સમાનવૈપરીત્યેન સમાનસમગામિની । ઉદાનવિપરીતત્વાદ્ ઉદાનસમગામિની
સમાનના વિરોધથી તે સમાન સાથે ચાલે છે; ઉદાનના વિપરીતથી તે ઉદાન સાથે આગળ વધે છે.
વ્યાનસ્થા વ્યાધિજનની સર્વાઙ્ગરસચારિણી । હૃત્કણ્ટશૂલોત્પ્લવનવૈવર્ણ્યોન્માદકારિણી
વ્યાયાનમાં વસતી, રોગ પેદા કરનારી, આખા શરીરમાં રસમાં ફરતી, હૃદય અને ગળામાં દુખાવો, શરીરમાં ફૂલાવા, રંગ ઉડી જવો અને ઉન્માદ લાવતી છે.
પ્રાયસ્ સૌચિકહસ્તસ્થા સુપ્તોર્ણાગણ્ડકોટરે । બાલહસ્તે ઽઙ્ગુલીતલ્પવેધનૈકવિલાસિની
મોટાભાગે સફાઈ કરનારના હાથમાં રહે છે, નખની ખોળામાં સુતી હોય છે, અને બાળકના હાથની આંગળીના ટોચમાં ચીરો પાડવામાં જ આનંદ પામે છે.
પાદપ્રવિષ્ટા રુધિરપાનપાજિરવિસ્તૃતા । તુષ્યત્ય્ અતિતરાં તુચ્છભોજના તુચ્છભોજનૈઃ
પગમાં પ્રવેશી, લોહી અને વિસર્જનના માર્ગોમાં ફેલાય છે, અને નકામા ખોરાકથી ખૂબ જ સંતોષ પામે છે.
શેતે કર્દમકોશસ્થા ચિરકાલમ્ અધોમુખી । ઇચ્છાનુરૂપમ્ આસાદ્ય ક ઇવાસ્પદમ્ ઉજ્ઝતિ
કાદવભરેલા ખોણામાં લાંબા સમય સુધી ઊંધું પડી રહે છે; પોતાની ઈચ્છા મુજબ જે મળે તે મેળવી, એવો વસવાટકક્ષ કોણ છોડે?
ક્રૌર્યેણાપહૃતાત્માનં દર્શયત્ય્ ઉપવેધનૈઃ । ઉત્સવાદ્ અપિ નીચાનાં કલહો હિ સુખાયતે
જેના મનમાં ક્રૂરતા વસી ગઈ હોય, તે અનેક રીતે એ ક્રૂરતા દેખાડે છે; કારણ કે, નીચ મનુષ્યોને તો ઉત્સવમાં પણ ઝઘડો આનંદદાયક લાગે છે.
કપર્દિકા વલભ્યાન્તરાત્માનં બહુ મન્યતે । દુરુચ્છેદા હિ ભૂતાનામ્ અહઙ્કારચમત્કૃતિઃ
જે માણસ એક નાની સિક્કી બોક્સમાં છુપાવી રાખે છે, તેને તે બહુ મૂલ્યવાન લાગે છે; કેમ કે, અહંકારનું આચર્ય જીવોમાંથી દૂર કરવું બહુ મુશ્કેલ છે.
શ્વેતિકાયુગ્મલભ્યેન સાહૃતેનાત્મના નૃણામ્ । મૃતિમ્ આધાસ્યતે ચિત્રા સ્વાર્થે નોદેતિ મૂઢતા
જે માણસનું મન જોડી વાંટા સાથે બંધાઈ જાય છે, તે પોતાનું નુકસાન જ લાવે છે; પણ બુદ્ધિશાળી માણસને પોતાના હિતમાં ક્યારેય મૂર્ખાઈ આવતી નથી.
વસ્ત્રતન્તુવિભેદેન પરમારણમ્ આશુ મે । ઇદં સમ્પદ્યત ઇતિ ભવત્ય્ અત્યન્તનિર્મલા
કપડાના તાંતણા તૂટવાથી જલદીથી આખું નાશ થાય છે—આવી એકદમ નિર્મળ કલ્પના મનમાં ઊભી થાય છે.
