વિહૃતં રુધિરેષ્વ્ અન્તર્ દ્રવશક્ત્યેવ વારિષુ । અબ્ધિષ્વ્ આવર્તવૃત્ત્યેવ જઠરેષુ વિવલ્ગિતમ્
એ લોહીમાં એ રીતે ફરે છે, જેમ પાણીમાં પ્રવાહી શક્તિ વહે છે; સમુદ્રમાં જેમ ઘૂમરાવા ફરે છે તેમ; પેટમાં એ વળી વળી ને ફરે છે.
સુપ્તં મેદસ્સુ શુભ્રેષુ શેષાઙ્ગેષ્વ્ ઇવ શૌરિણા । સ્વાદિતસ્ સ્વામગન્ધો ઽન્તર્ વાતશક્ત્યામૃતં યથા
જેમ શુદ્ધ વસ્તુઓમાં કપૂરના સુગંધ છુપાયેલી હોય છે, અથવા પવનની શક્તિમાં અમૃત છુપાયેલું હોય છે, તેમ જે પાસે પોતાનો સ્વાભાવિક સુગંધ છે, તે તેને અંદરથી અનુભવતો રહે છે.
તરુગુલ્મૌષધાદીનાં હૃત્સ્થારણ્યાનિલશ્રિયા । પરિભુક્તાન્ય્ અશક્તાનિ હિંસયા વીક્ષિતાનિ ચ
વૃક્ષો, ઝાડીઓ અને ઔષધિઓનું આંતરિક વન હૃદયમાં વસેલા પવન દ્વારા માણવામાં આવે છે; પણ જ્યારે તેનો ઉપયોગ થાય છે, ત્યારે તે નિર્વીણ બની જાય છે અને જ્યારે તેને આઘાત પહોંચે છે, ત્યારે માત્ર જોવામાં આવે છે.
અહં જીવમયી સૂચી સ્યામ્ ઇતીચ્છાવરેણ સા । સમ્પન્ના માનસી સૂચિશ્ ચેતની પાવની શિતા
‘હું જીવથી ભરેલી સૂઈ બની જાઉં’ એવી ઈચ્છાથી મનમાં એવી સૂઈ સર્જાય છે, જે ચેતન, શુદ્ધ અને તીક્ષ્ણ હોય છે.
અદૃશ્યયા તયા તેન મારુતોગ્રતુરઙ્ગયા । અયસ્સૂચીનિલયયા વિહૃતં દિક્ષુ રુદ્ધયા
એ અદૃશ્ય અને અત્યંત ઝડપી પવન જેવી સૂઈ, જેનું નિવાસ સ્થાન પવન છે, તેની સાથે સર્વ દિશામાં ગતિ થાય છે, છતાં એ છુપાયેલી રહે છે.
પીતં ભુક્તં વિલસિતં હસિતં દત્તમ્ આહૃતમ્ । નર્તિતં ગીતમ્ ઉષિતમ્ અનન્તૈઃ પ્રાણિદેહકૈઃ
અનંત જીવધારીઓ પીવે છે, ખાય છે, રમે છે, હસે છે, આપે છે, લે છે, નાચે છે, ગાય છે અને જાગે છે.
અદૃશ્યયા શરીરિણ્યા મનઃ પવનદેહયા । કૃતમ્ આકાશરૂપિણ્યા ન તદ્ અસ્તિ ન યત્ તયા
અદૃશ્ય શરીરવાળી, મન અને વાયુના શરીરથી યુક્ત, આ આત્મા આકાશરૂપ બની બધું કરે છે; એના દ્વારા એવું કંઈ નથી જે થતું નથી.
મત્તયાશક્તયા સ્વાદુરસાંશ્ ચર્વિતુમ્ એતયા । બાલયાલાનમ્ આશ્રિત્ય કરિણ્યેવ વિવલ્ગિતમ્
આ મસ્ત અને બળહીન આત્મા, મીઠા સ્વાદમાં આનંદ માણતી, બાળકની રમતમાં આધાર લઈને, ઉન્માદી માદી હાથીની જેમ ભટકે છે.
કલ્લોલબહલાદ્યૂનદેહદુષ્ટનદીષ્વ્ અલમ્ । વેગૈર્ વૈધુર્યકારિણ્યા મત્તયા મકરાયિતમ્
જે નદીઓમાં તરંગો ઉછળી રહ્યા છે, પાણી ઓછું છે કે અશુદ્ધ છે, ત્યાં આ મસ્ત આત્મા, જેની ગતિથી ચક્કર આવે છે, મગર જેવી બની જાય છે.
અશક્તયા નિગિરિતું મેદોમાંસં તયા હૃદિ । દૂનં સુચિરમ્ અર્થાઢ્યવૃદ્ધાતુરધિયા યથા
હૃદયમાં ચરબી અને માંસને રોકવામાં અસમર્થ હોવાથી, એ લાંબા સમય સુધી દુઃખ ભોગવે છે, જેમ કે ધન અને વૃદ્ધાવસ્થાથી મન કમજોરી અનુભવે છે.
