જાતા વિદિતવેદ્યા સા સ્વયમ્ એવ તયા ધિયા । તપસા દુષ્કૃતે ક્ષીણે સૂચી સ્વમુખસૂચની
તે પોતાના બુદ્ધિ દ્વારા જાણવાનુ જે છે તેનું જ્ઞાન પામી ગઈ; તપથી તેના બધા પાપ ક્ષય પામ્યા પછી, ચેતનાની સૂઈ તેના પોતાના સ્વરૂપ તરફ સંકેત કરવા લાગી.
ઇતિ વર્ષસહસ્રાણિ સાકરોદ્ દારુણં તપઃ । સપ્ત સપ્તમહાલોકસન્તાપકરમ્ ઉન્મુખી
આ રીતે, તેણે હજારો વર્ષો સુધી કઠોર તપ કર્યું, અને એ તપથી સાતે મહાલોકો સુધી તાપ ફેલાયો.
તસ્યાઃ કલ્પાગ્નિભીમેન તપસા હિમવાન્ ગિરિઃ । બભૂવ તેન જ્વલિતો જજ્વાલેવ તતો જગત્
એના તપના પ્રભાવથી હિમાલય પર્વત કલ્પાંતની અગ્નિ જેવી દહન થયો અને આખું જગત પણ જાણે બળી ઉઠ્યું.
કસ્યેદં તપસાક્રાન્તં જગદ્ ઇત્ય્ અથ વાસવઃ । નારદં પરિપપ્રચ્છ સ તસ્યાકથયચ્ ચ તત્
જ્યારે ઇન્દ્રે જોયું કે આખું જગત તપથી વ્યાકુળ છે, ત્યારે તેણે નારદજીને પુછ્યું—'આ તપ કોણે કર્યું છે?' તો નારદજી એ તેને બધું કહ્યુ.
સપ્ત વર્ષસહસ્રાણિ સૂચી દીર્ઘતપસ્વિની । મયા વિજ્ઞાતદેહાસૌ તેનેદં જ્વલિતં જગત્
સાત હજાર વર્ષથી સૂચી નામની દીર્ઘકાળ તપસ્વિ સ્ત્રી, જે મને જાણીતી છે, એના તપથી જ આ જગત બળી રહ્યું છે.
નાગાશ્ શ્વસન્તિ વિદલન્તિ નગાઃ પતન્તિ વૈમાનિકા જલદવારિધયઃ પ્રયાન્તિ । શોષં દિશો ઽર્કસહિતા મલિનીભવન્તિ સૂચ્યેન્દ્ર પશ્ય તપસા ક્ષયમાયયૈવ
સર્પો ફુંકારો મારે છે, પર્વતો ફાટી પડે છે, દેવતાઓ નીચે પડી જાય છે, વાદળો અને દરિયાઓ દૂર થઈ જાય છે; દિશાઓ અને سور્ય પણ સૂકી અને મલિન બની જાય છે— હે ઇન્દ્ર, જો કે કેવી રીતે તપસ્યાએ મોહિત કરીને વિનાશ લાવી દીધો છે.
કર્કટીકટુવૃત્તાન્તં સર્વમ્ આકર્ણ્ય વાસવઃ । નારદં પરિપપ્રચ્છ પુનર્જાતકુતૂહલઃ
કર્કટીની કડવી કથા આખી સાંભળ્યા પછી, ઇન્દ્રનું જિજ્ઞાસુ મન ફરીથી જાગી ઉઠ્યું અને તેણે નારદજીને ફરીથી પ્રશ્ન કર્યો.
સૂચીવૃત્તપિશાચીત્વં તપસોપાર્જ્ય તત્ તયા । કર્કટ્યા હિમવત્કુક્ષ્યાં કે ભુક્તા વિભવા મુને
હે મુનિ, કર્કટીએ તપસ્યાથી સૂચીરૂપ પિશાચીની અવસ્થા મેળવી હતી; હિમાલયની ગર્ભમાં તેણે કોને ભક્ષ્યા હતા?
જીવસૂચી પિશાચીત્વં ગતા યા શૂકપેલવમ્ । અસીત્ કાર્ષ્ણાયસી સૂચિસ્ તસ્યાસ્ સ્વમ્ અવલમ્બનમ્
જીવસૂચી પિશાચી બનીને એક કાચબટકાના કોમળ શરીરમાં પ્રવેશી ગઈ; તેની પોતાની આધાર કાળી લોખંડની સૂઈ હતી.
તત્ સ્વમ્ આલમ્બનં ત્યક્ત્વા વ્યોમવાતરથસ્થયા । પ્રાણમારુતમાર્ગેણ તયા દેહપ્રવિષ્ટયા
એણે પોતાનું આધાર છોડી દીધું અને વાયુ તથા આકાશના રથમાં બેઠેલી, પ્રાણવાયુના માર્ગે શરીરમાં પ્રવેશી ગઈ.
