સર્વાસામ્ અન્ત્રતન્ત્રીણાં સ્નાયુમેદોવસાસૃજામ્ । રન્ધ્રેષુ પક્ષિણ્યેવાન્તર્ નિલીનં મલિનાઙ્ગયા
શરીરના બધા નાડીઓ, સ્નાયુઓ, રક્ત, ચરબી અને અન્ય અંગોમાં, એ અશુદ્ધ અંગોવાળી સ્ત્રીએ પક્ષી જેવું ચીરોમાં છુપાઈ ગઈ.
યસ્યાં નાડ્યાં ન યો વાયુર્ માતિ તત્ તામ્ ઉપેતયા । તત્ર શૂલં કૃતં મૂલં ન્યગ્રોધાગ્ર ઇવોત્કટમ્
જે નાડીમાં વાયુ ચાલતો નથી, ત્યાં એ પ્રવેશી અને વટવૃક્ષની મૂળ જેવી તીવ્ર પીડા ઊભી કરી.
તચ્ છરીરેન્દ્રિયૈસ્ તાનિ તથાન્યાનિ બહૂનિ ચ । ભુક્તાનિ નરમાંસાનિ ભોજનાન્ય્ ઉચિતાનિ ચ
એ શરીર અને તેના ઇન્દ્રિયો દ્વારા, તેમજ બીજા અનેક શરીરોમાં પણ, એણે માનવ માંસ અને અન્ય યોગ્ય ખોરાક ભોજન રૂપે સ્વીકાર્યા.
સુપ્તં વિવલિતાનલ્પમાલયા મુગ્ધબાલયા । કાન્તવક્ષસ્સ્થલસ્યૂતમ્લિષ્ટપત્ત્રકપોલયા
તે સુઈ રહી છે, થોડીક હલનચલન કરતી, માળા ઢળી પડી છે, નાજુક ગાલો પ્રેમીના છાતી પર ટકેલા છે, એવી કોમળ યુવાની છે.
વિહૃતં વીતશોકાસુ વિહઙ્ગ્યા વનવીથિષુ । કલ્પદ્રુમોત્થપુષ્પાભ્રદ્વિગુણામ્ભોદપઙ્ક્તિષુ
તે દુઃખથી મુક્ત થઈને, પક્ષી જેવી, જંગલના રસ્તાઓ પર ફરતી રહી છે, કલ્પવૃક્ષના ફૂલોના વાદળ જેવી બે ગણી સુંદર પંક્તિઓ વચ્ચે.
પીત આમોદિમન્દારમકરન્દકણાસવઃ । વનેષ્વ્ અમરશૈલાનામ્ અલિન્યાલિનિલીનયા
તે અમરપર્વતોના જંગલોમાં, મધમાખીઓની ઝુંડમાં છુપાઈને, મન્દાર ફૂલોના સુગંધિત પરાગનો રસ પી ગઈ છે.
ચર્વિતાનિ શવાઙ્ગાનિ ગૃધ્રગર્વાતિવૃદ્ધયા । ખડ્ગયષ્ટ્યેવ સઙ્ગ્રામે વીરાઙ્ગાનિ જવેદ્ધયા
તે વૃદ્ધ ગિધ જેવી, ગર્વથી, મૃતદેહના અંગો ચાવી ગઈ છે; કે જેમ યુદ્ધમાં તલવારની લાકડી વીરોના શરીરો ઝડપથી કાપે છે, એમ.
સર્વાઙ્ગકોશનાડીષુ દિક્ષ્વ્ ઇવાનિલલેખયા । ઉડ્ડીનમ્ અવડીનં ચ કાક્યેવ વ્યોમવીથિષુ
શરીરનાં બધા કોશો અને નાડીઓમાં, જેમ પવનના વંટોળ દરેક દિશામાં ફરે છે, તેમ એ ઊંચે ઊડે છે અને નીચે ઉતરે છે, જાણે આકાશમાં કાગડો એક પાંખે ઉડે છે અને બીજેથી ઊતરે છે.
વિરાડાત્મહૃદિ પ્રાણા વાતસ્કન્ધાસ્ સ્ફુરન્તિ ખે । યથા તથા પ્રસ્ફુરિતં પ્રતિ દેહગૃહં તયા
વિશ્વરૂપ આત્માના હૃદયમાં, શ્વાસો પવનની લહેર પર આકાશમાં ધબકતા હોય છે; એ જ રીતે, એ દરેક શરીરમાં ધબકે છે.
સર્વપ્રાણિશરીરેષુ ભ્રાન્તં ચિચ્છક્તિદુષ્ટયા । દીપપ્રભાભાસિતયા ગૃહિણ્યેવ સ્વસદ્મસુ
બધી જીવાતોના શરીરમાં, ચેતનાની શક્તિથી વાંકી બનીને, એ ફરતી રહે છે; જાણે ગૃહિણી દીવો પ્રગટાવી પોતાના ઘરને પ્રકાશિત કરે છે તેમ.