ગજોષ્ટ્રમૃગહસ્ત્યશ્વસિંહાદિહૃદિ નર્તિતમ્ । નર્તક્યેવ ચિરં રઙ્ગે વેલ્લયન્ત્યાઙ્ગમ્ અઙ્ગકે
હાથી, ઊંટ, હરણ, ઘોડા, સિંહ અને બીજા પ્રાણીઓ તેના હૃદયમાં નાચે છે, જેમ કોઈ નૃત્યાંગના રંગમંચ પર લાંબા સમય સુધી પોતાના અંગોને હલાવે છે.
બહિર્ અન્તશ્ ચ વાયૂનામ્ એકત્વમ્ અનુયાતયા । ગન્ધલેખિકયેવાન્તસ્સ્થિતં દુર્લક્ષ્યયાનયા
બહાર અને અંદરના વાયુઓના એકરૂપતાને અનુસરીને, એ અંદર છુપાયેલી સુગંધની જેમ ઓળખી શકાય એવી મુશ્કેલ બની જાય છે.
મન્ત્રૌષધતપોદાનદેવપૂજાદિભિર્ હિતા । વલ્ગદ્ગિરિનદીતુઙ્ગતરઙ્ગવદ્ અપદ્રુતા
મંત્ર, ઔષધિ, તપ, દાન, દેવપૂજા વગેરેના લાભથી, એ પહાડી નદીના ઉંચા તરંગોની જેમ ઝડપથી આગળ વધે છે.
દીપપ્રભેવાવિજ્ઞાતગતિર્ ગત્વાશુ લીયતે । અયસ્સૂચ્યાં માતરીવ તત્ર નિવૃતિમ્ એતિ સા
દીપકની જ્યોત જેમ શાંતિથી ઓગળી જાય છે અને એની ચાલ સમજાતી નથી, એમ જ એ ઝડપથી લય પામે છે. જેમ સોય પોતાની માળામાં પ્રવેશી આરામ પામે છે, એમ એ પણ ત્યાં શાંત થઈ જાય છે.
સ્વવાસનાનુસારેણ સર્વ આસ્પદમ્ ઈહતે । સૂચિત્વમ્ એવ રાક્ષસ્યા સૂચિત્વેનાસ્પદીકૃતમ્
પોતાની વૃત્તિ પ્રમાણે એ દરેક જગ્યાએ નિવાસ શોધે છે. સંકેત જ એ રાક્ષસી છે, અને એ સંકેતથી જ નિવાસ સ્થિર થાય છે.
સર્વો વિહૃત્યાપિ દિશસ્ સ્વમ્ એવાસ્પદમ્ આપદિ । જીવસૂચી લોહસૂચીમ્ ઇવાયાતિ જડો જનઃ
દરેક વ્યક્તિ બધાં દિશાઓમાં ફર્યા પછી પણ અંતે પોતાનું સ્થાન જ પામે છે. જીવરૂપ સોય લોખંડની સોય પાસે આવે છે, જેમ મૂર્ખ માણસ પણ અંતે પોતાના સ્થાન પર પાછો આવે છે.
એવં પ્રયતમાના સા વિહરન્તી દિશો દશ । માનસીં તૃપ્તિમ્ આયાતિ ન શારીરીં કદાચન
આ રીતે પ્રયત્નશીલ રહીને અને દસ દિશાઓમાં ફરતી એ માનસિક તૃપ્તિ તો પામે છે, પણ ક્યારેય શરીરથી સંતોષ પામતી નથી.
સતિ ધર્મિણિ ધર્મા હિ સમ્ભવન્તીહ નાસતિ । શરીરં દૃશ્યતે યસ્ય તસ્ય તત્ કિલ તૃપ્યતિ
ગુણો તો ત્યારે જ થાય છે, જ્યારે તેનું આધાર હોય છે; આધાર વગર ગુણો ઉદ્ભવતા નથી. જેમ કોઈનું શરીર હોય છે, એ જ તૃપ્ત થાય છે.
અથ તૃપ્તસ્ય દેહસ્ય સ્મરણાત્ પ્રાક્તનસ્ય સા । બભૂવ દુઃખિતા સ્વાદુપૂર્ણોદરસુખાર્થિની
પછી, જ્યારે તેનું શરીર તૃપ્ત હતું, ત્યારે તેને પોતાના પેહલા શરીરની યાદ આવી, અને એ મીઠું અને ભરપૂર પેટનું સુખ ઇચ્છી દુઃખી થઈ ગઈ.
તતઃ પ્રાક્તનદેહાર્થં કરોમિ વિપુલં તપઃ । ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય તપસે દેશં નિર્ણીય ચાત્મના
એ પછી, 'હું મારા પેહલા શરીર માટે મોટું તપ કરું,' એમ વિચારીને, તેણે પોતાના મનથી તપ માટે યોગ્ય સ્થળ પસંદ કર્યું.
