ઇક્ષૂદકાબ્ધિપરિખાં સાન્તર્ગિરિગણાન્તરામ્ । ક્રૌઞ્ચદ્વીપોર્વરાપીઠં સાન્તર્ગતગિરિક્રમમ્
તેને ઈખના રસના મહાસાગરની ખાઈ, તેમાં આવેલા આંતરિક પર્વતો, ક્રૌંચ દ્વીપનું પૂર્વી પીઠ અને તેમાં આવેલા પર્વતોની શ્રેણી દેખાઈ.
ક્ષીરાબ્ધિમુક્તાવલયં સમધ્યગતનાયકમ્ । શ્વેતાખ્યદ્વીપવલયં સભૂતપ્રતિભાગકમ્
દૂધના મહાસાગરે ઘેરાયેલું, વચ્ચે મુખ્ય દેવતા બેઠો છે, આસપાસ શ્વેત નામનું દ્વીપ છે અને તેની સાથે તત્ત્વરૂપ બીજા દ્વીપો પણ જોડાયેલા છે.
ભૂમેર્ ઘૃતોદવલનં સાન્તસ્થામરમન્દિરમ્ । કુશદ્વીપવૃતિવ્યાસં સુમહાશૈલકોટરમ્
પૃથ્વી ઘીથી ઘેરાયેલી છે, અંદર દેવતાઓના મહેલ છે, કુશ દ્વીપના વિસ્તાર જેટલું ફેલાયેલું છે અને મોટા પર્વતોની ગુફાઓ પણ તેમાં છે.
દધ્યમ્ભોરાશિરશનાં સાન્તશ્ ચરપુરોદરામ્ । શાકદ્વીપોર્વરાકારં સાન્તસ્સ્થવિષયાન્તરમ્
દહીંના મહાસાગરે ઘેરાયેલું છે, અંદર ચાલતી વસાહતો છે, શાક દ્વીપના પૂર્વ ભાગ જેવું આકાર ધરાવે છે અને તેમાં અનેક આંતરિક પ્રદેશો છે.
ક્ષારામ્ભોરાશિપરિખાં સાન્તસ્સ્થપુરપર્વતામ્ । જમ્બુદ્વીપમહામેરું કુલપર્વતસઙ્કુલમ્
ખારાના મહાસાગરથી ઘેરાયેલું છે, અંદર શહેરો અને પર્વતો છે, જંબુદ્વીપના મહા મેરુ પર્વત સાથે અનેક કુટુંબ પર્વતો ભેગા થયા છે.
વાતસ્કન્ધેભ્ય એવાદૌ પતત્ય્ અનિલવેલ્લના । ક્રમેણાનેન પર્યન્તે તેનૈવ પ્રસૃતેહ સા
શરૂઆતમાં પવનના ઝોકાથી તે નીચે પડે છે, હવામાં ઉડાવાય છે; પછી એ જ પવનની તાકાતથી ધીમે ધીમે અંત સુધી આગળ વધે છે.
વાયુર્ આલોકયન્ન્ ઇત્થં જમ્બુદ્વીપં નિરીક્ષ્ય ચ । તત્ પ્રાપ હિમવચ્છૃઙ્ગં યત્ર સૂચિસ્ તપસ્વિની
એ રીતે પવન જંબુદ્વીપને જોઈને, તેને નિહાળી, હિમાલયની ચોટી સુધી પહોંચ્યો, જ્યાં સૂચી નામની તપસ્વિ સ્ત્રી તપમાં લીન હતી.
શૃઙ્ગમૂર્ધ્નિ મહત્ય્ ઉગ્રે સો ઽરણ્યાનીમ્ અવાપ તામ્ । દ્વિતીયાકાશવિતતાં વર્જિતાં પ્રાણિકર્મભિઃ
એ ઊંચી અને ભયાનક ચોટી પર, પવનને એ વનવાસિ સ્ત્રી મળી, જે બીજું આકાશ સમાન ફેલાઈ હતી અને જીવના કર્મોથી અસ્પર્શિત હતી.
અસઞ્જાતતૃણવ્યૂહાં નિકટત્વાદ્ વિવસ્વતઃ । રજોમયીમ્ એવ તતાં સંસારરચનામ્ ઇવ
એ ચોટી પર હજુ ઘાસ ઉગ્યું નહોતું, કારણ કે એ સૂર્યને બહુ નજીક હતી; ત્યાં માત્ર ધૂળ જ ફેલાઈ હતી, જાણે સંસારની રચના જેવી.
મૃગતૃષ્ણાનદીસાર્થપૂરણીયાબ્ધિતાં ગતામ્ । શક્રકોદણ્ડસઙ્કાશમૃગતૃષ્ણાસરિચ્છતામ્
મૃગમરીચિકા જેવી નદી, જાણે સમુદ્રના પાણીથી ભરાઈ ગઈ હોય, ઇન્દ્રધનુષ્ય જેવી દેખાય છે અને મૃગમરીચિકા જેવી ધારા જેવી લાગે છે.
