હા નેત્રે કૃષ્ણરજનીજ્વલચ્છુષ્કવનોજ્જ્વલે । કસ્માન્ ન મે ભૂષયથો દૃગ્જ્વાલામાલયા દિશઃ
હાય, આંખો! કાળાં રાત્રિના સમયે જ્વલંત જંગલ જેવી તેજસ્વી હતી, હવે મારી માટે એ જ્વાળાઓની માળા જેવી દૃષ્ટિથી દિશાઓ શણગારતી કેમ નથી?
હા સ્કન્ધબન્ધો નષ્ટો ઽસિ વિભ્રષ્ટો ઽસિ મહીતલે । કાલેન વિનિવિષ્ટો ઽસિ નિઘૃષ્ટો ઽસિ શિલોદરે
હાય, ખભાનું જોડાણ! તું હવે ગુમ થઈ ગયું, ધરતી પર પડી ગયું, સમયના ભારથી દબાઈ ગયું, અને પથ્થરની ખીણમાં ઘસાઈ ગયું.
હા મુખેન્દો તપસિ કિં નાદ્ય ત્વદ્દન્તરશ્મિભિઃ । કલ્પાગ્નિદગ્ધસંશાન્તચન્દ્રબિમ્બમનોહર
હાય, ચાંદની જેવું મુખ! હવે તું તારા આંતરિક કિરણોથી તપસ્યા કેમ નથી કરતું? કલ્પના અંતે અગ્નિથી દાઝાઈ પછી શાંત થયેલા ચાંદ્રમંડળ જેવી તારી મોહકતા હવે કેમ નથી દેખાતી?
હા હા હસ્તૌ મહાકારૌ તાવ્ અદ્ય ક્વ ગતૌ મમ । સમ્પન્ના કિમ્ અહં સૂચી મક્ષિકાખુરદોલિતા
હાય! હાય! આજે મારા મોટા અને શક્તિશાળી હાથો ક્યાં ગયા? શું હવે હું માત્ર એક સૂઈ બની ગઈ છું, જેને માખીની ખુરથી હલાવી દેવામાં આવે છે?
હા ભગોગ્રકરઞ્જાઢ્યસુખદશ્વભ્રશોભન । વિન્ધ્યાદ્ર્યરણ્યવિપુલનિતમ્બામલબિમ્બક
હાય! મારા હાથો, જે કડક વીજળી જેવી મજબૂત હતા, આનંદ આપતા હતા, સુંદર ઘોડા જેવી તેજસ્વી ઝાક ઝમક ધરાવતા હતા, વિંધ્ય પર્વત જેટલી પહોળી કટિ ધરાવતા અને નિર્દોષ ચાંદની જેવી શુદ્ધતા ધરાવતા હતા.
સૂચી સાસમ્ભવદ્વાણી ચિન્તયિત્વેત્ય્ અકલ્પયત્ । પુનસ્ તદ્દેહલાભાય ભવામ્ય્ આશુ તપસ્વિની
સૂઈ, જેને બોલવાની શક્તિ હતી, એ વિચારીને નક્કી કર્યું: 'હું ફરીથી તપસ્વિ બનીશ અને ઝડપથી એ જૂનું શરીર પાછું મેળવિશ.'
ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય સત્ત્વસ્થં સંહૃત્ય જનમારણમ્ । તદ્ એવ હિમવચ્છૃઙ્ગં જગામ તપસે સ્થિરમ્
આ રીતે વિચાર કરી, જન્મ અને મૃત્યુમાંથી મન ખેંચી, તે હિમાલયના એ જ શિખરે અડગ તપ માટે પહોંચી.
અપશ્યદ્ એવં સૂચીત્વં સા તન્ માનસમ્ આત્મનિ । પ્રાણવાતાત્મકા પ્રાણૈઃ પ્રવિશ્ય હતમાનવા
એમ સમજીને કે પોતાનું સૂઈ જેવું સ્વરૂપ પોતે મનથી જ બનાવેલું છે, પ્રાણવાયુથી બનેલી એ સ્ત્રીએ મન ગુમાવેલા શરીરમાં પ્રવેશ કર્યો.