વિવેશાકાશગૃધ્રસ્ય હૃદયં તરુણસ્ય સા । પ્રાણમારુતમાર્ગેણ ખં મૃગેવ ખખેલગા
પછી એ યુવાન આકાશમાં ઉડતા ગૃધ્રના હૃદયમાં, પ્રાણવાયુના માર્ગે, જાણે આકાશમાં વિહરતો પક્ષી હોય એમ પ્રવેશી ગઈ.
સ ગૃધ્રસ્ તામ્ અયસ્સૂચીં કાઞ્ચિદ્ એવંસમાશ્રિતામ્ । ચિતા તયેરિતશ્ ચઞ્ચ્વા વૃત્તિં મન ઇવાદધે
એ ગૃધ્ર એ લોખંડની સૂઈને, જેમ મન પોતાની પ્રવૃત્તિ શરૂ કરે છે તેમ, ચાંચમાં લઈને શમશાનની ચિતાની ઉપર મૂકી.
સૂચીમ્ આદાય ગૃધ્રો ઽસૌ યયૌ તચ્ચિન્તિતં ગિરિમ્ । અન્તસ્ સૂચીપિશાચ્યાશુ નુન્નો ઽબ્દ ઇવ વાયુના
સૂઈ લઈને એ ગૃધ્ર એ સ્ત્રીએ વિચારેલા પર્વત તરફ ગયો, અંદરથી સૂઈના પિશાચે જલદી દોર્યા જેવું, જેમ પવન વાદળને હંકારે છે તેમ.
તત્રાજને મહારણ્યે સ્થાપયામ્ આસ તામ્ અસૌ । સર્વસઙ્કલ્પરહિતે પદે યોગીવ ચેતનામ્
ત્યાં, એકાંતના વિશાળ જંગલમાં, એ ગૃધ્રે સૂઈને એવી જગ્યાએ મૂકી, જ્યાં કોઈ સંકલ્પ ન હોય, જેમ યોગી સર્વ સંકલ્પથી રહિત અવસ્થામાં ચેતનાને સ્થિર કરે છે તેમ.
એકેનૈવાણુના તેન પાદપ્રાન્તેન મૂર્છિતા । સા પ્રતિષ્ઠાપિતેવાદ્રેર્ મૂર્ધ્નિ ગૃધ્રેણ દેવતા
એ સ્ત્રી એક જ અણુ જેટલી થઈ, પગના છેડે લીન થઈ, એવું લાગ્યું કે ગૃધ્રે એને પર્વતની ચોટી પર દેવતાની જેમ સ્થાપિત કરી.
રજઃકણબૃહચ્છૃઙ્ગશિરસ્ય્ એકેન સાણુના । પાદેનાતિષ્ઠદ્ ઉદ્ગ્રીવં શિખેવ ગિરિમૂર્ધનિ
એક તીક્ષ્ણ સોયના છેડે, તેણે પોતાના પગથી પહાડની વિશાળ અને ઊંચી ચોટી પર દબાણ આપ્યું, જાણે કોઈ મોટાં પર્વતના શિખર પર શિરમોર મુકાયો હોય.
ઉત્થિતાં સ્થાપિતાં સૂચીં ગૃધ્રાન્તર્ જીવસૂચિકા । દૃષ્ટ્વા બહિર્ વિનિર્ગન્તું ખગદેહાત્ પ્રચક્રમે
ગૃધ્રના અંદર ઊભી રાખેલી જીવસૂચી જોઈને, તે બહાર નીકળવા માટે, પંખીનું શરીર છોડવા માટે આગળ વધવા લાગી.
ગૃધ્રપ્રાણાન્ નિર્જગામ સૂચી પ્રોન્મુખચેતના । પવનાદ્ ગન્ધલેખેવ ઘ્રાણવાતલવોન્મુખી
ઉદ્ગમ માટે તત્પર થયેલી સૂચી, ગૃધ્રના પ્રાણો છોડીને બહાર નીકળી, જાણે પવનમાં સુગંધની લહેર નાક તરફ ઊડી આવે.
જગામ ગૃધ્રસ્ સ્વં દેશં ભારં ત્યક્ત્વેવ ભારિકઃ । નિવૃત્તવ્યાધિર્ ઇવ સ બભૂવાન્તરનાકુલઃ
ગૃધ્રે પોતાનું ભાર છોડી પોતાનાં સ્થાન પર પાછો ગયો, જેમ ભાર ઊતારેલો મજૂર શાંત થઈ જાય, તેમ તે અંદરથી નિરાકુલ અને નિરામય થયો.
અયસ્સૂચિતયાધારસ્ તપસે પરિકલ્પિતઃ । દૃઢસ્ય સદૃશો ઽર્થાનાં વિનિયોગો હિ રાજતે
લોખંડની સૂઈને તપ માટે આધાર તરીકે રાખવામાં આવી; કારણ કે મજબૂત આધારનો યોગ્ય ઉપયોગ જ કોઈ કાર્ય માટે યોગ્ય ગણાય છે.