વિવેશાકાશગૃધ્રસ્ય હૃદયં તરુણસ્ય સા । પ્રાણમારુતમાર્ગેણ ખં મૃગેવ ખખેલગા
પછી એ યુવાન આકાશમાં ઉડતા ગૃધ્રના હૃદયમાં, પ્રાણવાયુના માર્ગે, જાણે આકાશમાં વિહરતો પક્ષી હોય એમ પ્રવેશી ગઈ.
સ ગૃધ્રસ્ તામ્ અયસ્સૂચીં કાઞ્ચિદ્ એવંસમાશ્રિતામ્ । ચિતા તયેરિતશ્ ચઞ્ચ્વા વૃત્તિં મન ઇવાદધે
એ ગૃધ્ર એ લોખંડની સૂઈને, જેમ મન પોતાની પ્રવૃત્તિ શરૂ કરે છે તેમ, ચાંચમાં લઈને શમશાનની ચિતાની ઉપર મૂકી.
સૂચીમ્ આદાય ગૃધ્રો ઽસૌ યયૌ તચ્ચિન્તિતં ગિરિમ્ । અન્તસ્ સૂચીપિશાચ્યાશુ નુન્નો ઽબ્દ ઇવ વાયુના
સૂઈ લઈને એ ગૃધ્ર એ સ્ત્રીએ વિચારેલા પર્વત તરફ ગયો, અંદરથી સૂઈના પિશાચે જલદી દોર્યા જેવું, જેમ પવન વાદળને હંકારે છે તેમ.
તત્રાજને મહારણ્યે સ્થાપયામ્ આસ તામ્ અસૌ । સર્વસઙ્કલ્પરહિતે પદે યોગીવ ચેતનામ્
ત્યાં, એકાંતના વિશાળ જંગલમાં, એ ગૃધ્રે સૂઈને એવી જગ્યાએ મૂકી, જ્યાં કોઈ સંકલ્પ ન હોય, જેમ યોગી સર્વ સંકલ્પથી રહિત અવસ્થામાં ચેતનાને સ્થિર કરે છે તેમ.
એકેનૈવાણુના તેન પાદપ્રાન્તેન મૂર્છિતા । સા પ્રતિષ્ઠાપિતેવાદ્રેર્ મૂર્ધ્નિ ગૃધ્રેણ દેવતા
એ સ્ત્રી એક જ અણુ જેટલી થઈ, પગના છેડે લીન થઈ, એવું લાગ્યું કે ગૃધ્રે એને પર્વતની ચોટી પર દેવતાની જેમ સ્થાપિત કરી.
રજઃકણબૃહચ્છૃઙ્ગશિરસ્ય્ એકેન સાણુના । પાદેનાતિષ્ઠદ્ ઉદ્ગ્રીવં શિખેવ ગિરિમૂર્ધનિ
એક તીક્ષ્ણ સોયના છેડે, તેણે પોતાના પગથી પહાડની વિશાળ અને ઊંચી ચોટી પર દબાણ આપ્યું, જાણે કોઈ મોટાં પર્વતના શિખર પર શિરમોર મુકાયો હોય.
ઉત્થિતાં સ્થાપિતાં સૂચીં ગૃધ્રાન્તર્ જીવસૂચિકા । દૃષ્ટ્વા બહિર્ વિનિર્ગન્તું ખગદેહાત્ પ્રચક્રમે
ગૃધ્રના અંદર ઊભી રાખેલી જીવસૂચી જોઈને, તે બહાર નીકળવા માટે, પંખીનું શરીર છોડવા માટે આગળ વધવા લાગી.
ગૃધ્રપ્રાણાન્ નિર્જગામ સૂચી પ્રોન્મુખચેતના । પવનાદ્ ગન્ધલેખેવ ઘ્રાણવાતલવોન્મુખી
ઉદ્ગમ માટે તત્પર થયેલી સૂચી, ગૃધ્રના પ્રાણો છોડીને બહાર નીકળી, જાણે પવનમાં સુગંધની લહેર નાક તરફ ઊડી આવે.
જગામ ગૃધ્રસ્ સ્વં દેશં ભારં ત્યક્ત્વેવ ભારિકઃ । નિવૃત્તવ્યાધિર્ ઇવ સ બભૂવાન્તરનાકુલઃ
ગૃધ્રે પોતાનું ભાર છોડી પોતાનાં સ્થાન પર પાછો ગયો, જેમ ભાર ઊતારેલો મજૂર શાંત થઈ જાય, તેમ તે અંદરથી નિરાકુલ અને નિરામય થયો.
અયસ્સૂચિતયાધારસ્ તપસે પરિકલ્પિતઃ । દૃઢસ્ય સદૃશો ઽર્થાનાં વિનિયોગો હિ રાજતે
લોખંડની સૂઈને તપ માટે આધાર તરીકે રાખવામાં આવી; કારણ કે મજબૂત આધારનો યોગ્ય ઉપયોગ જ કોઈ કાર્ય માટે યોગ્ય ગણાય છે.