વિહૃતં રુધિરેષ્વ્ અન્તર્ દ્રવશક્ત્યેવ વારિષુ । અબ્ધિષ્વ્ આવર્તવૃત્ત્યેવ જઠરેષુ વિવલ્ગિતમ્
એ લોહીમાં એ રીતે ફરે છે, જેમ પાણીમાં પ્રવાહી શક્તિ વહે છે; સમુદ્રમાં જેમ ઘૂમરાવા ફરે છે તેમ; પેટમાં એ વળી વળી ને ફરે છે.
સુપ્તં મેદસ્સુ શુભ્રેષુ શેષાઙ્ગેષ્વ્ ઇવ શૌરિણા । સ્વાદિતસ્ સ્વામગન્ધો ઽન્તર્ વાતશક્ત્યામૃતં યથા
જેમ શુદ્ધ વસ્તુઓમાં કપૂરના સુગંધ છુપાયેલી હોય છે, અથવા પવનની શક્તિમાં અમૃત છુપાયેલું હોય છે, તેમ જે પાસે પોતાનો સ્વાભાવિક સુગંધ છે, તે તેને અંદરથી અનુભવતો રહે છે.
તરુગુલ્મૌષધાદીનાં હૃત્સ્થારણ્યાનિલશ્રિયા । પરિભુક્તાન્ય્ અશક્તાનિ હિંસયા વીક્ષિતાનિ ચ
વૃક્ષો, ઝાડીઓ અને ઔષધિઓનું આંતરિક વન હૃદયમાં વસેલા પવન દ્વારા માણવામાં આવે છે; પણ જ્યારે તેનો ઉપયોગ થાય છે, ત્યારે તે નિર્વીણ બની જાય છે અને જ્યારે તેને આઘાત પહોંચે છે, ત્યારે માત્ર જોવામાં આવે છે.
અહં જીવમયી સૂચી સ્યામ્ ઇતીચ્છાવરેણ સા । સમ્પન્ના માનસી સૂચિશ્ ચેતની પાવની શિતા
‘હું જીવથી ભરેલી સૂઈ બની જાઉં’ એવી ઈચ્છાથી મનમાં એવી સૂઈ સર્જાય છે, જે ચેતન, શુદ્ધ અને તીક્ષ્ણ હોય છે.
અદૃશ્યયા તયા તેન મારુતોગ્રતુરઙ્ગયા । અયસ્સૂચીનિલયયા વિહૃતં દિક્ષુ રુદ્ધયા
એ અદૃશ્ય અને અત્યંત ઝડપી પવન જેવી સૂઈ, જેનું નિવાસ સ્થાન પવન છે, તેની સાથે સર્વ દિશામાં ગતિ થાય છે, છતાં એ છુપાયેલી રહે છે.
પીતં ભુક્તં વિલસિતં હસિતં દત્તમ્ આહૃતમ્ । નર્તિતં ગીતમ્ ઉષિતમ્ અનન્તૈઃ પ્રાણિદેહકૈઃ
અનંત જીવધારીઓ પીવે છે, ખાય છે, રમે છે, હસે છે, આપે છે, લે છે, નાચે છે, ગાય છે અને જાગે છે.
અદૃશ્યયા શરીરિણ્યા મનઃ પવનદેહયા । કૃતમ્ આકાશરૂપિણ્યા ન તદ્ અસ્તિ ન યત્ તયા
અદૃશ્ય શરીરવાળી, મન અને વાયુના શરીરથી યુક્ત, આ આત્મા આકાશરૂપ બની બધું કરે છે; એના દ્વારા એવું કંઈ નથી જે થતું નથી.
મત્તયાશક્તયા સ્વાદુરસાંશ્ ચર્વિતુમ્ એતયા । બાલયાલાનમ્ આશ્રિત્ય કરિણ્યેવ વિવલ્ગિતમ્
આ મસ્ત અને બળહીન આત્મા, મીઠા સ્વાદમાં આનંદ માણતી, બાળકની રમતમાં આધાર લઈને, ઉન્માદી માદી હાથીની જેમ ભટકે છે.
કલ્લોલબહલાદ્યૂનદેહદુષ્ટનદીષ્વ્ અલમ્ । વેગૈર્ વૈધુર્યકારિણ્યા મત્તયા મકરાયિતમ્
જે નદીઓમાં તરંગો ઉછળી રહ્યા છે, પાણી ઓછું છે કે અશુદ્ધ છે, ત્યાં આ મસ્ત આત્મા, જેની ગતિથી ચક્કર આવે છે, મગર જેવી બની જાય છે.
અશક્તયા નિગિરિતું મેદોમાંસં તયા હૃદિ । દૂનં સુચિરમ્ અર્થાઢ્યવૃદ્ધાતુરધિયા યથા
હૃદયમાં ચરબી અને માંસને રોકવામાં અસમર્થ હોવાથી, એ લાંબા સમય સુધી દુઃખ ભોગવે છે, જેમ કે ધન અને વૃદ્ધાવસ્થાથી મન કમજોરી અનુભવે છે.