અમિતોપાન્તપર્યન્તાં લોકપાલેક્ષિતૈર્ અપિ । કેવલં પવનસ્પન્દપ્રચલદ્ધૂલિકુણ્ડલામ્
જેની સીમા ક્યાંય સુધી પહોંચી નથી, દુનિયાના રક્ષકો પણ તેને જોતા થાકી જાય, પણ એ તો ફક્ત પવનના ઝોકથી ઉડતી ધૂળની ગોળ છે.
સૂર્યાંશુકુઙ્કુમૈર્ લિપ્તાં લગ્નચન્દ્રાંશુચન્દનામ્ । વિલાસિનીમ્ ઇવ વ્યોમ્નો વાતશીત્કારગાયનામ્
સૂર્યના કેશરી કિરણોથી રંગાઈ, ચંદ્રના શીતળ કિરણોથી સુશોભિત, જાણે આકાશમાં પવનની ઠંડક સાથે ગીત ગાતા કોઈ સુંદર અપ્સરા ઝળહળી રહી હોય.
સપ્તદ્વીપસમુદ્રમુદ્રણસમુચ્છૂનૈકદેશાશ્રયં ભૂપીઠં પરિતો વિહૃત્ય પવનો દીર્ઘાધ્વના જર્જરઃ । તાં પ્રાપ્યાગ્રગિરિસ્થલીમ્ અલિવપુર્વ્યોમાઙ્ગલગ્નામ્ ઇવ વ્યાત્તાનન્તદિગન્તપૂરકબૃહદ્દેહો વિશશ્રામ સઃ
પવન, જે લાંબા માર્ગે ફરતો ફરતો થાકી ગયો હતો, એ સાત દ્વીપ અને સમુદ્રોથી ભરેલી ધરતીની આસપાસ ફર્યો અને આખરે મુખ્ય પર્વતની ચોટી પર આવી આરામ કરવા બેઠો, જાણે આકાશમાં મધમાખીઓનો ઝુંડ ફેલાઈ ગયો હોય અને તેની વિશાળ કાયાએ અનંત દિશાઓને ઘેરી લીધી હોય.
તત્ર તસ્યોર્ધ્વશૃઙ્ગસ્ય તસ્યાં મૂર્ધમહાવનૌ । દદર્શ મધ્યે તાં સૂચીં પ્રોત્થિતાં સશિખામ્ ઇવ
એ પહાડની ઊંચી ચોટી પર, મોટા જંગલના મધ્યમાં, તેણે એક સૂઈ જેવી આકાર ઊભી જોઈ, જેની ટોચ પર будто વાળનો ગુચ્છો હોય એમ લાગતું હતું.
એકપાદં તપસ્યન્તીં શુષ્યન્તીં ચિરમ્ ઊષ્મપામ્ । સતતાનશનાચ્ છુષ્કાં પિણ્ડીભૂતોદરત્વચમ્
એ સ્ત્રી એક પગ પર ઊભી રહી તપ કરી રહી હતી, લાંબા સમયથી તાપ સહન કરતી, સતત ઉપવાસથી સુકાઈ ગઈ હતી, એની ચામડી અને પેટ સુકાઈ એક ગાંઠ જેવી થઈ ગઈ હતી.
સકૃદ્વિકાસિનાસ્યેન ગૃહીત્વૈવ તમ્ આનિલમ્ । પશ્ચાત્ ત્યજન્તીં હૃદયે ઽપ્ય્ એવ માન્તીમ્ અનારતમ્
એ એકવાર મોઢું પહોળું ખોલીને શ્વાસ ખેંચતી અને પછી તેને બહાર છોડતી, પણ હૃદયમાંથી કદી છોડતી નહીં, એ સતત આવું જ કરતી રહેતી.
શુષ્કાં ચણ્ડાંશુકિરણૈર્ જર્જરાં વનવાયુભિઃ । અચલન્તીં નિજાત્ સ્થાનાત્ સ્નપિતામ્ ઇન્દુરશ્મિભિઃ
સૂર્યની તીવ્ર કિરણોથી સુકાઈ ગઈ હતી, જંગલની હવામાં થકાઈ ગઈ હતી, પોતાનાં સ્થાનેથી અડગ ઊભી રહીને ચાંદનીની કિરણોથી સ્નાન કરતી હતી.
પૂર્વં રજોઽણુનૈકેન સમધિષ્ઠિતમસ્તકામ્ । કૃતાર્થત્વં કલયતા દદતાન્યસ્ય નાસ્પદમ્
પહેલાં મન એક જ રજોગુણના અણુથી સ્થિર થયું હોય ત્યારે, પૂર્ણતાની અનુભૂતિથી, બીજાને એમાં સ્થાન આપતું નથી.
અરણ્યેનેવ દત્તાર્ઘાં ચિરાજ્ જાતશિખામ્ ઇવ । મૂર્ધ્નીવ સ્થાપિતપ્રાણાં જટાકૂટવતીમ્ ઇવ
જેમ જંગલમાં કોઈને પાણી આપવું, લાંબા સમય પછી વાળ ઉગવા, કે શ્વાસને માથા પર જટાની જેમ રાખવો — આવું હોય છે.