સ્થાપિતા મલમ્ આદત્તે સૂચી યદ્ ઘર્ષણં વિના । પરાપવેધવિરહાદ્ વ્યાધિસ્ સો ઽસ્યાઃ પ્રવર્તતે
સૂઈને જો એક તરફ મૂકી દેવામાં આવે, તો ઘસાવ્યા વિના તેમાં માટી ભેગી થવા લાગે છે; બહારથી કોઈ ચોટ ન પડે ત્યારે તેમાં રોગ ઊભો થાય છે.
સૂક્ષ્મદૃશ્યા વેધદાત્રી ક્ષણાદ્ વિસ્મૃતિમ્ એતિ વા । તીક્ષ્ણા ભેદકરી ક્રૂરા સૂચિચેષ્ટેવ દૈવિકી
અતિ સૂક્ષ્મ અને દેખાય નહીં એવી ચોટ લાવનારી ક્ષણમાં જ ભૂલાવી દે છે; તીક્ષ્ણ, ભેદક અને ક્રૂર, એ દેવતાની જેમ સૂઈ જેવું વર્તે છે.
તન્તુવેધનમાત્રેણ હતો ઽન્ય ઇતિ તોષિતા । દુર્જનો યેન તેનૈવ નાશિતો વેત્તિ દુષ્ટતામ્
માત્ર દોરો ભેદવાથી બીજાને દુઃખ થાય તો દુર્જન ખુશ થાય છે; જેનાથી બીજા નાશ પામે છે એ જ જાણે છે, પોતાની દુષ્ટતા કદી સમજતો નથી.
પઙ્કે મજ્જતિ યાતિ ખે વિહરતિ વ્યોમાનિલૈર્ દિક્તટાઞ્ શેતે પાંસુષુ ભૂતલે પથિ ગૃહે હટ્ટે વને ઽન્તઃપુરે । હસ્તે શ્રોત્રસરોરુહે ઽથ મૃદુનિ સ્વસ્થોર્ણિકાગણ્ડકે રન્ધ્રે કાષ્ઠમૃદાં ચ નાડિહૃદયે દ્રવ્યાત્મસત્તૈવ સા
કાદવમાં ડૂબે છે, આકાશમાં ફરે છે, પવન સાથે રમે છે, જમીન પર, રસ્તા પર, ઘરમાં, બજારમાં, વનમાં, આંતરકક્ષામાં, હાથમાં, કાનના કમળમાં, ઘરમાં નરમ ઊનના ગોળામાં, છિદ્રોમાં, લાકડાં કે માટીના ભાગમાં, હૃદયની નાડીઓમાં—દરેક વસ્તુમાં એ જ તત્વ વ્યાપેલું છે.
ઇત્ય્ ઉક્તવત્ય્ અથ મુનૌ દિવસો જગામ સાયન્તનાય વિધયે ઽસ્તમ્ ઇનો જગામ । સ્નાતું સભા કૃતનમસ્કરણા જગામ શ્યામાક્ષયે રવિકરૈશ્ ચ સહાજગામ
મુનિએ આ રીતે કહ્યું પછી, દિવસ ધીમે ધીમે સાંજ તરફ વળ્યો; રવિ અસ્ત થયો અને સભામાં બેઠેલા સૌએ વંદન કરીને, સૂર્યની ઝાંખી કિરણો સાથે, સ્નાન કરવા ગયા.
અથ સા બહુકાલેન કર્કટી નામ રાક્ષસી । સર્વેષાં નરમાંસાનાં નૂનં તૃપ્તિમ્ ઉપાયયૌ
પછી લાંબા સમય પછી, કર્કટી નામની રાક્ષસી બધાં મનુષ્યમાંસ ખાઈને સાચી તૃપ્તિએ પહોંચી.
પૂર્વેણૈવ કિલાહ્ના સા તૃપ્તા રુધિરબિન્દુના । સૂચ્યાં કિમ્ ઇવ માત્ય્ અન્તસ્ તૃષ્ણાસૂચિસ્ તુ દુર્ભરા
પહેલા દિવસે તો એ એક ટીપું લોહીથી સંતોષાઈ ગઈ હતી; પણ અંદરની તરસની સૂઈ તો બહુ જ દુઃખદાયક છે, એ કદી ભરાતી જ નથી.
