હા હતાહમ્ અનાથાહમ્ અનાશ્વાસા નિરાસ્પદા । દુઃખાદ્ દુઃખે નિમજ્જામિ સઙ્કટાત્ સઙ્કટે ઽપિ ચ
હાય! હું તો બરબાદ થઈ ગઈ, હું અનાથ છું, મને ક્યાંય આશ્વાસન નથી, ક્યાંય આશરો નથી; હું એક દુઃખમાંથી બીજા દુઃખમાં ડૂબી જાઉં છું, એક મુશ્કેલીમાંથી બીજી મુશ્કેલીમાં ફસાઈ જાઉં છું.
ન મે સખી ન મે દાસી ન મે માતા ન મે પિતા । ન મે બન્ધુર્ ન મે ભૃત્યો ન મે ભ્રાતા ન મે સુતઃ
મારે કોઈ મિત્ર નથી, કોઈ દાસી નથી, મારી માતા નથી, પિતા પણ નથી; મારો કોઈ સગો નથી, કોઈ સેવક નથી, ભાઈ નથી અને પુત્ર પણ નથી.
ન મે દેહો ન મે સ્થાનં ન મે કશ્ચિત્ સમાશ્રયઃ । નૈકસ્થાનસમાશ્વાસો ભ્રમામિ વનપર્ણવત્
મારે પોતાનું શરીર નથી, કોઈ ઘર નથી, કોઈ આશરો આપનાર નથી; હું જંગલના પાનાં જેવો, એક પણ જગ્યા પર વિશ્વાસ રાખ્યા વિના, ભટકી રહ્યો છું.
આપદાં ધુરિ તિષ્ઠામિ નિવિષ્ટાસ્મિ સુદારુણે । અભાવમ્ અભિવાઞ્છામિ સો ઽપિ સમ્પદ્યતે ન મે
હું દુઃખોની ભારે જવાબદારી સહન કરું છું, ખૂબ જ કઠિન પરિસ્થિતિમાં છું; અસ્તિત્વ ન રહે તેવી ઈચ્છા રાખું છું, પણ એ પણ મને મળતી નથી.
સ્વકો દેહઃ પરિત્યક્તો મૂઢચેતનયા મયા । કાચબુદ્ધ્યા વિમૂઢેન હસ્તાચ્ ચિન્તામણિર્ યથા
મારે પોતાનું શરીર મૂર્ખાઈથી છોડી દીધું છે, મારો મન ભટકાયેલું છે; જેમ મૂર્ખ માણસ હાથમાં રહેલો ચિંતામણિ ગુમાવી દે, એમ.
આપતન્તી મનોમોહં પૂર્વમ્ આપત્ પ્રયચ્છતિ । પશ્ચાદ્ અનર્થવિસ્તારરૂપેણ પ્રવિજૃમ્ભતે
પહેલા દુર્ભાગ્ય મનમાં ભ્રમ પેદા કરે છે, પછી પોતે આવે છે; ત્યારબાદ એ દુઃખોનું રૂપ લઈને સતત વધતું જાય છે.
બુસેષુ પરિસુપ્તાસ્મિ માર્ગેષુ લુલિતાસ્મિ ચ । વ્રણેષુ પ્રેષિતાસ્મ્ય્ અન્તર્ હા મે દુઃખપરમ્પરા
હું જમીન પર સુઈ ગઈ છું, રસ્તાઓ પર ધક્કા ખાધા છે, ઘા વચ્ચે પણ ફેંકાઈ છું—હાય! મારા દુઃખોની તો કદી ન ખૂટતી કડી છે.
પરપ્રેષ્યકરી નિત્યં પરસઞ્ચારચારિણી । પરં કાર્પણ્યમ્ આયાતા જાતા પરવશાસ્મ્ય્ અહમ્
હંમેશા બીજાની સેવા કરી છે, બીજાના કામ માટે દોડતી રહી છું; હવે તો હું આખી બેધારી બની ગઈ છું, બીજાની ઈચ્છા પર જીવવી પડી રહી છું.
ભૃતિં કરોમિ તુચ્છૈવ સાપિ વેધનરૂપિણી । અહો મમાલ્પભાગ્યાયા દૌર્ભાગ્યમ્ અપિ દુર્લભમ્
હું તો બહુ ઓછી કમાણી કરું છું, અને એ પણ કષ્ટથી ભરેલી છે; અરે, મારા જેવા દુર્ભાગ્યવાળી માટે તો દુર્ભાગ્ય પણ દુર્લભ છે.
ઉત્થિતસ્ સ્ફારવેતાલઃ કુર્વન્ત્યાશ્ શાન્તિમ્ એવ મે । સર્વનાશો ધનાદાને પ્રવૃત્તાયા મમોદિતઃ
મારો મન શાંતિ મેળવવા પ્રયત્ન કરે છે ત્યારે ભયાનક વેતાળ ઊભો થયો છે અને મને માત્ર વિનાશ જ આપ્યો છે; જ્યારે હું ધન દાન આપવા નીકળી છું ત્યારે મારા પર સંપૂર્ણ વિનાશ આવી ગયો છે.
