ્થલીમ્ અલિવપુર્વ્યોમાઙ્ગલગ્નામ્ ઇવ વ્યાત્તાનન્તદિગન્તપૂરકબૃહદ્દેહો વિશશ્રામ સઃ
પવન, જે લાંબા માર્ગે ફરતો ફરતો થાકી ગયો હતો, એ સાત દ્વીપ અને સમુદ્રોથી ભરેલી ધરતીની આસપાસ ફર્યો અને આખરે મુખ્ય પર્વતની ચોટી પર આવી આરામ કરવા બેઠો, જાણે આકાશમાં મધમાખીઓનો ઝુંડ ફેલાઈ ગયો હોય અને તેની વિશાળ કાયાએ અનંત દિશાઓને ઘેરી લીધી હોય.
તત્ર તસ્યોર્ધ્વશૃઙ્ગસ્ય તસ્યાં મૂર્ધમહાવનૌ । દદર્શ મધ્યે તાં સૂચીં પ્રોત્થિતાં સશિખામ્ ઇવ
એ પહાડની ઊંચી ચોટી પર, મોટા જંગલના મધ્યમાં, તેણે એક સૂઈ જેવી આકાર ઊભી જોઈ, જેની ટોચ પર будто વાળનો ગુચ્છો હોય એમ લાગતું હતું.
એકપાદં તપસ્યન્તીં શુષ્યન્તીં ચિરમ્ ઊષ્મપામ્ । સતતાનશનાચ્ છુષ્કાં પિણ્ડીભૂતોદરત્વચમ્
એ સ્ત્રી એક પગ પર ઊભી રહી તપ કરી રહી હતી, લાંબા સમયથી તાપ સહન કરતી, સતત ઉપવાસથી સુકાઈ ગઈ હતી, એની ચામડી અને પેટ સુકાઈ એક ગાંઠ જેવી થઈ ગઈ હતી.
સકૃદ્વિકાસિનાસ્યેન ગૃહીત્વૈવ તમ્ આનિલમ્ । પશ્ચાત્ ત્યજન્તીં હૃદયે ઽપ્ય્ એવ માન્તીમ્ અનારતમ્
એ એકવાર મોઢું પહોળું ખોલીને શ્વાસ ખેંચતી અને પછી તેને બહાર છોડતી, પણ હૃદયમાંથી કદી છોડતી નહીં, એ સતત આવું જ કરતી રહેતી.
શુષ્કાં ચણ્ડાંશુકિરણૈર્ જર્જરાં વનવાયુભિઃ । અચલન્તીં નિજાત્ સ્થાનાત્ સ્નપિતામ્ ઇન્દુરશ્મિભિઃ
સૂર્યની તીવ્ર કિરણોથી સુકાઈ ગઈ હતી, જંગલની હવામાં થકાઈ ગઈ હતી, પોતાનાં સ્થાનેથી અડગ ઊભી રહીને ચાંદનીની કિરણોથી સ્નાન કરતી હતી.
પૂર્વં રજોઽણુનૈકેન સમધિષ્ઠિતમસ્તકામ્ । કૃતાર્થત્વં કલયતા દદતાન્યસ્ય નાસ્પદમ્
પહેલાં મન એક જ રજોગુણના અણુથી સ્થિર થયું હોય ત્યારે, પૂર્ણતાની અનુભૂતિથી, બીજાને એમાં સ્થાન આપતું નથી.
અરણ્યેનેવ દત્તાર્ઘાં ચિરાજ્ જાતશિખામ્ ઇવ । મૂર્ધ્નીવ સ્થાપિતપ્રાણાં જટાકૂટવતીમ્ ઇવ
જેમ જંગલમાં કોઈને પાણી આપવું, લાંબા સમય પછી વાળ ઉગવા, કે શ્વાસને માથા પર જટાની જેમ રાખવો — આવું હોય છે.
તાં વીક્ષ્ય પવનસ્ સૂચીં વિસ્મયાકુલચેતનઃ । પ્રણમ્યાલોક્ય ચરિતં ભીતભીત ઇવાગ્રતઃ
એ સૂઈને જોઈ પવન આશ્ચર્યથી ભરાઈ ગયો, નમન કરીને, એના વર્તનને ડરતાં ડરતાં સામે ઊભો રહીને નિહાળતો રહ્યો.
મહાતપસ્વિની સૂચિ કિમર્થં તપ્યસે તપઃ । નેતિ વક્તું શશાકાસૌ તત્તેજોરાશિનિર્જિતઃ
હે મહાન તપસ્વિણી સૂઈ, તું તપ શું માટે કરે છે? એના તેજથી વિસ્મિત પવન બોલી પણ શક્યો નહીં.