સર્વાસામ્ અન્ત્રતન્ત્રીણાં સ્નાયુમેદોવસાસૃજામ્ । રન્ધ્રેષુ પક્ષિણ્યેવાન્તર્ નિલીનં મલિનાઙ્ગયા
શરીરના બધા નાડીઓ, સ્નાયુઓ, રક્ત, ચરબી અને અન્ય અંગોમાં, એ અશુદ્ધ અંગોવાળી સ્ત્રીએ પક્ષી જેવું ચીરોમાં છુપાઈ ગઈ.
યસ્યાં નાડ્યાં ન યો વાયુર્ માતિ તત્ તામ્ ઉપેતયા । તત્ર શૂલં કૃતં મૂલં ન્યગ્રોધાગ્ર ઇવોત્કટમ્
જે નાડીમાં વાયુ ચાલતો નથી, ત્યાં એ પ્રવેશી અને વટવૃક્ષની મૂળ જેવી તીવ્ર પીડા ઊભી કરી.
તચ્ છરીરેન્દ્રિયૈસ્ તાનિ તથાન્યાનિ બહૂનિ ચ । ભુક્તાનિ નરમાંસાનિ ભોજનાન્ય્ ઉચિતાનિ ચ
એ શરીર અને તેના ઇન્દ્રિયો દ્વારા, તેમજ બીજા અનેક શરીરોમાં પણ, એણે માનવ માંસ અને અન્ય યોગ્ય ખોરાક ભોજન રૂપે સ્વીકાર્યા.
સુપ્તં વિવલિતાનલ્પમાલયા મુગ્ધબાલયા । કાન્તવક્ષસ્સ્થલસ્યૂતમ્લિષ્ટપત્ત્રકપોલયા
તે સુઈ રહી છે, થોડીક હલનચલન કરતી, માળા ઢળી પડી છે, નાજુક ગાલો પ્રેમીના છાતી પર ટકેલા છે, એવી કોમળ યુવાની છે.
વિહૃતં વીતશોકાસુ વિહઙ્ગ્યા વનવીથિષુ । કલ્પદ્રુમોત્થપુષ્પાભ્રદ્વિગુણામ્ભોદપઙ્ક્તિષુ
તે દુઃખથી મુક્ત થઈને, પક્ષી જેવી, જંગલના રસ્તાઓ પર ફરતી રહી છે, કલ્પવૃક્ષના ફૂલોના વાદળ જેવી બે ગણી સુંદર પંક્તિઓ વચ્ચે.
પીત આમોદિમન્દારમકરન્દકણાસવઃ । વનેષ્વ્ અમરશૈલાનામ્ અલિન્યાલિનિલીનયા
તે અમરપર્વતોના જંગલોમાં, મધમાખીઓની ઝુંડમાં છુપાઈને, મન્દાર ફૂલોના સુગંધિત પરાગનો રસ પી ગઈ છે.
ચર્વિતાનિ શવાઙ્ગાનિ ગૃધ્રગર્વાતિવૃદ્ધયા । ખડ્ગયષ્ટ્યેવ સઙ્ગ્રામે વીરાઙ્ગાનિ જવેદ્ધયા
તે વૃદ્ધ ગિધ જેવી, ગર્વથી, મૃતદેહના અંગો ચાવી ગઈ છે; કે જેમ યુદ્ધમાં તલવારની લાકડી વીરોના શરીરો ઝડપથી કાપે છે, એમ.
સર્વાઙ્ગકોશનાડીષુ દિક્ષ્વ્ ઇવાનિલલેખયા । ઉડ્ડીનમ્ અવડીનં ચ કાક્યેવ વ્યોમવીથિષુ
શરીરનાં બધા કોશો અને નાડીઓમાં, જેમ પવનના વંટોળ દરેક દિશામાં ફરે છે, તેમ એ ઊંચે ઊડે છે અને નીચે ઉતરે છે, જાણે આકાશમાં કાગડો એક પાંખે ઉડે છે અને બીજેથી ઊતરે છે.
વિરાડાત્મહૃદિ પ્રાણા વાતસ્કન્ધાસ્ સ્ફુરન્તિ ખે । યથા તથા પ્રસ્ફુરિતં પ્રતિ દેહગૃહં તયા
વિશ્વરૂપ આત્માના હૃદયમાં, શ્વાસો પવનની લહેર પર આકાશમાં ધબકતા હોય છે; એ જ રીતે, એ દરેક શરીરમાં ધબકે છે.
સર્વપ્રાણિશરીરેષુ ભ્રાન્તં ચિચ્છક્તિદુષ્ટયા । દીપપ્રભાભાસિતયા ગૃહિણ્યેવ સ્વસદ્મસુ
બધી જીવાતોના શરીરમાં, ચેતનાની શક્તિથી વાંકી બનીને, એ ફરતી રહે છે; જાણે ગૃહિણી દીવો પ્રગટાવી પોતાના ઘરને પ્રકાશિત કરે છે તેમ.
વિહૃતં રુધિરેષ્વ્ અન્તર્ દ્રવશક્ત્યેવ વારિષુ । અબ્ધિષ્વ્ આવર્તવૃત્ત્યેવ જઠરેષુ વિવલ્ગિતમ્
એ લોહીમાં એ રીતે ફરે છે, જેમ પાણીમાં પ્રવાહી શક્તિ વહે છે; સમુદ્રમાં જેમ ઘૂમરાવા ફરે છે તેમ; પેટમાં એ વળી વળી ને ફરે છે.
સુપ્તં મેદસ્સુ શુભ્રેષુ શેષાઙ્ગેષ્વ્ ઇવ શૌરિણા । સ્વાદિતસ્ સ્વામગન્ધો ઽન્તર્ વાતશક્ત્યામૃતં યથા
જેમ શુદ્ધ વસ્તુઓમાં કપૂરના સુગંધ છુપાયેલી હોય છે, અથવા પવનની શક્તિમાં અમૃત છુપાયેલું હોય છે, તેમ જે પાસે પોતાનો સ્વાભાવિક સુગંધ છે, તે તેને અંદરથી અનુભવતો રહે છે.
તરુગુલ્મૌષધાદીનાં હૃત્સ્થારણ્યાનિલશ્રિયા । પરિભુક્તાન્ય્ અશક્તાનિ હિંસયા વીક્ષિતાનિ ચ
વૃક્ષો, ઝાડીઓ અને ઔષધિઓનું આંતરિક વન હૃદયમાં વસેલા પવન દ્વારા માણવામાં આવે છે; પણ જ્યારે તેનો ઉપયોગ થાય છે, ત્યારે તે નિર્વીણ બની જાય છે અને જ્યારે તેને આઘાત પહોંચે છે, ત્યારે માત્ર જોવામાં આવે છે.
અહં જીવમયી સૂચી સ્યામ્ ઇતીચ્છાવરેણ સા । સમ્પન્ના માનસી સૂચિશ્ ચેતની પાવની શિતા
‘હું જીવથી ભરેલી સૂઈ બની જાઉં’ એવી ઈચ્છાથી મનમાં એવી સૂઈ સર્જાય છે, જે ચેતન, શુદ્ધ અને તીક્ષ્ણ હોય છે.
અદૃશ્યયા તયા તેન મારુતોગ્રતુરઙ્ગયા । અયસ્સૂચીનિલયયા વિહૃતં દિક્ષુ રુદ્ધયા
એ અદૃશ્ય અને અત્યંત ઝડપી પવન જેવી સૂઈ, જેનું નિવાસ સ્થાન પવન છે, તેની સાથે સર્વ દિશામાં ગતિ થાય છે, છતાં એ છુપાયેલી રહે છે.
પીતં ભુક્તં વિલસિતં હસિતં દત્તમ્ આહૃતમ્ । નર્તિતં ગીતમ્ ઉષિતમ્ અનન્તૈઃ પ્રાણિદેહકૈઃ
અનંત જીવધારીઓ પીવે છે, ખાય છે, રમે છે, હસે છે, આપે છે, લે છે, નાચે છે, ગાય છે અને જાગે છે.
અદૃશ્યયા શરીરિણ્યા મનઃ પવનદેહયા । કૃતમ્ આકાશરૂપિણ્યા ન તદ્ અસ્તિ ન યત્ તયા
અદૃશ્ય શરીરવાળી, મન અને વાયુના શરીરથી યુક્ત, આ આત્મા આકાશરૂપ બની બધું કરે છે; એના દ્વારા એવું કંઈ નથી જે થતું નથી.
મત્તયાશક્તયા સ્વાદુરસાંશ્ ચર્વિતુમ્ એતયા । બાલયાલાનમ્ આશ્રિત્ય કરિણ્યેવ વિવલ્ગિતમ્
આ મસ્ત અને બળહીન આત્મા, મીઠા સ્વાદમાં આનંદ માણતી, બાળકની રમતમાં આધાર લઈને, ઉન્માદી માદી હાથીની જેમ ભટકે છે.
કલ્લોલબહલાદ્યૂનદેહદુષ્ટનદીષ્વ્ અલમ્ । વેગૈર્ વૈધુર્યકારિણ્યા મત્તયા મકરાયિતમ્
જે નદીઓમાં તરંગો ઉછળી રહ્યા છે, પાણી ઓછું છે કે અશુદ્ધ છે, ત્યાં આ મસ્ત આત્મા, જેની ગતિથી ચક્કર આવે છે, મગર જેવી બની જાય છે.
અશક્તયા નિગિરિતું મેદોમાંસં તયા હૃદિ । દૂનં સુચિરમ્ અર્થાઢ્યવૃદ્ધાતુરધિયા યથા
હૃદયમાં ચરબી અને માંસને રોકવામાં અસમર્થ હોવાથી, એ લાંબા સમય સુધી દુઃખ ભોગવે છે, જેમ કે ધન અને વૃદ્ધાવસ્થાથી મન કમજોરી અનુભવે છે.