કિમ્ અન્ધયા મયા તાદૃક્ સન્ત્યક્તં તન્ મહાવપુઃ । યથા નાશેન વા ભાવ્યં તથોદેત્ય્ અશુભા મતિઃ
હું એવો અંધ કેમ હતો કે એ મહાન શરીર છોડી દીધું? જ્યારે વિનાશ અનિવાર્ય હોય ત્યારે આવા અશુભ વિચારો ઉઠે છે.
મામ્ અવાન્તરનિર્દગ્ધાં ન્યૂનાં કીટકણાદ્ અપિ । ઉદ્ધરિષ્યતિ કો નામ પાંસુરાશિષુ હારિતામ્
હું અંદરથી દાઝી ગયો છું અને એટલો નાનો છું કે કીટના પાંખથી પણ ઓછો છું, ધૂળના ઢગલામાં ગુમ થયેલો છું, તો મને કોણ બહાર કાઢી શકે?
વિવિક્તમનસાં બુદ્ધૌ ક્વ સ્ફુરન્તિ હતાશયાઃ । ગ્રામમાર્ગતૃણાનીવ ગિરેર્ ઉપરિ વાસિનામ્
જે લોકોનું મન એકાંત અને નિર્વિકાર છે, તેમના મનમાં નિષ્ફળ આશાઓ કેવી રીતે ઉદ્ભવી શકે? એ તો ગામના રસ્તાની ઘાસ જેવી છે, જે પહાડની ટોચ પર ક્યારેય દેખાય નહીં.
સ્થિતાનામ્ અજ્ઞસમ્બોધે કથમ્ અભ્યુદયો ભવેત્ । અણ્વ્ અપ્ય્ ઉદેતિ પ્રાકાશ્યં ન ખદ્યોતાનુસેવિનઃ
અજ્ઞાનમાં જ રહેતા લોકોને ક્યારેય ઉન્નતિ કેવી રીતે થાય? જેમ ફક્ત જ્યોતિયાંનો પીછો કરનારને એક નાનકડો પ્રકાશ પણ મળતો નથી.
અતઃ કિયન્તં નો જાને કાલમ્ આવલિતાપદમ્ । મયાપચ્છ્વભ્રગર્તેષુ લુઠિતવ્યં હતેહયા
મારી આશા તૂટી ગઈ છે, હવે કેટલો સમય દુઃખના ખાડામાં લથડતો રહીશ, એ મને ખબર નથી.
કદા સ્યામ્ અઞ્જનમહાશૈલપુત્રકરૂપિણી । દ્યાવાપૃથિવ્યોર્ વૈડૂર્યસ્તમ્ભતામ્ અનુતિષ્ઠતી
ક્યારે હું અંજના નામની મહાપર્વતની પુત્રી જેવો બનીશ, જે આકાશ અને ધરતી વચ્ચે વૈડૂર્યના થંભાણ જેવી અડગ ઊભી છે?
મેઘમાલાસમભુજા સ્થિરવિદ્યુચ્છટેક્ષણા । નીહારજાલવસના પ્રોચ્ચકેશાસિતામ્બરા
જેની બાહો મેઘમાળાની જેમ પહોળી છે, આંખો સ્થિર વીજળી જેવી છે, ધુમ્મસના વસ્ત્ર પહેરેલા છે, વાળ ખુલ્લા અને વસ્ત્ર કાળા છે.
લમ્બોદરાભ્રસન્દર્શપ્રનર્તિતશિખણ્ડિની । લમ્બલોલસ્તની શ્યામદેહપાતદ્રવત્સુરા
જેણે વાદળ જેવા મોટાં પેટ ધરાવ્યું છે, જેના માથાના વાળ હલકે હલકે હલનારા છે, લાંબા અને ઝૂલતા સ્તન વાદળ જેવી શ્યામ છે, અને જે દારૂની જેમ વહે છે.
હાસભસ્મચ્છટાચ્છન્નસૂર્યમણ્ડલરોધિની । કૃતાન્તગ્રસનોદ્યુક્તકૃત્યૈકાકૃતિધારિણી
એના હાસ્યથી સૂર્યનું તેજ રાખથી ઢંકાઈ જાય છે, એ સૂર્યના પ્રકાશને અટકાવે છે અને બધું સંહારવા તૈયાર એવી એક જ રૂપ ધારણ કરે છે.
કુણાલોલૂખલબૃસીશૂર્પસ્રગ્દામભારિણી । પર્વતાત્ પર્વતે શૃઙ્ગે ન્યસ્ય પાદં વિહારિણી
એ પીસવાની લાકડીઓ, ઓખળી, સુપ અને દોરડાંથી બનેલી ભારે વેણ પહેરે છે; અને પર્વત પરથી પર્વતની ચોટી પર પગ મૂકી ફરતી રહે છે.