ગજોષ્ટ્રમૃગહસ્ત્યશ્વસિંહાદિહૃદિ નર્તિતમ્ । નર્તક્યેવ ચિરં રઙ્ગે વેલ્લયન્ત્યાઙ્ગમ્ અઙ્ગકે
હાથી, ઊંટ, હરણ, ઘોડા, સિંહ અને બીજા પ્રાણીઓ તેના હૃદયમાં નાચે છે, જેમ કોઈ નૃત્યાંગના રંગમંચ પર લાંબા સમય સુધી પોતાના અંગોને હલાવે છે.
બહિર્ અન્તશ્ ચ વાયૂનામ્ એકત્વમ્ અનુયાતયા । ગન્ધલેખિકયેવાન્તસ્સ્થિતં દુર્લક્ષ્યયાનયા
બહાર અને અંદરના વાયુઓના એકરૂપતાને અનુસરીને, એ અંદર છુપાયેલી સુગંધની જેમ ઓળખી શકાય એવી મુશ્કેલ બની જાય છે.
મન્ત્રૌષધતપોદાનદેવપૂજાદિભિર્ હિતા । વલ્ગદ્ગિરિનદીતુઙ્ગતરઙ્ગવદ્ અપદ્રુતા
મંત્ર, ઔષધિ, તપ, દાન, દેવપૂજા વગેરેના લાભથી, એ પહાડી નદીના ઉંચા તરંગોની જેમ ઝડપથી આગળ વધે છે.
દીપપ્રભેવાવિજ્ઞાતગતિર્ ગત્વાશુ લીયતે । અયસ્સૂચ્યાં માતરીવ તત્ર નિવૃતિમ્ એતિ સા
દીપકની જ્યોત જેમ શાંતિથી ઓગળી જાય છે અને એની ચાલ સમજાતી નથી, એમ જ એ ઝડપથી લય પામે છે. જેમ સોય પોતાની માળામાં પ્રવેશી આરામ પામે છે, એમ એ પણ ત્યાં શાંત થઈ જાય છે.
સ્વવાસનાનુસારેણ સર્વ આસ્પદમ્ ઈહતે । સૂચિત્વમ્ એવ રાક્ષસ્યા સૂચિત્વેનાસ્પદીકૃતમ્
પોતાની વૃત્તિ પ્રમાણે એ દરેક જગ્યાએ નિવાસ શોધે છે. સંકેત જ એ રાક્ષસી છે, અને એ સંકેતથી જ નિવાસ સ્થિર થાય છે.
સર્વો વિહૃત્યાપિ દિશસ્ સ્વમ્ એવાસ્પદમ્ આપદિ । જીવસૂચી લોહસૂચીમ્ ઇવાયાતિ જડો જનઃ
દરેક વ્યક્તિ બધાં દિશાઓમાં ફર્યા પછી પણ અંતે પોતાનું સ્થાન જ પામે છે. જીવરૂપ સોય લોખંડની સોય પાસે આવે છે, જેમ મૂર્ખ માણસ પણ અંતે પોતાના સ્થાન પર પાછો આવે છે.
એવં પ્રયતમાના સા વિહરન્તી દિશો દશ । માનસીં તૃપ્તિમ્ આયાતિ ન શારીરીં કદાચન
આ રીતે પ્રયત્નશીલ રહીને અને દસ દિશાઓમાં ફરતી એ માનસિક તૃપ્તિ તો પામે છે, પણ ક્યારેય શરીરથી સંતોષ પામતી નથી.
સતિ ધર્મિણિ ધર્મા હિ સમ્ભવન્તીહ નાસતિ । શરીરં દૃશ્યતે યસ્ય તસ્ય તત્ કિલ તૃપ્યતિ
ગુણો તો ત્યારે જ થાય છે, જ્યારે તેનું આધાર હોય છે; આધાર વગર ગુણો ઉદ્ભવતા નથી. જેમ કોઈનું શરીર હોય છે, એ જ તૃપ્ત થાય છે.
અથ તૃપ્તસ્ય દેહસ્ય સ્મરણાત્ પ્રાક્તનસ્ય સા । બભૂવ દુઃખિતા સ્વાદુપૂર્ણોદરસુખાર્થિની
પછી, જ્યારે તેનું શરીર તૃપ્ત હતું, ત્યારે તેને પોતાના પેહલા શરીરની યાદ આવી, અને એ મીઠું અને ભરપૂર પેટનું સુખ ઇચ્છી દુઃખી થઈ ગઈ.
તતઃ પ્રાક્તનદેહાર્થં કરોમિ વિપુલં તપઃ । ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય તપસે દેશં નિર્ણીય ચાત્મના
એ પછી, 'હું મારા પેહલા શરીર માટે મોટું તપ કરું,' એમ વિચારીને, તેણે પોતાના મનથી તપ માટે યોગ્ય સ્થળ પસંદ કર્યું.