ભગવત્યા મહાસૂચ્યા અહો ચિત્રં મહત્ તપઃ । ઇત્ય્ એવ કેવલં ધ્યાયન્ મારુતો ગગનં યયૌ
ભગવતી મહાસૂચીની મહાન તપશ્ચર્યાનું આ કેટલું અદ્ભુત છે! એ જ વિચારતા, પવન આકાશમાં ચાલ્યો ગયો.
સમુલ્લઙ્ઘ્યાભ્રમાર્ગં તુ વાતસ્કન્ધાન્ અતીત્ય ચ । સિદ્ધવૃન્દાન્ય્ અધઃ કૃત્વા સૂર્યમાર્ગમ્ ઉપેત્ય ચ
પવન વાદળોના રસ્તા અને પવનના પ્રવાહોને ઓળંગી, સિદ્ધોના ટોળાને નીચે રાખી, પછી સૂર્યમાર્ગે આગળ વધ્યો.
ઊર્ધ્વમ્ એત્ય વિચારેભ્યઃ પ્રાપ શક્રપુરાન્તરમ્ । સૂચિદર્શનપુણ્યં તમ્ આલિલિઙ્ગ પુરન્દરઃ
ઉપર જઈ, ફરતાં ફરતાં પવન ઇન્દ્રપુરમાં પહોંચ્યો; ત્યાં પુરંદરે, સૂચીનું દર્શન કર્યાનો પુણ્ય સમજીને, તેને હળવે હળવે ભેટ્યો.
પૃષ્ટશ્ ચ કથયામ્ આસ દૃષ્ટં સર્વં મયેત્ય્ અસૌ । સહદેવનિકાયાય શક્રાયાસ્થાનવાસિને
જ્યારે પૂછાયું ત્યારે પવન બોલ્યો: 'હું બધું જોઈ આવ્યું છું,' અને સહદેવના સંગ અને ઇન્દ્રને એ વાત કહી.
જમ્બુદ્વીપે ઽસ્તિ શૈલેન્દ્રો હિમવાન્ નામ સૂન્નતઃ । જામાતા યસ્ય ભગવાન્ સાક્ષાચ્ છશિકલાધરઃ
જંબુદ્વીપમાં એક વિશાળ અને ઉંચો પર્વત છે, તેનું નામ હિમવાન છે. એ પર્વતના જમાઈ સ્વયં ચંદ્રમાની કળા ધારણ કરનાર ભગવાન છે.
તસ્યોત્તરે મહાશૃઙ્ગપૃષ્ઠે પરમરૂપિણી । સ્થિતા તપસ્વિની સૂચી તપશ્ ચરતિ દારુણમ્
એ પર્વતના ઉત્તર તરફના મહાન શિખર પર એક અતિ સુંદર અને તપસ્વિ સ્ત્રી સુચી વસે છે, જે કઠોર તપસ્યા કરે છે.
બહુનાત્ર કિમ્ ઉક્તેન વાતાદ્યશનશાન્તયે । તયા સ્વોદરસૌષિર્યં પિણ્ડીકૃત્ય નિવારિતમ્
અહીં વધુ શું કહીએ? પવનથી થતી ભૂખને શાંત કરવા માટે તેણે પોતાનું પેટ અંદરથી દબાવીને બંધ કરી દીધું છે.
શાન્તસઙ્કોચમ્ ઊષ્માર્થં વિકાસ્યાસ્યં રજોઽણુના । તયાદ્ય સ્થગિતં શીતવાતાશનનિવૃત્તયે
શરીરમાં સંકોચ શાંત કરવા અને ગરમી માટે, તેણે મોં ખોલીને ધૂળના કણો શ્વાસ સાથે ખેંચી લીધા છે, જેથી ઠંડી હવા અને ભૂખથી બચી શકે.
તસ્યાસ્ તીવ્રેણ તપસા તુહિનાકારમ્ ઉત્સૃજન્ । અગ્ન્યાકારમ્ અગો ગૃહ્ણન્ દેવદુસ્સેવ્યતાં ગતઃ
તેણી પોતાના ભારે તપથી ઠંડકનો સ્વભાવ છોડીને અગ્નિ જેવો તીવ્ર સ્વભાવ ધારણ કર્યો છે, જેથી દેવતાઓ માટે પણ તેની પાસે જવું અઘરું બની ગયું છે.
તદ્ ઉત્તિષ્ઠાશુ ગચ્છામસ્ સર્વ એવ પિતામહમ્ । તદ્વરાર્થમ્ અનર્થાય વિદ્ધિ તદ્દુસ્સહં તપઃ
ચાલો, આપણે બધા જલ્દીથી પિતામહ પાસે જઈએ; જાણો કે તેનું કઠોર તપ કોઈ વર મેળવવા માટે છે, જે આપણને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે.
