ન હ્ય્ અમૂર્તસ્ય સિધ્યન્તિ વિનાધારં કિલ ક્રિયાઃ । ઇત્ય્ આધારૈકનિષ્ઠત્વમ્ આશ્રિત્યાસૌ તપસ્સ્થિતા
નિરૂપમ કાર્ય આધાર વિના કદી સિદ્ધ થતું નથી; એટલે એકમાત્ર આધારને પકડીને એ સ્ત્રી તપમાં અડગ રહી.
જીવસૂચી લોહસૂચીં પિશાચી શિંશપામ્ ઇવ । સર્વતો વલયામ્ આસ વાત્યેવામોદલેખિકામ્
જીવસૂઈએ લોખંડની સૂઈને ચારે બાજુથી ઘેરી લીધી, જેમ પિશાચી શિંશપાના વૃક્ષને વળગી રહે, અથવા પવન સુગંધિત હારને ચારે બાજુથી ઘેરી લે.
તતસ્ તતઃપ્રભૃત્ય્ એષા સૂચી દીર્ઘતપસ્વિની । અરણ્યાન્યાં સ્થિતા શક્ર તત્ર વર્ષગણાન્ બહૂન્
એ સમયે પછીથી, હે ઇન્દ્ર, આ સૂઈ લાંબા તપમાં લીન રહી અને બીજા જંગલમાં ઘણા વર્ષો સુધી ત્યાં જ રહી.
તસ્યા વરાર્થં યત્નં ત્વં કુરુ કર્તવ્યકોવિદ । ચિરેણ સમ્ભૃતં લોકમ્ અલં દગ્ધું હિ તત્તપઃ
એ મહાન હિત માટે તું પોતાની ફરજને સમજીને જોરપૂર્વક પ્રયત્ન કર; કારણ કે લાંબા સમયથી એકઠું થયેલું તપ તો આખા જગતને ભસ્મ કરવા માટે પૂરતું છે.
ઇતિ નારદતશ્ શ્રુત્વા શક્રસ્ સૂચિનિરીક્ષણે । મારુતં પ્રેષયામ્ આસ દશદિઙ્મણ્ડલાન્ય્ અથ
આ રીતે નારદ પાસેથી સાંભળી, શક્રે તીવ્ર ધ્યાનથી દશ દિશાઓમાં પવન મોકલ્યો.
જગામાથ મરુત્સંવિદ્ આત્મના તાં નિરીક્ષિતુમ્ । અવમુચ્ય નભોમાર્ગં વિચચાર ત્વરાન્વિતઃ
પછી પવન સાથે સંકળાઈને, તે પોતે પણ તેને જોવા માટે ઝડપથી આકાશમાર્ગે દોડી ગયો.
સા વાતસંવિત્ ક્ષિપ્રા વૈ નૈવ સર્વગતા સતી । પરમા ચિદ્ ઇવાવિઘ્નં સહસૈવ દદર્શ હ
એ પવન જેવું ચેતન, જે ઝડપથી અને સર્વત્ર પહોંચે છે, એણે પણ એકદમ વિઘ્ન વિના તેને જોઈ લીધું, જેમ પરમ ચેતના સર્વેને તરત જ જોઈ શકે છે.
ભૂમેસ્ સપ્તસમુદ્રાન્તે નિબદ્ધાં વિપુલસ્થલે । લોકાલોકાદ્રિરશનાં નાનામણિમયોપલામ્
પૃથ્વીના સાત મહાસાગરોના અંતે, વિશાળ મેદાન પર, લોકાલોક પર્વતની પટ્ટીથી ઘેરાયેલ અને વિવિધ રત્નોથી શોભાયમાન, તેણે તેને જોયા.
સ્વાદૂદકાબ્ધિવલયં સકોટરકકુબ્ગણમ્ । પુષ્કરદ્વીપવલયં તદન્તર્ગિરિમણ્ડલમ્
તેને મીઠા પાણીના મહાસાગરનો વલય, તેની આસપાસના પર્વતો, પુષ્કર દ્વીપનો પરિધિ અને તેમાં આવેલા પર્વતોનો પ્રદેશ દેખાયો.
મદિરામ્ભોધિવલયં તજ્જલેચરસંસ્થિતમ્ । ગોમેધદ્વીપકટકં તન્મધ્યવિષયવ્રજમ્
તેને માદક પદાર્થના મહાસાગરનો વલય, જેમાં તેના જળમાં વસતા જીવ, ગોમેદ દ્વીપનું કિનારું અને તેના મધ્યમાં આવેલ પ્રદેશ દેખાયા.
ઇક્ષૂદકાબ્ધિપરિખાં સાન્તર્ગિરિગણાન્તરામ્ । ક્રૌઞ્ચદ્વીપોર્વરાપીઠં સાન્તર્ગતગિરિક્રમમ્
તેને ઈખના રસના મહાસાગરની ખાઈ, તેમાં આવેલા આંતરિક પર્વતો, ક્રૌંચ દ્વીપનું પૂર્વી પીઠ અને તેમાં આવેલા પર્વતોની શ્રેણી દેખાઈ.
