કિમ્ અન્ધયા મયા તાદૃક્ સન્ત્યક્તં તન્ મહાવપુઃ । યથા નાશેન વા ભાવ્યં તથોદેત્ય્ અશુભા મતિઃ
હું એવો અંધ કેમ હતો કે એ મહાન શરીર છોડી દીધું? જ્યારે વિનાશ અનિવાર્ય હોય ત્યારે આવા અશુભ વિચારો ઉઠે છે.
મામ્ અવાન્તરનિર્દગ્ધાં ન્યૂનાં કીટકણાદ્ અપિ । ઉદ્ધરિષ્યતિ કો નામ પાંસુરાશિષુ હારિતામ્
હું અંદરથી દાઝી ગયો છું અને એટલો નાનો છું કે કીટના પાંખથી પણ ઓછો છું, ધૂળના ઢગલામાં ગુમ થયેલો છું, તો મને કોણ બહાર કાઢી શકે?
વિવિક્તમનસાં બુદ્ધૌ ક્વ સ્ફુરન્તિ હતાશયાઃ । ગ્રામમાર્ગતૃણાનીવ ગિરેર્ ઉપરિ વાસિનામ્
જે લોકોનું મન એકાંત અને નિર્વિકાર છે, તેમના મનમાં નિષ્ફળ આશાઓ કેવી રીતે ઉદ્ભવી શકે? એ તો ગામના રસ્તાની ઘાસ જેવી છે, જે પહાડની ટોચ પર ક્યારેય દેખાય નહીં.
સ્થિતાનામ્ અજ્ઞસમ્બોધે કથમ્ અભ્યુદયો ભવેત્ । અણ્વ્ અપ્ય્ ઉદેતિ પ્રાકાશ્યં ન ખદ્યોતાનુસેવિનઃ
અજ્ઞાનમાં જ રહેતા લોકોને ક્યારેય ઉન્નતિ કેવી રીતે થાય? જેમ ફક્ત જ્યોતિયાંનો પીછો કરનારને એક નાનકડો પ્રકાશ પણ મળતો નથી.
અતઃ કિયન્તં નો જાને કાલમ્ આવલિતાપદમ્ । મયાપચ્છ્વભ્રગર્તેષુ લુઠિતવ્યં હતેહયા
મારી આશા તૂટી ગઈ છે, હવે કેટલો સમય દુઃખના ખાડામાં લથડતો રહીશ, એ મને ખબર નથી.
કદા સ્યામ્ અઞ્જનમહાશૈલપુત્રકરૂપિણી । દ્યાવાપૃથિવ્યોર્ વૈડૂર્યસ્તમ્ભતામ્ અનુતિષ્ઠતી
ક્યારે હું અંજના નામની મહાપર્વતની પુત્રી જેવો બનીશ, જે આકાશ અને ધરતી વચ્ચે વૈડૂર્યના થંભાણ જેવી અડગ ઊભી છે?
મેઘમાલાસમભુજા સ્થિરવિદ્યુચ્છટેક્ષણા । નીહારજાલવસના પ્રોચ્ચકેશાસિતામ્બરા
જેની બાહો મેઘમાળાની જેમ પહોળી છે, આંખો સ્થિર વીજળી જેવી છે, ધુમ્મસના વસ્ત્ર પહેરેલા છે, વાળ ખુલ્લા અને વસ્ત્ર કાળા છે.
લમ્બોદરાભ્રસન્દર્શપ્રનર્તિતશિખણ્ડિની । લમ્બલોલસ્તની શ્યામદેહપાતદ્રવત્સુરા
જેણે વાદળ જેવા મોટાં પેટ ધરાવ્યું છે, જેના માથાના વાળ હલકે હલકે હલનારા છે, લાંબા અને ઝૂલતા સ્તન વાદળ જેવી શ્યામ છે, અને જે દારૂની જેમ વહે છે.