અથાત્મન્ય્ એવ સૂચીત્વં પશ્યન્ત્ય્ એવ મનોમયી । પ્રાણવાતશરીરાસૌ જગામ હિમવચ્છિરઃ
પછી, પોતાનાં અંદર સૂઈ જેવું સ્વરૂપ જોઈ, મનથી બનેલી અને પ્રાણવાયુના શરીરવાળી એ હિમાલયના શિખરે પહોંચી.
દૃઢદાવાનલે તત્ર સર્વભૂતવિવર્જિતે । મહાશિલાતલક્ષોભરૂક્ષે પાંસુવિધૂસરે
ત્યાં, જ્યાં કોઈ જીવ નહોતો, કઠણ અને ઊંચા-નીચા પથ્થરો પર, ધૂળથી ઢંકાયેલા અને ભયાનક જંગલના અગ્નિથી દાઝેલા સ્થળે તે પહોંચી.
તસ્થાવ્ અભ્યુત્થિતૈકાસૌ નિસ્તૃણે વિપુલસ્થલે । મરાવ્ અકસ્માત્ સઞ્જાતા શુષ્કા તૃણશિખા યથા
એ એકલી, ઊભી રહી, ઘાસ વિના ફેલાયેલા વિશાળ મેદાન પર, જાણે રણમાં અચાનક ઊગી આવેલા સુકાયેલા ઘાસના તણખલાની જેમ દેખાઈ.
સૂક્ષ્મસ્યૈકસ્ય પાદસ્ય સાર્ધેનૈવાશ્રિતોર્વરા । સ્વસંવિદેકપાદાત્મતપઃ કર્તું પ્રચક્રમે
એણે પોતાના સૂક્ષ્મ પગના એક અડધા આંગળી પર જ આધાર રાખીને, પોતાની જ જાગૃતિને આધાર બનાવી, તપ કરવાનું શરૂ કર્યું.
સૂક્ષ્મપાદતલેનૈષા વસુધારેણુસઙ્કટમ્ । નિવાર્યાત્તપદા કૃચ્છ્રાદ્ યત્નેનોર્ધ્વમુખી સ્થિતા
સૂક્ષ્મ પગની ટોચથી ધરતી પરના ધૂળના સંકોચને અટકાવી, ભારે મહેનતથી પગ ઊંચો રાખીને, એ સીધી ઊભી રહી.
કૃષ્ણત્વહિંસ્રતાતૈક્ષ્ણ્યા વૃત્તાસ્યા પવનાશનૈઃ । યત્નાત્ પદં નિબધ્નન્તી રેણ્વણૂપલસઙ્કટે
એણે ધૂળ, રેતી અને નાનાં પથ્થર વચ્ચે પગને જોરથી સ્થિર રાખ્યો; અંધકાર, અહિંસા, તીવ્રતા અને ગોળા મોઢાની સ્થિતિ સહન કરી, ફક્ત હવામાંથી જ જીવન યાપ્યું.
અરણ્યે ક્ષુભિતાં સર્પીં દૂરાલોકાર્થમ્ ઉત્થિતામ્ । પુચ્છકોટિસ્થિતાં પાતલોલામ્ અનુચકાર સા
વનમાં, તેણે એક ચંચળ સાપનો પીછો કર્યો, જે દૂર જોવા માટે ઊભો થયો હતો અને પૂંછડીના છેડે લચકતો હતો.
મુખરન્ધ્રવિનિષ્ક્રાન્તા તસ્યા ભાસ્કરદીધિતિઃ । સખી બભૂવ સૂચ્યાભા પશ્ચાદ્ભાગૈકરક્ષિણી
સાપના મોઢામાંથી નીકળેલી સૂર્યકિરણ, સૂઈ જેવી પાતળી હતી અને પાછળથી જાળવણી કરતી તેની સાથી બની.