ક્ષીરાબ્ધિમુક્તાવલયં સમધ્યગતનાયકમ્ । શ્વેતાખ્યદ્વીપવલયં સભૂતપ્રતિભાગકમ્
દૂધના મહાસાગરે ઘેરાયેલું, વચ્ચે મુખ્ય દેવતા બેઠો છે, આસપાસ શ્વેત નામનું દ્વીપ છે અને તેની સાથે તત્ત્વરૂપ બીજા દ્વીપો પણ જોડાયેલા છે.
ભૂમેર્ ઘૃતોદવલનં સાન્તસ્થામરમન્દિરમ્ । કુશદ્વીપવૃતિવ્યાસં સુમહાશૈલકોટરમ્
પૃથ્વી ઘીથી ઘેરાયેલી છે, અંદર દેવતાઓના મહેલ છે, કુશ દ્વીપના વિસ્તાર જેટલું ફેલાયેલું છે અને મોટા પર્વતોની ગુફાઓ પણ તેમાં છે.
દધ્યમ્ભોરાશિરશનાં સાન્તશ્ ચરપુરોદરામ્ । શાકદ્વીપોર્વરાકારં સાન્તસ્સ્થવિષયાન્તરમ્
દહીંના મહાસાગરે ઘેરાયેલું છે, અંદર ચાલતી વસાહતો છે, શાક દ્વીપના પૂર્વ ભાગ જેવું આકાર ધરાવે છે અને તેમાં અનેક આંતરિક પ્રદેશો છે.
ક્ષારામ્ભોરાશિપરિખાં સાન્તસ્સ્થપુરપર્વતામ્ । જમ્બુદ્વીપમહામેરું કુલપર્વતસઙ્કુલમ્
ખારાના મહાસાગરથી ઘેરાયેલું છે, અંદર શહેરો અને પર્વતો છે, જંબુદ્વીપના મહા મેરુ પર્વત સાથે અનેક કુટુંબ પર્વતો ભેગા થયા છે.
વાતસ્કન્ધેભ્ય એવાદૌ પતત્ય્ અનિલવેલ્લના । ક્રમેણાનેન પર્યન્તે તેનૈવ પ્રસૃતેહ સા
શરૂઆતમાં પવનના ઝોકાથી તે નીચે પડે છે, હવામાં ઉડાવાય છે; પછી એ જ પવનની તાકાતથી ધીમે ધીમે અંત સુધી આગળ વધે છે.
વાયુર્ આલોકયન્ન્ ઇત્થં જમ્બુદ્વીપં નિરીક્ષ્ય ચ । તત્ પ્રાપ હિમવચ્છૃઙ્ગં યત્ર સૂચિસ્ તપસ્વિની
એ રીતે પવન જંબુદ્વીપને જોઈને, તેને નિહાળી, હિમાલયની ચોટી સુધી પહોંચ્યો, જ્યાં સૂચી નામની તપસ્વિ સ્ત્રી તપમાં લીન હતી.
શૃઙ્ગમૂર્ધ્નિ મહત્ય્ ઉગ્રે સો ઽરણ્યાનીમ્ અવાપ તામ્ । દ્વિતીયાકાશવિતતાં વર્જિતાં પ્રાણિકર્મભિઃ
એ ઊંચી અને ભયાનક ચોટી પર, પવનને એ વનવાસિ સ્ત્રી મળી, જે બીજું આકાશ સમાન ફેલાઈ હતી અને જીવના કર્મોથી અસ્પર્શિત હતી.
અસઞ્જાતતૃણવ્યૂહાં નિકટત્વાદ્ વિવસ્વતઃ । રજોમયીમ્ એવ તતાં સંસારરચનામ્ ઇવ
એ ચોટી પર હજુ ઘાસ ઉગ્યું નહોતું, કારણ કે એ સૂર્યને બહુ નજીક હતી; ત્યાં માત્ર ધૂળ જ ફેલાઈ હતી, જાણે સંસારની રચના જેવી.
મૃગતૃષ્ણાનદીસાર્થપૂરણીયાબ્ધિતાં ગતામ્ । શક્રકોદણ્ડસઙ્કાશમૃગતૃષ્ણાસરિચ્છતામ્
મૃગમરીચિકા જેવી નદી, જાણે સમુદ્રના પાણીથી ભરાઈ ગઈ હોય, ઇન્દ્રધનુષ્ય જેવી દેખાય છે અને મૃગમરીચિકા જેવી ધારા જેવી લાગે છે.
અમિતોપાન્તપર્યન્તાં લોકપાલેક્ષિતૈર્ અપિ । કેવલં પવનસ્પન્દપ્રચલદ્ધૂલિકુણ્ડલામ્
જેની સીમા ક્યાંય સુધી પહોંચી નથી, દુનિયાના રક્ષકો પણ તેને જોતા થાકી જાય, પણ એ તો ફક્ત પવનના ઝોકથી ઉડતી ધૂળની ગોળ છે.