હાસભસ્મચ્છટાચ્છન્નસૂર્યમણ્ડલરોધિની । કૃતાન્તગ્રસનોદ્યુક્તકૃત્યૈકાકૃતિધારિણી
એના હાસ્યથી સૂર્યનું તેજ રાખથી ઢંકાઈ જાય છે, એ સૂર્યના પ્રકાશને અટકાવે છે અને બધું સંહારવા તૈયાર એવી એક જ રૂપ ધારણ કરે છે.
કુણાલોલૂખલબૃસીશૂર્પસ્રગ્દામભારિણી । પર્વતાત્ પર્વતે શૃઙ્ગે ન્યસ્ય પાદં વિહારિણી
એ પીસવાની લાકડીઓ, ઓખળી, સુપ અને દોરડાંથી બનેલી ભારે વેણ પહેરે છે; અને પર્વત પરથી પર્વતની ચોટી પર પગ મૂકી ફરતી રહે છે.
કદા મે સ્યાદ્ ઉરુશ્વભ્રભાસુરં તન્ મહોદરમ્ । કદા મે સ્યાચ્ છરન્મેઘમેદુરા નખરાવલી
ક્યારે મને એ મોટું પેટ મળશે, જે કાળાં વાદળ જેવું તેજસ્વી છે? ક્યારે મારા નખોની પંક્તિ વરસાદના વાદળો જેટલી ઘની બનશે?
કદા મે સ્યાન્ મહારક્ષોવિદ્રાવણકરં સ્મિતમ્ । સ્વસ્ફિગ્વાદ્યૈર્ અરણ્યાન્યાં કદા નૃત્યેયમ્ ઉન્મદા
મારે ક્યારે એવું સ્મિત થશે કે જે મહાન રાક્ષસોને દૂરી દોરી દેશે? ક્યારે હું પોતાના કમરનાં ઝણઝણાટ સાથે જંગલમાં ઉન્માદમાં નૃત્ય કરીશ?
વસાસવમહાકુમ્ભૈર્ મૃતમાંસાસ્થિસઞ્ચયૈઃ । કદા કરિષ્યે વિરતં મધુરોદરપૂરણમ્
ક્યારે હું મજબૂત દારૂથી ભરેલા મોટા ઘડાઓ, મૃત દેહનું માંસ અને હાડકાંના ઢગલાંથી મારો મીઠો પેટ ભરીશ અને બીજું બધું ત્યજી દઈશ?
કદા પીતમહાલોકરુધિરા ક્ષીવતાં ગતા । ભવેયમ્ ઉદિતોન્નૃત્તા મુદ્રિતા નિદ્રયા તતઃ
ક્યારે હું આખા વિશ્વનું લોહી પીધા પછી થાકી જઈશ અને પછી ઉછળીને નાચી, મીઠી ઊંઘમાં મસ્ત થઈ જઈશ?
મયૈવ કુતપોવહ્નૌ તદ્ દગ્ધ્વા ભાસુરં વપુઃ । ભસ્મત્વં કનકેનેવ સૂચિત્વમ્ ઉરરીકૃતમ્
ક્યારે હું મારા પોતાના ચિતાના અગ્નિમાં એ તેજસ્વી શરીરને બળી નાખી, રાખ બનીને, словно સોનાની જેમ ચિહ્નિત, તેને હૃદયથી સ્વીકારીશ?
ક્વ કિલાઞ્જનશૈલાભં વપુર્ ભરિતદિક્તટમ્ । ક્વ મૂષિકાખુરસમં સૂચિત્વં તૃણપેલવમ્
ક્યાં એ કાજળ જેવા કાળાં પર્વત જેવું શરીર, જે બધાં દિશાઓમાં વ્યાપેલું હતું, અને ક્યાં હવે એનું હાલ, ઉંદરની બિલ્લી જેવું નાનું અને ઘાસના તણકા જેટલું નબળું.