ન હ્ય્ અમૂર્તસ્ય સિધ્યન્તિ વિનાધારં કિલ ક્રિયાઃ । ઇત્ય્ આધારૈકનિષ્ઠત્વમ્ આશ્રિત્યાસૌ તપસ્સ્થિતા
નિરૂપમ કાર્ય આધાર વિના કદી સિદ્ધ થતું નથી; એટલે એકમાત્ર આધારને પકડીને એ સ્ત્રી તપમાં અડગ રહી.
જીવસૂચી લોહસૂચીં પિશાચી શિંશપામ્ ઇવ । સર્વતો વલયામ્ આસ વાત્યેવામોદલેખિકામ્
જીવસૂઈએ લોખંડની સૂઈને ચારે બાજુથી ઘેરી લીધી, જેમ પિશાચી શિંશપાના વૃક્ષને વળગી રહે, અથવા પવન સુગંધિત હારને ચારે બાજુથી ઘેરી લે.
તતસ્ તતઃપ્રભૃત્ય્ એષા સૂચી દીર્ઘતપસ્વિની । અરણ્યાન્યાં સ્થિતા શક્ર તત્ર વર્ષગણાન્ બહૂન્
એ સમયે પછીથી, હે ઇન્દ્ર, આ સૂઈ લાંબા તપમાં લીન રહી અને બીજા જંગલમાં ઘણા વર્ષો સુધી ત્યાં જ રહી.
તસ્યા વરાર્થં યત્નં ત્વં કુરુ કર્તવ્યકોવિદ । ચિરેણ સમ્ભૃતં લોકમ્ અલં દગ્ધું હિ તત્તપઃ
એ મહાન હિત માટે તું પોતાની ફરજને સમજીને જોરપૂર્વક પ્રયત્ન કર; કારણ કે લાંબા સમયથી એકઠું થયેલું તપ તો આખા જગતને ભસ્મ કરવા માટે પૂરતું છે.
ઇતિ નારદતશ્ શ્રુત્વા શક્રસ્ સૂચિનિરીક્ષણે । મારુતં પ્રેષયામ્ આસ દશદિઙ્મણ્ડલાન્ય્ અથ
આ રીતે નારદ પાસેથી સાંભળી, શક્રે તીવ્ર ધ્યાનથી દશ દિશાઓમાં પવન મોકલ્યો.
જગામાથ મરુત્સંવિદ્ આત્મના તાં નિરીક્ષિતુમ્ । અવમુચ્ય નભોમાર્ગં વિચચાર ત્વરાન્વિતઃ
પછી પવન સાથે સંકળાઈને, તે પોતે પણ તેને જોવા માટે ઝડપથી આકાશમાર્ગે દોડી ગયો.
સા વાતસંવિત્ ક્ષિપ્રા વૈ નૈવ સર્વગતા સતી । પરમા ચિદ્ ઇવાવિઘ્નં સહસૈવ દદર્શ હ
એ પવન જેવું ચેતન, જે ઝડપથી અને સર્વત્ર પહોંચે છે, એણે પણ એકદમ વિઘ્ન વિના તેને જોઈ લીધું, જેમ પરમ ચેતના સર્વેને તરત જ જોઈ શકે છે.
ભૂમેસ્ સપ્તસમુદ્રાન્તે નિબદ્ધાં વિપુલસ્થલે । લોકાલોકાદ્રિરશનાં નાનામણિમયોપલામ્
પૃથ્વીના સાત મહાસાગરોના અંતે, વિશાળ મેદાન પર, લોકાલોક પર્વતની પટ્ટીથી ઘેરાયેલ અને વિવિધ રત્નોથી શોભાયમાન, તેણે તેને જોયા.
સ્વાદૂદકાબ્ધિવલયં સકોટરકકુબ્ગણમ્ । પુષ્કરદ્વીપવલયં તદન્તર્ગિરિમણ્ડલમ્
તેને મીઠા પાણીના મહાસાગરનો વલય, તેની આસપાસના પર્વતો, પુષ્કર દ્વીપનો પરિધિ અને તેમાં આવેલા પર્વતોનો પ્રદેશ દેખાયો.
મદિરામ્ભોધિવલયં તજ્જલેચરસંસ્થિતમ્ । ગોમેધદ્વીપકટકં તન્મધ્યવિષયવ્રજમ્
તેને માદક પદાર્થના મહાસાગરનો વલય, જેમાં તેના જળમાં વસતા જીવ, ગોમેદ દ્વીપનું કિનારું અને તેના મધ્યમાં આવેલ પ્રદેશ દેખાયા.
ઇક્ષૂદકાબ્ધિપરિખાં સાન્તર્ગિરિગણાન્તરામ્ । ક્રૌઞ્ચદ્વીપોર્વરાપીઠં સાન્તર્ગતગિરિક્રમમ્
તેને ઈખના રસના મહાસાગરની ખાઈ, તેમાં આવેલા આંતરિક પર્વતો, ક્રૌંચ દ્વીપનું પૂર્વી પીઠ અને તેમાં આવેલા પર્વતોની શ્રેણી દેખાઈ.
ક્ષીરાબ્ધિમુક્તાવલયં સમધ્યગતનાયકમ્ । શ્વેતાખ્યદ્વીપવલયં સભૂતપ્રતિભાગકમ્
દૂધના મહાસાગરે ઘેરાયેલું, વચ્ચે મુખ્ય દેવતા બેઠો છે, આસપાસ શ્વેત નામનું દ્વીપ છે અને તેની સાથે તત્ત્વરૂપ બીજા દ્વીપો પણ જોડાયેલા છે.
ભૂમેર્ ઘૃતોદવલનં સાન્તસ્થામરમન્દિરમ્ । કુશદ્વીપવૃતિવ્યાસં સુમહાશૈલકોટરમ્
પૃથ્વી ઘીથી ઘેરાયેલી છે, અંદર દેવતાઓના મહેલ છે, કુશ દ્વીપના વિસ્તાર જેટલું ફેલાયેલું છે અને મોટા પર્વતોની ગુફાઓ પણ તેમાં છે.
દધ્યમ્ભોરાશિરશનાં સાન્તશ્ ચરપુરોદરામ્ । શાકદ્વીપોર્વરાકારં સાન્તસ્સ્થવિષયાન્તરમ્
દહીંના મહાસાગરે ઘેરાયેલું છે, અંદર ચાલતી વસાહતો છે, શાક દ્વીપના પૂર્વ ભાગ જેવું આકાર ધરાવે છે અને તેમાં અનેક આંતરિક પ્રદેશો છે.
ક્ષારામ્ભોરાશિપરિખાં સાન્તસ્સ્થપુરપર્વતામ્ । જમ્બુદ્વીપમહામેરું કુલપર્વતસઙ્કુલમ્
ખારાના મહાસાગરથી ઘેરાયેલું છે, અંદર શહેરો અને પર્વતો છે, જંબુદ્વીપના મહા મેરુ પર્વત સાથે અનેક કુટુંબ પર્વતો ભેગા થયા છે.
વાતસ્કન્ધેભ્ય એવાદૌ પતત્ય્ અનિલવેલ્લના । ક્રમેણાનેન પર્યન્તે તેનૈવ પ્રસૃતેહ સા
શરૂઆતમાં પવનના ઝોકાથી તે નીચે પડે છે, હવામાં ઉડાવાય છે; પછી એ જ પવનની તાકાતથી ધીમે ધીમે અંત સુધી આગળ વધે છે.
વાયુર્ આલોકયન્ન્ ઇત્થં જમ્બુદ્વીપં નિરીક્ષ્ય ચ । તત્ પ્રાપ હિમવચ્છૃઙ્ગં યત્ર સૂચિસ્ તપસ્વિની
એ રીતે પવન જંબુદ્વીપને જોઈને, તેને નિહાળી, હિમાલયની ચોટી સુધી પહોંચ્યો, જ્યાં સૂચી નામની તપસ્વિ સ્ત્રી તપમાં લીન હતી.
શૃઙ્ગમૂર્ધ્નિ મહત્ય્ ઉગ્રે સો ઽરણ્યાનીમ્ અવાપ તામ્ । દ્વિતીયાકાશવિતતાં વર્જિતાં પ્રાણિકર્મભિઃ
એ ઊંચી અને ભયાનક ચોટી પર, પવનને એ વનવાસિ સ્ત્રી મળી, જે બીજું આકાશ સમાન ફેલાઈ હતી અને જીવના કર્મોથી અસ્પર્શિત હતી.
અસઞ્જાતતૃણવ્યૂહાં નિકટત્વાદ્ વિવસ્વતઃ । રજોમયીમ્ એવ તતાં સંસારરચનામ્ ઇવ
એ ચોટી પર હજુ ઘાસ ઉગ્યું નહોતું, કારણ કે એ સૂર્યને બહુ નજીક હતી; ત્યાં માત્ર ધૂળ જ ફેલાઈ હતી, જાણે સંસારની રચના જેવી.
મૃગતૃષ્ણાનદીસાર્થપૂરણીયાબ્ધિતાં ગતામ્ । શક્રકોદણ્ડસઙ્કાશમૃગતૃષ્ણાસરિચ્છતામ્
મૃગમરીચિકા જેવી નદી, જાણે સમુદ્રના પાણીથી ભરાઈ ગઈ હોય, ઇન્દ્રધનુષ્ય જેવી દેખાય છે અને મૃગમરીચિકા જેવી ધારા જેવી લાગે છે.