સૂર્યાંશુકુઙ્કુમૈર્ લિપ્તાં લગ્નચન્દ્રાંશુચન્દનામ્ । વિલાસિનીમ્ ઇવ વ્યોમ્નો વાતશીત્કારગાયનામ્
સૂર્યના કેશરી કિરણોથી રંગાઈ, ચંદ્રના શીતળ કિરણોથી સુશોભિત, જાણે આકાશમાં પવનની ઠંડક સાથે ગીત ગાતા કોઈ સુંદર અપ્સરા ઝળહળી રહી હોય.
સપ્તદ્વીપસમુદ્રમુદ્રણસમુચ્છૂનૈકદેશાશ્રયં ભૂપીઠં પરિતો વિહૃત્ય પવનો દીર્ઘાધ્વના જર્જરઃ । તાં પ્રાપ્યાગ્રગિરિસ્થલીમ્ અલિવપુર્વ્યોમાઙ્ગલગ્નામ્ ઇવ વ્યાત્તાનન્તદિગન્તપૂરકબૃહદ્દેહો વિશશ્રામ સઃ
પવન, જે લાંબા માર્ગે ફરતો ફરતો થાકી ગયો હતો, એ સાત દ્વીપ અને સમુદ્રોથી ભરેલી ધરતીની આસપાસ ફર્યો અને આખરે મુખ્ય પર્વતની ચોટી પર આવી આરામ કરવા બેઠો, જાણે આકાશમાં મધમાખીઓનો ઝુંડ ફેલાઈ ગયો હોય અને તેની વિશાળ કાયાએ અનંત દિશાઓને ઘેરી લીધી હોય.
તત્ર તસ્યોર્ધ્વશૃઙ્ગસ્ય તસ્યાં મૂર્ધમહાવનૌ । દદર્શ મધ્યે તાં સૂચીં પ્રોત્થિતાં સશિખામ્ ઇવ
એ પહાડની ઊંચી ચોટી પર, મોટા જંગલના મધ્યમાં, તેણે એક સૂઈ જેવી આકાર ઊભી જોઈ, જેની ટોચ પર будто વાળનો ગુચ્છો હોય એમ લાગતું હતું.
એકપાદં તપસ્યન્તીં શુષ્યન્તીં ચિરમ્ ઊષ્મપામ્ । સતતાનશનાચ્ છુષ્કાં પિણ્ડીભૂતોદરત્વચમ્
એ સ્ત્રી એક પગ પર ઊભી રહી તપ કરી રહી હતી, લાંબા સમયથી તાપ સહન કરતી, સતત ઉપવાસથી સુકાઈ ગઈ હતી, એની ચામડી અને પેટ સુકાઈ એક ગાંઠ જેવી થઈ ગઈ હતી.
સકૃદ્વિકાસિનાસ્યેન ગૃહીત્વૈવ તમ્ આનિલમ્ । પશ્ચાત્ ત્યજન્તીં હૃદયે ઽપ્ય્ એવ માન્તીમ્ અનારતમ્
એ એકવાર મોઢું પહોળું ખોલીને શ્વાસ ખેંચતી અને પછી તેને બહાર છોડતી, પણ હૃદયમાંથી કદી છોડતી નહીં, એ સતત આવું જ કરતી રહેતી.
શુષ્કાં ચણ્ડાંશુકિરણૈર્ જર્જરાં વનવાયુભિઃ । અચલન્તીં નિજાત્ સ્થાનાત્ સ્નપિતામ્ ઇન્દુરશ્મિભિઃ
સૂર્યની તીવ્ર કિરણોથી સુકાઈ ગઈ હતી, જંગલની હવામાં થકાઈ ગઈ હતી, પોતાનાં સ્થાનેથી અડગ ઊભી રહીને ચાંદનીની કિરણોથી સ્નાન કરતી હતી.
પૂર્વં રજોઽણુનૈકેન સમધિષ્ઠિતમસ્તકામ્ । કૃતાર્થત્વં કલયતા દદતાન્યસ્ય નાસ્પદમ્
પહેલાં મન એક જ રજોગુણના અણુથી સ્થિર થયું હોય ત્યારે, પૂર્ણતાની અનુભૂતિથી, બીજાને એમાં સ્થાન આપતું નથી.
અરણ્યેનેવ દત્તાર્ઘાં ચિરાજ્ જાતશિખામ્ ઇવ । મૂર્ધ્નીવ સ્થાપિતપ્રાણાં જટાકૂટવતીમ્ ઇવ
જેમ જંગલમાં કોઈને પાણી આપવું, લાંબા સમય પછી વાળ ઉગવા, કે શ્વાસને માથા પર જટાની જેમ રાખવો — આવું હોય છે.
તાં વીક્ષ્ય પવનસ્ સૂચીં વિસ્મયાકુલચેતનઃ । પ્રણમ્યાલોક્ય ચરિતં ભીતભીત ઇવાગ્રતઃ
એ સૂઈને જોઈ પવન આશ્ચર્યથી ભરાઈ ગયો, નમન કરીને, એના વર્તનને ડરતાં ડરતાં સામે ઊભો રહીને નિહાળતો રહ્યો.