ત્યજત્ય્ આશુ મૃદ્ ઇત્ય્ અજ્ઞઃ પ્રાપ્યાપિ કનકાઙ્ગદમ્ । મયા સૂચિત્વલોભેન સન્ત્યક્તં ભાસુરં વપુઃ
અજ્ઞાન માણસ માટી સમજીને સોનાની વસ્તું પણ તરત છોડે છે; એ જ રીતે, નકામા લાલચમાં હું પણ આ તેજસ્વી રૂપ ત્યજી દીધું છે.
હા મહોદર વિન્ધ્યાદ્રિસનીહારગુહોપમમ્ । અદ્ય નાન્તં કરોષિ ત્વં કથં સિંહૈણહસ્તિનામ્
હાય! એ વિશાળ પેટ, જે વિંધ્ય પર્વતની ધુમ્મસ ભરેલી ગુફા જેવું છે—આજે તું સિંહ, હાથી અને બીજા પ્રાણીઓનો અંત કેમ નથી લાવતું?
હા ભુજૌ ભરનિર્ભુગ્નશિખરૌ શશભૃન્નખૌ । પુરોઌઆશધિયા ચન્દ્રં કથમ્ અદ્ય ન ધાવથઃ
હાય! એ બાહુઓ, જે ભારથી વળેલી હતી અને જેમના નખ ચાંદની જેમ ચમકતા—આજે યજ્ઞની ભાવના રાખીને ચાંદ્રમાને પકડવા કેમ નથી દોડી જતા?
હા વક્ષઃ કાચવૈડૂર્યગિરીન્દ્રતટસુન્દર । નાદ્ય સિંહાદિયૌકં તદ્ ધૃતં રોમવનં ત્વયા
હાય, વક્ષસ્થળ! કાચ અને વૈડૂર્ય જેવા પર્વતોની ઢાળ જેવી સુંદરતા ધરાવનાર તું, હવે એ સિંહાદિક પ્રાણીઓના નિવાસ તરીકે જે રીતે વાળનું જંગલ ધારણ કરતું હતું, એ રીતે હવે કેમ નથી ધરાવતું?
હા નેત્રે કૃષ્ણરજનીજ્વલચ્છુષ્કવનોજ્જ્વલે । કસ્માન્ ન મે ભૂષયથો દૃગ્જ્વાલામાલયા દિશઃ
હાય, આંખો! કાળાં રાત્રિના સમયે જ્વલંત જંગલ જેવી તેજસ્વી હતી, હવે મારી માટે એ જ્વાળાઓની માળા જેવી દૃષ્ટિથી દિશાઓ શણગારતી કેમ નથી?
હા સ્કન્ધબન્ધો નષ્ટો ઽસિ વિભ્રષ્ટો ઽસિ મહીતલે । કાલેન વિનિવિષ્ટો ઽસિ નિઘૃષ્ટો ઽસિ શિલોદરે
હાય, ખભાનું જોડાણ! તું હવે ગુમ થઈ ગયું, ધરતી પર પડી ગયું, સમયના ભારથી દબાઈ ગયું, અને પથ્થરની ખીણમાં ઘસાઈ ગયું.
હા મુખેન્દો તપસિ કિં નાદ્ય ત્વદ્દન્તરશ્મિભિઃ । કલ્પાગ્નિદગ્ધસંશાન્તચન્દ્રબિમ્બમનોહર
હાય, ચાંદની જેવું મુખ! હવે તું તારા આંતરિક કિરણોથી તપસ્યા કેમ નથી કરતું? કલ્પના અંતે અગ્નિથી દાઝાઈ પછી શાંત થયેલા ચાંદ્રમંડળ જેવી તારી મોહકતા હવે કેમ નથી દેખાતી?
હા હા હસ્તૌ મહાકારૌ તાવ્ અદ્ય ક્વ ગતૌ મમ । સમ્પન્ના કિમ્ અહં સૂચી મક્ષિકાખુરદોલિતા
હાય! હાય! આજે મારા મોટા અને શક્તિશાળી હાથો ક્યાં ગયા? શું હવે હું માત્ર એક સૂઈ બની ગઈ છું, જેને માખીની ખુરથી હલાવી દેવામાં આવે છે?