કદા મે સ્યાદ્ ઉરુશ્વભ્રભાસુરં તન્ મહોદરમ્ । કદા મે સ્યાચ્ છરન્મેઘમેદુરા નખરાવલી
ક્યારે મને એ મોટું પેટ મળશે, જે કાળાં વાદળ જેવું તેજસ્વી છે? ક્યારે મારા નખોની પંક્તિ વરસાદના વાદળો જેટલી ઘની બનશે?
કદા મે સ્યાન્ મહારક્ષોવિદ્રાવણકરં સ્મિતમ્ । સ્વસ્ફિગ્વાદ્યૈર્ અરણ્યાન્યાં કદા નૃત્યેયમ્ ઉન્મદા
મારે ક્યારે એવું સ્મિત થશે કે જે મહાન રાક્ષસોને દૂરી દોરી દેશે? ક્યારે હું પોતાના કમરનાં ઝણઝણાટ સાથે જંગલમાં ઉન્માદમાં નૃત્ય કરીશ?
વસાસવમહાકુમ્ભૈર્ મૃતમાંસાસ્થિસઞ્ચયૈઃ । કદા કરિષ્યે વિરતં મધુરોદરપૂરણમ્
ક્યારે હું મજબૂત દારૂથી ભરેલા મોટા ઘડાઓ, મૃત દેહનું માંસ અને હાડકાંના ઢગલાંથી મારો મીઠો પેટ ભરીશ અને બીજું બધું ત્યજી દઈશ?
કદા પીતમહાલોકરુધિરા ક્ષીવતાં ગતા । ભવેયમ્ ઉદિતોન્નૃત્તા મુદ્રિતા નિદ્રયા તતઃ
ક્યારે હું આખા વિશ્વનું લોહી પીધા પછી થાકી જઈશ અને પછી ઉછળીને નાચી, મીઠી ઊંઘમાં મસ્ત થઈ જઈશ?
મયૈવ કુતપોવહ્નૌ તદ્ દગ્ધ્વા ભાસુરં વપુઃ । ભસ્મત્વં કનકેનેવ સૂચિત્વમ્ ઉરરીકૃતમ્
ક્યારે હું મારા પોતાના ચિતાના અગ્નિમાં એ તેજસ્વી શરીરને બળી નાખી, રાખ બનીને, словно સોનાની જેમ ચિહ્નિત, તેને હૃદયથી સ્વીકારીશ?
ક્વ કિલાઞ્જનશૈલાભં વપુર્ ભરિતદિક્તટમ્ । ક્વ મૂષિકાખુરસમં સૂચિત્વં તૃણપેલવમ્
ક્યાં એ કાજળ જેવા કાળાં પર્વત જેવું શરીર, જે બધાં દિશાઓમાં વ્યાપેલું હતું, અને ક્યાં હવે એનું હાલ, ઉંદરની બિલ્લી જેવું નાનું અને ઘાસના તણકા જેટલું નબળું.
ત્યજત્ય્ આશુ મૃદ્ ઇત્ય્ અજ્ઞઃ પ્રાપ્યાપિ કનકાઙ્ગદમ્ । મયા સૂચિત્વલોભેન સન્ત્યક્તં ભાસુરં વપુઃ
અજ્ઞાન માણસ માટી સમજીને સોનાની વસ્તું પણ તરત છોડે છે; એ જ રીતે, નકામા લાલચમાં હું પણ આ તેજસ્વી રૂપ ત્યજી દીધું છે.
હા મહોદર વિન્ધ્યાદ્રિસનીહારગુહોપમમ્ । અદ્ય નાન્તં કરોષિ ત્વં કથં સિંહૈણહસ્તિનામ્
હાય! એ વિશાળ પેટ, જે વિંધ્ય પર્વતની ધુમ્મસ ભરેલી ગુફા જેવું છે—આજે તું સિંહ, હાથી અને બીજા પ્રાણીઓનો અંત કેમ નથી લાવતું?
હા ભુજૌ ભરનિર્ભુગ્નશિખરૌ શશભૃન્નખૌ । પુરોઌઆશધિયા ચન્દ્રં કથમ્ અદ્ય ન ધાવથઃ
હાય! એ બાહુઓ, જે ભારથી વળેલી હતી અને જેમના નખ ચાંદની જેમ ચમકતા—આજે યજ્ઞની ભાવના રાખીને ચાંદ્રમાને પકડવા કેમ નથી દોડી જતા?
હા વક્ષઃ કાચવૈડૂર્યગિરીન્દ્રતટસુન્દર । નાદ્ય સિંહાદિયૌકં તદ્ ધૃતં રોમવનં ત્વયા
હાય, વક્ષસ્થળ! કાચ અને વૈડૂર્ય જેવા પર્વતોની ઢાળ જેવી સુંદરતા ધરાવનાર તું, હવે એ સિંહાદિક પ્રાણીઓના નિવાસ તરીકે જે રીતે વાળનું જંગલ ધારણ કરતું હતું, એ રીતે હવે કેમ નથી ધરાવતું?