ઇતિ વાતેરિતશ્ શક્રસ્ સહ દેવગણેન સઃ । જગામ બ્રહ્મણો લોકં પ્રાર્થયામ્ આસ તં પ્રભુમ્
પવનના કહેવા પર ઇન્દ્ર અને બધા દેવતાઓ સાથે બ્રહ્માજીના લોકમાં ગયા અને એ પ્રભુને મળવા માટે વિનંતી કરી.
સૂચ્યા અહં વરં દાતું ગચ્છામિ હિમવચ્છિરઃ । બ્રહ્મણેતિ પ્રતિજ્ઞાતે શક્રસ્ સ્વર્ગમ્ ઉપાયયૌ
સૂચીએ કહ્યું: 'હું બ્રહ્માજી પાસેથી વર લેવા હિમાલયના શિખરે જઈ રહી છું.' બ્રહ્માજીએ સંમતિ આપી, તો ઇન્દ્ર સ્વર્ગ પર પાછો ફર્યો.
એતાવતાથ કાલેન સા બભૂવ ચ પાવની । સૂચી નિજતપસ્તાપતાપિતામરમન્દિરા
સમય જતાં, તે સૂઈ પોતાનાં તપથી શુદ્ધ બની, અમરલોકમાં વસવા લાગી.
મુખરન્ધ્રસ્થિતાર્કાંશુદૃશા સ્વચ્છાયયૈવ સા । વિસ્મયિન્યા વિવર્તિન્યા આદિનાન્તમ્ ઉપેક્ષિતા
સૂઈની આંખમાંથી સૂર્યકિરણો જેમ ઝળહળતા, પોતાની સ્વચ્છ છાયાથી તે આરંભથી અંત સુધીના બદલાતા દૃશ્યોને આશ્ચર્યથી નિહાળતી રહી.
કૌશેયસૂચ્યા તૃણવન્ મેરુસ્ સ્થૈર્યેણ નિર્જિતઃ । મજ્જનિત્ર્યેતિ વૃદ્ધ્યેવ યુક્તયાદ્યન્તયોર્ દિને
રેશમી સૂઈએ સ્થિરતામાં મેરુ પર્વતને પણ પછાડ્યો હતો અને વૃદ્ધ સ્ત્રીની જેમ દિવસના આરંભે અને અંતે પોતાને ડૂબાડવામાં નિપુણ હતી.
મધ્યાહ્ને તાપભીત્યેવ વિશન્ત્યા માતુર્ અન્તરમ્ । અન્યદા ગૌરવાદ્ દૃષ્ટ્યા દૂરતઃ પ્રેક્ષ્યમાણયા
મધ્યાહ્ને તાપના ડરથી તે પોતાની માતાના અંદર જતી અને બીજા સમયે માનભાવથી દૂર રહીને શ્રદ્ધાભરી નજરે જોયા કરતી.
સા તામ્ અવેક્ષિતે ઽક્ષ્ણારાત્ તાપાદ્ અઙ્ગે નિમજ્જતિ । સઙ્કટે વિસ્મરત્ય્ એવ જનો ગૌરવસત્ક્રિયામ્
જ્યારે એ આંખે તેને નિહાળવામાં આવે છે, ત્યારે એ સ્ત્રી દુઃખની તપશ્ચર્યામાં પોતાના શરીરને ડૂબાડી દે છે; મુશ્કેલીમાં પડેલા લોકો પોતાનું માન અને યોગ્ય આદર ભૂલી જાય છે.
છાયાસૂચિસ્ તાપસૂચિસ્ તયેત્ય્ આત્મતૃતીયયા । ત્રિકોણં તપસા પૂતં વારાણસ્યાસ્ સમં કૃતમ્
છાંયાની સોઇ, તપસ્વીની સોઇ અને પોતાને ત્રીજા રૂપે રાખીને, એ ત્રિકોણ તપશ્ચર્યા દ્વારા પવિત્ર થયો અને વારાણસી જેટલો પવિત્ર ગણાયો.
ગતાસ્ તેન ત્રિકોણેન ત્રિવર્ણપરિખાવતા । વાયવઃ પાંસવો યે ઽપિ તે પરાં મુક્તિમ્ આગતાઃ
ત્રણ રંગની ખાઈઓથી ઘેરાયેલા એ ત્રિકોણ દ્વારા, ત્યાંના પવન અને ધૂળ પણ સર્વોચ્ચ મુક્તિ પ્રાપ્ત કરી ગયા.