હા ભગોગ્રકરઞ્જાઢ્યસુખદશ્વભ્રશોભન । વિન્ધ્યાદ્ર્યરણ્યવિપુલનિતમ્બામલબિમ્બક
હાય! મારા હાથો, જે કડક વીજળી જેવી મજબૂત હતા, આનંદ આપતા હતા, સુંદર ઘોડા જેવી તેજસ્વી ઝાક ઝમક ધરાવતા હતા, વિંધ્ય પર્વત જેટલી પહોળી કટિ ધરાવતા અને નિર્દોષ ચાંદની જેવી શુદ્ધતા ધરાવતા હતા.
સૂચી સાસમ્ભવદ્વાણી ચિન્તયિત્વેત્ય્ અકલ્પયત્ । પુનસ્ તદ્દેહલાભાય ભવામ્ય્ આશુ તપસ્વિની
સૂઈ, જેને બોલવાની શક્તિ હતી, એ વિચારીને નક્કી કર્યું: 'હું ફરીથી તપસ્વિ બનીશ અને ઝડપથી એ જૂનું શરીર પાછું મેળવિશ.'
ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય સત્ત્વસ્થં સંહૃત્ય જનમારણમ્ । તદ્ એવ હિમવચ્છૃઙ્ગં જગામ તપસે સ્થિરમ્
આ રીતે વિચાર કરી, જન્મ અને મૃત્યુમાંથી મન ખેંચી, તે હિમાલયના એ જ શિખરે અડગ તપ માટે પહોંચી.
અપશ્યદ્ એવં સૂચીત્વં સા તન્ માનસમ્ આત્મનિ । પ્રાણવાતાત્મકા પ્રાણૈઃ પ્રવિશ્ય હતમાનવા
એમ સમજીને કે પોતાનું સૂઈ જેવું સ્વરૂપ પોતે મનથી જ બનાવેલું છે, પ્રાણવાયુથી બનેલી એ સ્ત્રીએ મન ગુમાવેલા શરીરમાં પ્રવેશ કર્યો.
અથાત્મન્ય્ એવ સૂચીત્વં પશ્યન્ત્ય્ એવ મનોમયી । પ્રાણવાતશરીરાસૌ જગામ હિમવચ્છિરઃ
પછી, પોતાનાં અંદર સૂઈ જેવું સ્વરૂપ જોઈ, મનથી બનેલી અને પ્રાણવાયુના શરીરવાળી એ હિમાલયના શિખરે પહોંચી.
ક્વાકારો ઽમ્બરપૂરકઃ ક્વ ચ નવં તુચ્છાત્મસૂચીવપૂ રોદોરન્ધ્રસમઃ ક્વ ચાસ્યકુહરઃ ક્વેદં ચ સૂચીમુખમ્ । ક્વ ગ્રાસો બહુમાંસભારબહલઃ ક્વાબ્બિન્દુના રોધનં સૂક્ષ્માસ્ય્ એતદ્ અહો મયૈવ રચિતં સ્વાત્મક્ષયે નાટકમ્
ક્યાં છે એ રૂપ, જે આકાશ જેટલું વિશાળ હતું? અને ક્યાં છે આ નવું, નાનું, અર્થહીન શરીર, જે સૂઈના ધાગા જેવું છે? ક્યાં છે એ મોઢું, જે પર્વતની ગુફા જેટલું વિશાળ હતું? અને ક્યાં છે આ સૂઈની આંખ જેવું નાનું છિદ્ર? ક્યાં છે એ ખાવાનું કામ, જેમાં ઘણું માંસ ભરેલું હતું? અને ક્યાં છે હવે માત્ર એક ટીપું પાણી ગળી જવાનું? અરે, મારા પોતાના નાશનું આ નાટક તો મેં પોતે જ રચ્યું છે.