ક્ષુદ્રે ઽપિ સ્વજનીભૂતે યાતિ વત્સલતાં જનઃ । દીધિત્યાપિ સખીવૃત્તં સૂચ્યાસ્ સૂચિતયાશ્રિતમ્
નાનામાં નાનું પણ પોતાનું લાગે તો માણસને પ્રેમ થાય છે; એ જ રીતે, સૂર્યકિરણ પણ મિત્રની જેમ સૂઈ જેવી સાથી સાથે જોડાઈ ગઈ.
બભૂવ તસ્યાસ્ સ્વચ્છા યા દ્વિતીયા તાપસી સખી । એનસ્સૂચીવ મલિના તયા પશ્ચાત્ કૃતૈવ સા
તેની બીજી સાથી એક સ્વચ્છ અને પવિત્ર તપસ્વિ સ્ત્રી હતી; પણ એ સાથીના સંગથી, Needle જેવી તે પોતે પણ મલિન બની ગઈ.
સૂચ્યાસ્યનિર્ગતાર્કાંશુપાતાક્ષસ્મયકૂણિતમ્ । પશ્ચાત્ સ્મયતતા દૃષ્ટા સા ધૂલ્યૈવાત્ર કેવલમ્
સૂઈના ટોચેથી સૂર્યકિરણો નીકળતાં જે હાસ્યથી એનું ચહેરું વાંકડું થયું હતું, પછી ત્યાં માત્ર ધૂળ જ હતી અને એનું સ્મિત પણ એ ધૂળના કારણે જ દેખાતું હતું.
ધૂલ્યાપિ પ્રેક્ષ્યતે યા તામ્ અપિ દ્રુમલતાદયઃ । મહાતપસ્વિનીં સૂચીં દ્રષ્ટું નોત્કણ્ઠયન્તિ કે
ધૂળથી ઢંકાયેલી હોવા છતાં, વૃક્ષો, વેલીઓ અને બીજા બધા પણ એ મહાન તપસ્વિ સૂઈને જોવા માટે ક્યારેય થાકતા નથી.
સ્થિરબદ્ધપદામ્ એનાં સુમનોવૃત્તિમ્ ઉત્થિતામ્ । અનિલાઃ ક્ષોભયાં ચક્રુર્ મુખનિર્ગતભાઙ્કૃતૈઃ
સ્થિર પગલાં અને શુદ્ધ મનવૃત્તિ ધરાવતી એ સ્ત્રીને પવનોએ પોતાના મોઢામાંથી નીકળતા અવાજોથી હલાવવાની કોશિશ કરી.
પ્રસૂતાનિ ભવિષ્યામો નિગીર્ણાન્ય્ અનયાચિરમ્ । કૌસુમાનિ રજાંસ્ય્ અસ્યા ઇત્ય્ આસ્યં પર્યપૂપુરન્
'અમે જન્મીશું, અમે રહીશું અને થોડા જ સમયમાં એ અમને ગળી જશે'—આવું કહીને ફૂલોનું પરાગ એના મોઢામાં ભરાઈ ગયું.
તપોહરેન્દ્રપ્રહિતવાતનુન્નામિષં રજઃ । તયા ત્વ્ અહૃત્ત્વવ્યાજેન ન નિગીર્ણં મુખે ઽપિ સત્
તપસ્વીઓના રાજાએ મોકલેલા પવનથી ધૂળ ઉડીને પણ, એ સ્ત્રીએ એ ધૂળને મોઢામાં લીધું હોય તેમ લાગ્યું, પણ એણે એ ગળી નથી.
ન નિગીર્ણવતી તાનિ રજાંસિ દૃઢનિશ્ચયા । અન્તસ્સારતયા કાર્યં લઘવો ઽપ્ય્ આપ્નુવન્તિ હિ
એ સ્ત્રી મજબૂત નિશ્ચય ધરાવતી હોવાથી એ ધૂળને ગળી નથી; કારણ કે, અંદરથી દૃઢતા હોય ત્યારે હલકી વસ્તુઓ પણ અસર કરી શકતી નથી.