તાં વીક્ષ્ય પવનસ્ સૂચીં વિસ્મયાકુલચેતનઃ । પ્રણમ્યાલોક્ય ચરિતં ભીતભીત ઇવાગ્રતઃ
એ સૂઈને જોઈ પવન આશ્ચર્યથી ભરાઈ ગયો, નમન કરીને, એના વર્તનને ડરતાં ડરતાં સામે ઊભો રહીને નિહાળતો રહ્યો.
મહાતપસ્વિની સૂચિ કિમર્થં તપ્યસે તપઃ । નેતિ વક્તું શશાકાસૌ તત્તેજોરાશિનિર્જિતઃ
હે મહાન તપસ્વિણી સૂઈ, તું તપ શું માટે કરે છે? એના તેજથી વિસ્મિત પવન બોલી પણ શક્યો નહીં.
ભગવત્યા મહાસૂચ્યા અહો ચિત્રં મહત્ તપઃ । ઇત્ય્ એવ કેવલં ધ્યાયન્ મારુતો ગગનં યયૌ
ભગવતી મહાસૂચીની મહાન તપશ્ચર્યાનું આ કેટલું અદ્ભુત છે! એ જ વિચારતા, પવન આકાશમાં ચાલ્યો ગયો.
સમુલ્લઙ્ઘ્યાભ્રમાર્ગં તુ વાતસ્કન્ધાન્ અતીત્ય ચ । સિદ્ધવૃન્દાન્ય્ અધઃ કૃત્વા સૂર્યમાર્ગમ્ ઉપેત્ય ચ
પવન વાદળોના રસ્તા અને પવનના પ્રવાહોને ઓળંગી, સિદ્ધોના ટોળાને નીચે રાખી, પછી સૂર્યમાર્ગે આગળ વધ્યો.
ઊર્ધ્વમ્ એત્ય વિચારેભ્યઃ પ્રાપ શક્રપુરાન્તરમ્ । સૂચિદર્શનપુણ્યં તમ્ આલિલિઙ્ગ પુરન્દરઃ
ઉપર જઈ, ફરતાં ફરતાં પવન ઇન્દ્રપુરમાં પહોંચ્યો; ત્યાં પુરંદરે, સૂચીનું દર્શન કર્યાનો પુણ્ય સમજીને, તેને હળવે હળવે ભેટ્યો.
પૃષ્ટશ્ ચ કથયામ્ આસ દૃષ્ટં સર્વં મયેત્ય્ અસૌ । સહદેવનિકાયાય શક્રાયાસ્થાનવાસિને
જ્યારે પૂછાયું ત્યારે પવન બોલ્યો: 'હું બધું જોઈ આવ્યું છું,' અને સહદેવના સંગ અને ઇન્દ્રને એ વાત કહી.
જમ્બુદ્વીપે ઽસ્તિ શૈલેન્દ્રો હિમવાન્ નામ સૂન્નતઃ । જામાતા યસ્ય ભગવાન્ સાક્ષાચ્ છશિકલાધરઃ
જંબુદ્વીપમાં એક વિશાળ અને ઉંચો પર્વત છે, તેનું નામ હિમવાન છે. એ પર્વતના જમાઈ સ્વયં ચંદ્રમાની કળા ધારણ કરનાર ભગવાન છે.
તસ્યોત્તરે મહાશૃઙ્ગપૃષ્ઠે પરમરૂપિણી । સ્થિતા તપસ્વિની સૂચી તપશ્ ચરતિ દારુણમ્
એ પર્વતના ઉત્તર તરફના મહાન શિખર પર એક અતિ સુંદર અને તપસ્વિ સ્ત્રી સુચી વસે છે, જે કઠોર તપસ્યા કરે છે.
બહુનાત્ર કિમ્ ઉક્તેન વાતાદ્યશનશાન્તયે । તયા સ્વોદરસૌષિર્યં પિણ્ડીકૃત્ય નિવારિતમ્
અહીં વધુ શું કહીએ? પવનથી થતી ભૂખને શાંત કરવા માટે તેણે પોતાનું પેટ અંદરથી દબાવીને બંધ કરી દીધું છે.
શાન્તસઙ્કોચમ્ ઊષ્માર્થં વિકાસ્યાસ્યં રજોઽણુના । તયાદ્ય સ્થગિતં શીતવાતાશનનિવૃત્તયે
શરીરમાં સંકોચ શાંત કરવા અને ગરમી માટે, તેણે મોં ખોલીને ધૂળના કણો શ્વાસ સાથે ખેંચી લીધા છે, જેથી ઠંડી હવા અને ભૂખથી બચી શકે.
તસ્યાસ્ તીવ્રેણ તપસા તુહિનાકારમ્ ઉત્સૃજન્ । અગ્ન્યાકારમ્ અગો ગૃહ્ણન્ દેવદુસ્સેવ્યતાં ગતઃ
તેણી પોતાના ભારે તપથી ઠંડકનો સ્વભાવ છોડીને અગ્નિ જેવો તીવ્ર સ્વભાવ ધારણ કર્યો છે, જેથી દેવતાઓ માટે પણ તેની પાસે જવું અઘરું બની ગયું છે.