ચિન્તયામ્ આસ હા કષ્ટં કિમ્ ઇદં સૂચિતાં ગતા । સૂક્ષ્માસ્મિ હતશક્તિશ્ ચ મયિ ગ્રાસો ન માતિ ચ
એ વિચારી: 'હાય, હું કેવી દયનીય હાલતમાં આવી પહોંચી! હવે તો હું સૂઈ જેવી સૂક્ષ્મ બની ગઈ છું, મારી શક્તિ પણ ખૂટી ગઈ છે, અને હવે તો એક લૂંછો પણ ખાઈ શકતી નથી.'
ક્વ મે તાનિ વિશાલાનિ ગતાન્ય્ અઙ્ગાનિ દુર્ધિયઃ । કાલમેઘવિલાસાનિ વને શીર્ણાનિ પર્ણવત્
હે મૂર્ખ મન, મારા એ વિશાળ અંગો ક્યાં ગયા? વનમાં કાળી વાદળની રમતમાં સુકાઈ ગયેલા પાંદડાં જેવી રીતે એ પણ અદૃશ્ય થઈ ગયા.
મય્ય્ અસ્યાં મન્દભાગ્યાયાં મનાગ્ અપિ ન માતિ ચ । સ્વાદુમાંસરસગ્રાસો વસાવાસિત આસવઃ
હું તો એવી અભાગી છું કે, મારા અંદર હવે તો મીઠા રસાળ માંસનો સ્વાદ કે ચરબી અને લોહીથી મળતી મસ્તીનો લવલેશ પણ રહ્યો નથી.
પઙ્કે ઽન્તર્ વિનિમજ્જામિ પતામિ ધરણીતલે । હતાસ્મિ જનપદૌઘૈસ્ તસ્કરૈર્ દલિતાસ્મિ ચ
હું કાદવમાં ડૂબી જાઉં છું, જમીન પર પડી જાઉં છું; લોકોની ભીડથી હું નાશ પામી ગઈ છું અને ચોરો દ્વારા હું પીસાઈ ગઈ છું.
હા હતાહમ્ અનાથાહમ્ અનાશ્વાસા નિરાસ્પદા । દુઃખાદ્ દુઃખે નિમજ્જામિ સઙ્કટાત્ સઙ્કટે ઽપિ ચ
હાય! હું તો બરબાદ થઈ ગઈ, હું અનાથ છું, મને ક્યાંય આશ્વાસન નથી, ક્યાંય આશરો નથી; હું એક દુઃખમાંથી બીજા દુઃખમાં ડૂબી જાઉં છું, એક મુશ્કેલીમાંથી બીજી મુશ્કેલીમાં ફસાઈ જાઉં છું.
ન મે સખી ન મે દાસી ન મે માતા ન મે પિતા । ન મે બન્ધુર્ ન મે ભૃત્યો ન મે ભ્રાતા ન મે સુતઃ
મારે કોઈ મિત્ર નથી, કોઈ દાસી નથી, મારી માતા નથી, પિતા પણ નથી; મારો કોઈ સગો નથી, કોઈ સેવક નથી, ભાઈ નથી અને પુત્ર પણ નથી.
ન મે દેહો ન મે સ્થાનં ન મે કશ્ચિત્ સમાશ્રયઃ । નૈકસ્થાનસમાશ્વાસો ભ્રમામિ વનપર્ણવત્
મારે પોતાનું શરીર નથી, કોઈ ઘર નથી, કોઈ આશરો આપનાર નથી; હું જંગલના પાનાં જેવો, એક પણ જગ્યા પર વિશ્વાસ રાખ્યા વિના, ભટકી રહ્યો છું.
આપદાં ધુરિ તિષ્ઠામિ નિવિષ્ટાસ્મિ સુદારુણે । અભાવમ્ અભિવાઞ્છામિ સો ