ધૂલ્યાપિ પ્રેક્ષ્યતે યા તામ્ અપિ દ્રુમલતાદયઃ । મહાતપસ્વિનીં સૂચીં દ્રષ્ટું નોત્કણ્ઠયન્તિ કે
ધૂળથી ઢંકાયેલી હોવા છતાં, વૃક્ષો, વેલીઓ અને બીજા બધા પણ એ મહાન તપસ્વિ સૂઈને જોવા માટે ક્યારેય થાકતા નથી.
સ્થિરબદ્ધપદામ્ એનાં સુમનોવૃત્તિમ્ ઉત્થિતામ્ । અનિલાઃ ક્ષોભયાં ચક્રુર્ મુખનિર્ગતભાઙ્કૃતૈઃ
સ્થિર પગલાં અને શુદ્ધ મનવૃત્તિ ધરાવતી એ સ્ત્રીને પવનોએ પોતાના મોઢામાંથી નીકળતા અવાજોથી હલાવવાની કોશિશ કરી.
પ્રસૂતાનિ ભવિષ્યામો નિગીર્ણાન્ય્ અનયાચિરમ્ । કૌસુમાનિ રજાંસ્ય્ અસ્યા ઇત્ય્ આસ્યં પર્યપૂપુરન્
'અમે જન્મીશું, અમે રહીશું અને થોડા જ સમયમાં એ અમને ગળી જશે'—આવું કહીને ફૂલોનું પરાગ એના મોઢામાં ભરાઈ ગયું.
તપોહરેન્દ્રપ્રહિતવાતનુન્નામિષં રજઃ । તયા ત્વ્ અહૃત્ત્વવ્યાજેન ન નિગીર્ણં મુખે ઽપિ સત્
તપસ્વીઓના રાજાએ મોકલેલા પવનથી ધૂળ ઉડીને પણ, એ સ્ત્રીએ એ ધૂળને મોઢામાં લીધું હોય તેમ લાગ્યું, પણ એણે એ ગળી નથી.
ન નિગીર્ણવતી તાનિ રજાંસિ દૃઢનિશ્ચયા । અન્તસ્સારતયા કાર્યં લઘવો ઽપ્ય્ આપ્નુવન્તિ હિ
એ સ્ત્રી મજબૂત નિશ્ચય ધરાવતી હોવાથી એ ધૂળને ગળી નથી; કારણ કે, અંદરથી દૃઢતા હોય ત્યારે હલકી વસ્તુઓ પણ અસર કરી શકતી નથી.
ન પિબન્ત્ય્ આસ્યસંસ્થાનિતયા પુષ્પરજાંસ્ય્ અપિ । વિસ્મયં પવનઃ પ્રાપ સુમેરૂન્મૂલનાધિકમ્ । આશિરઃપિહિતા પઙ્કૈઃ પૂરિતાપિ મહાજલૈઃ
એ સ્ત્રી મોઢા સુધી આવતી ફૂલની ધૂળી પણ લેતી નથી; પવનને તો આશ્ચર્ય થયું, કારણ કે સુમેરુ પર્વત ઉખેડવામાં જેટલું આશ્ચર્ય ન થાય એટલું થયું, કેમ કે કાદવથી ઢંકાયેલી અને પાણીથી ભરાયેલી હોવા છતાં એ અડગ રહી.
વિધુતાપિ બૃહદ્વાતૈસ્ ત્રાસિતાપિ તડિદ્ભ્રમૈઃ । ઉદ્ધૂલિતાપિ જલદૈઃ ક્ષોભિતાપ્ય્ અભ્રગર્જિતૈઃ
મજબૂત પવનથી ધકેલાય, વીજળીના ઝબકાથી ડરી જાય, વાદળોથી ઉછળાય અને મેઘના ગર્જનાથી હલાય છતાં પણ,
અપિ વર્ષસહસ્રૈસ્ સા ચિત્તસ્થદૃઢનિશ્ચયા । પટ્ટગણ્ડકસુપ્તેવ નાકમ્પત તપસ્વિની
એ તપસ્વિ સ્ત્રી હજારો વર્ષ સુધી અડગ નિશ્ચય સાથે ધ્યાનમાં લીન રહી, પથ્થરની પાટા જેવી અડગ રહીને કદી હલેલી નહીં.
નિવૃત્તાયા બહિસ્સ્પન્દાદ્ અથ કાલે ઽસહાગતે । વિચારયન્ત્યાસ્ તસ્યાસ્ સ્વમ્ આત્મતત્ત્વં સ્વચેતનમ્
જ્યારે તેની બહારની ચળપળ બંધ થઈ ગઈ અને ઘણો સમય વીતી ગયો, ત્યારે તેણે પોતાના સચ્ચાઈ અને ચેતનાનો વિચાર શરૂ કર્યો.
જ્ઞાનાલોકસ્ સમુદભૂત્ સા પરાવરદર્શિની । બભૂવ નિર્મલા સૂચી ચિત્સૂચી પાવની પરમ્
જ્યારે જ્ઞાનનો પ્રકાશ તેના અંતરમાં ઉગ્યો, ત્યારે તેને સર્વે ઊંચા-નીચા તત્ત્વો દેખાયા; તે એકદમ નિર્મળ અને શુદ્ધ ચેતનાની સૂઈ જેવી બની ગઈ.
જાતા વિદિતવેદ્યા સા સ્વયમ્ એવ તયા ધિયા । તપસા દુષ્કૃતે ક્ષીણે સૂચી સ્વમુખસૂચની
તે પોતાના બુદ્ધિ દ્વારા જાણવાનુ જે છે તેનું જ્ઞાન પામી ગઈ; તપથી તેના બધા પાપ ક્ષય પામ્યા પછી, ચેતનાની સૂઈ તેના પોતાના સ્વરૂપ તરફ સંકેત કરવા લાગી.
ઇતિ વર્ષસહસ્રાણિ સાકરોદ્ દારુણં તપઃ । સપ્ત સપ્તમહાલોકસન્તાપકરમ્ ઉન્મુખી
આ રીતે, તેણે હજારો વર્ષો સુધી કઠોર તપ કર્યું, અને એ તપથી સાતે મહાલોકો સુધી તાપ ફેલાયો.
તસ્યાઃ કલ્પાગ્નિભીમેન તપસા હિમવાન્ ગિરિઃ । બભૂવ તેન જ્વલિતો જજ્વાલેવ તતો જગત્
એના તપના પ્રભાવથી હિમાલય પર્વત કલ્પાંતની અગ્નિ જેવી દહન થયો અને આખું જગત પણ જાણે બળી ઉઠ્યું.
કસ્યેદં તપસાક્રાન્તં જગદ્ ઇત્ય્ અથ વાસવઃ । નારદં પરિપપ્રચ્છ સ તસ્યાકથયચ્ ચ તત્
જ્યારે ઇન્દ્રે જોયું કે આખું જગત તપથી વ્યાકુળ છે, ત્યારે તેણે નારદજીને પુછ્યું—'આ તપ કોણે કર્યું છે?' તો નારદજી એ તેને બધું કહ્યુ.
સપ્ત વર્ષસહસ્રાણિ સૂચી દીર્ઘતપસ્વિની । મયા વિજ્ઞાતદેહાસૌ તેનેદં જ્વલિતં જગત્
સાત હજાર વર્ષથી સૂચી નામની દીર્ઘકાળ તપસ્વિ સ્ત્રી, જે મને જાણીતી છે, એના તપથી જ આ જગત બળી રહ્યું છે.
નાગાશ્ શ્વસન્તિ વિદલન્તિ નગાઃ પતન્તિ વૈમાનિકા જલદવારિધયઃ પ્રયાન્તિ । શોષં દિશો ઽર્કસહિતા મલિનીભવન્તિ સૂચ્યેન્દ્ર પશ્ય તપસા ક્ષયમાયયૈવ
સર્પો ફુંકારો મારે છે, પર્વતો ફાટી પડે છે, દેવતાઓ નીચે પડી જાય છે, વાદળો અને દરિયાઓ દૂર થઈ જાય છે; દિશાઓ અને سور્ય પણ સૂકી અને મલિન બની જાય છે— હે ઇન્દ્ર, જો કે કેવી રીતે તપસ્યાએ મોહિત કરીને વિનાશ લાવી દીધો છે.
કર્કટીકટુવૃત્તાન્તં સર્વમ્ આકર્ણ્ય વાસવઃ । નારદં પરિપપ્રચ્છ પુનર્જાતકુતૂહલઃ
કર્કટીની કડવી કથા આખી સાંભળ્યા પછી, ઇન્દ્રનું જિજ્ઞાસુ મન ફરીથી જાગી ઉઠ્યું અને તેણે નારદજીને ફરીથી પ્રશ્ન કર્યો.
સૂચીવૃત્તપિશાચીત્વં તપસોપાર્જ્ય તત્ તયા । કર્કટ્યા હિમવત્કુક્ષ્યાં કે ભુક્તા વિભવા મુને
હે મુનિ, કર્કટીએ તપસ્યાથી સૂચીરૂપ પિશાચીની અવસ્થા મેળવી હતી; હિમાલયની ગર્ભમાં તેણે કોને ભક્ષ્યા હતા?
જીવસૂચી પિશાચીત્વં ગતા યા શૂકપેલવમ્ । અસીત્ કાર્ષ્ણાયસી સૂચિસ્ તસ્યાસ્ સ્વમ્ અવલમ્બનમ્
જીવસૂચી પિશાચી બનીને એક કાચબટકાના કોમળ શરીરમાં પ્રવેશી ગઈ; તેની પોતાની આધાર કાળી લોખંડની સૂઈ હતી.
તત્ સ્વમ્ આલમ્બનં ત્યક્ત્વા વ્યોમવાતરથસ્થયા । પ્રાણમારુતમાર્ગેણ તયા દેહપ્રવિષ્ટયા
એણે પોતાનું આધાર છોડી દીધું અને વાયુ તથા આકાશના રથમાં બેઠેલી, પ્રાણવાયુના માર્ગે શરીરમાં પ્રવેશી ગઈ.
સર્વાસામ્ અન્ત્રતન્ત્રીણાં સ્નાયુમેદોવસાસૃજામ્ । રન્ધ્રેષુ પક્ષિણ્યેવાન્તર્ નિલીનં મલિનાઙ્ગયા
શરીરના બધા નાડીઓ, સ્નાયુઓ, રક્ત, ચરબી અને અન્ય અંગોમાં, એ અશુદ્ધ અંગોવાળી સ્ત્રીએ પક્ષી જેવું ચીરોમાં છુપાઈ ગઈ.
યસ્યાં નાડ્યાં ન યો વાયુર્ માતિ તત્ તામ્ ઉપેતયા । તત્ર શૂલં કૃતં મૂલં ન્યગ્રોધાગ્ર ઇવોત્કટમ્
જે નાડીમાં વાયુ ચાલતો નથી, ત્યાં એ પ્રવેશી અને વટવૃક્ષની મૂળ જેવી તીવ્ર પીડા ઊભી કરી.
તચ્ છરીરેન્દ્રિયૈસ્ તાનિ તથાન્યાનિ બહૂનિ ચ । ભુક્તાનિ નરમાંસાનિ ભોજનાન્ય્ ઉચિતાનિ ચ
એ શરીર અને તેના ઇન્દ્રિયો દ્વારા, તેમજ બીજા અનેક શરીરોમાં પણ, એણે માનવ માંસ અને અન્ય યોગ્ય ખોરાક ભોજન રૂપે સ્વીકાર્યા.
સુપ્તં વિવલિતાનલ્પમાલયા મુગ્ધબાલયા । કાન્તવક્ષસ્સ્થલસ્યૂતમ્લિષ્ટપત્ત્રકપોલયા
તે સુઈ રહી છે, થોડીક હલનચલન કરતી, માળા ઢળી પડી છે, નાજુક ગાલો પ્રેમીના છાતી પર ટકેલા છે, એવી કોમળ યુવાની છે.
વિહૃતં વીતશોકાસુ વિહઙ્ગ્યા વનવીથિષુ । કલ્પદ્રુમોત્થપુષ્પાભ્રદ્વિગુણામ્ભોદપઙ્ક્તિષુ
તે દુઃખથી મુક્ત થઈને, પક્ષી જેવી, જંગલના રસ્તાઓ પર ફરતી રહી છે, કલ્પવૃક્ષના ફૂલોના વાદળ જેવી બે ગણી સુંદર પંક્તિઓ વચ્ચે.
પીત આમોદિમન્દારમકરન્દકણાસવઃ । વનેષ્વ્ અમરશૈલાનામ્ અલિન્યાલિનિલીનયા
તે અમરપર્વતોના જંગલોમાં, મધમાખીઓની ઝુંડમાં છુપાઈને, મન્દાર ફૂલોના સુગંધિત પરાગનો રસ પી ગઈ છે.
ચર્વિતાનિ શવાઙ્ગાનિ ગૃધ્રગર્વાતિવૃદ્ધયા । ખડ્ગયષ્ટ્યેવ સઙ્ગ્રામે વીરાઙ્ગાનિ જવેદ્ધયા
તે વૃદ્ધ ગિધ જેવી, ગર્વથી, મૃતદેહના અંગો ચાવી ગઈ છે; કે જેમ યુદ્ધમાં તલવારની લાકડી વીરોના શરીરો ઝડપથી કાપે છે, એમ.
સર્વાઙ્ગકોશનાડીષુ દિક્ષ્વ્ ઇવાનિલલેખયા । ઉડ્ડીનમ્ અવડીનં ચ કાક્યેવ વ્યોમવીથિષુ
શરીરનાં બધા કોશો અને નાડીઓમાં, જેમ પવનના વંટોળ દરેક દિશામાં ફરે છે, તેમ એ ઊંચે ઊડે છે અને નીચે ઉતરે છે, જાણે આકાશમાં કાગડો એક પાંખે ઉડે છે અને બીજેથી ઊતરે છે.
વિરાડાત્મહૃદિ પ્રાણા વાતસ્કન્ધાસ્ સ્ફુરન્તિ ખે । યથા તથા પ્રસ્ફુરિતં પ્રતિ દેહગૃહં તયા
વિશ્વરૂપ આત્માના હૃદયમાં, શ્વાસો પવનની લહેર પર આકાશમાં ધબકતા હોય છે; એ જ રીતે, એ દરેક શરીરમાં ધબકે છે.
સર્વપ્રાણિશરીરેષુ ભ્રાન્તં ચિચ્છક્તિદુષ્ટયા । દીપપ્રભાભાસિતયા ગૃહિણ્યેવ સ્વસદ્મસુ
બધી જીવાતોના શરીરમાં, ચેતનાની શક્તિથી વાંકી બનીને, એ ફરતી રહે છે; જાણે ગૃહિણી દીવો પ્રગટાવી પોતાના ઘરને પ્રકાશિત કરે છે તેમ.