ન પિબન્ત્ય્ આસ્યસંસ્થાનિતયા પુષ્પરજાંસ્ય્ અપિ । વિસ્મયં પવનઃ પ્રાપ સુમેરૂન્મૂલનાધિકમ્ । આશિરઃપિહિતા પઙ્કૈઃ પૂરિતાપિ મહાજલૈઃ
એ સ્ત્રી મોઢા સુધી આવતી ફૂલની ધૂળી પણ લેતી નથી; પવનને તો આશ્ચર્ય થયું, કારણ કે સુમેરુ પર્વત ઉખેડવામાં જેટલું આશ્ચર્ય ન થાય એટલું થયું, કેમ કે કાદવથી ઢંકાયેલી અને પાણીથી ભરાયેલી હોવા છતાં એ અડગ રહી.
વિધુતાપિ બૃહદ્વાતૈસ્ ત્રાસિતાપિ તડિદ્ભ્રમૈઃ । ઉદ્ધૂલિતાપિ જલદૈઃ ક્ષોભિતાપ્ય્ અભ્રગર્જિતૈઃ
મજબૂત પવનથી ધકેલાય, વીજળીના ઝબકાથી ડરી જાય, વાદળોથી ઉછળાય અને મેઘના ગર્જનાથી હલાય છતાં પણ,
અપિ વર્ષસહસ્રૈસ્ સા ચિત્તસ્થદૃઢનિશ્ચયા । પટ્ટગણ્ડકસુપ્તેવ નાકમ્પત તપસ્વિની
એ તપસ્વિ સ્ત્રી હજારો વર્ષ સુધી અડગ નિશ્ચય સાથે ધ્યાનમાં લીન રહી, પથ્થરની પાટા જેવી અડગ રહીને કદી હલેલી નહીં.
નિવૃત્તાયા બહિસ્સ્પન્દાદ્ અથ કાલે ઽસહાગતે । વિચારયન્ત્યાસ્ તસ્યાસ્ સ્વમ્ આત્મતત્ત્વં સ્વચેતનમ્
જ્યારે તેની બહારની ચળપળ બંધ થઈ ગઈ અને ઘણો સમય વીતી ગયો, ત્યારે તેણે પોતાના સચ્ચાઈ અને ચેતનાનો વિચાર શરૂ કર્યો.
જ્ઞાનાલોકસ્ સમુદભૂત્ સા પરાવરદર્શિની । બભૂવ નિર્મલા સૂચી ચિત્સૂચી પાવની પરમ્
જ્યારે જ્ઞાનનો પ્રકાશ તેના અંતરમાં ઉગ્યો, ત્યારે તેને સર્વે ઊંચા-નીચા તત્ત્વો દેખાયા; તે એકદમ નિર્મળ અને શુદ્ધ ચેતનાની સૂઈ જેવી બની ગઈ.
ક્વાકારો ઽમ્બરપૂરકઃ ક્વ ચ નવં તુચ્છાત્મસૂચીવપૂ રોદોરન્ધ્રસમઃ ક્વ ચાસ્યકુહરઃ ક્વેદં ચ સૂચીમુખમ્ । ક્વ ગ્રાસો બહુમાંસભારબહલઃ ક્વાબ્બિન્દુના રોધનં સૂક્ષ્માસ્ય્ એતદ્ અહો મયૈવ રચિતં સ્વાત્મક્ષયે નાટકમ્
ક્યાં છે એ રૂપ, જે આકાશ જેટલું વિશાળ હતું? અને ક્યાં છે આ નવું, નાનું, અર્થહીન શરીર, જે સૂઈના ધાગા જેવું છે? ક્યાં છે એ મોઢું, જે પર્વતની ગુફા જેટલું વિશાળ હતું? અને ક્યાં છે આ સૂઈની આંખ જેવું નાનું છિદ્ર? ક્યાં છે એ ખાવાનું કામ, જેમાં ઘણું માંસ ભરેલું હતું? અને ક્યાં છે હવે માત્ર એક ટીપું પાણી ગળી જવાનું? અરે, મારા પોતાના નાશનું આ નાટક તો મેં પોતે જ રચ્યું છે.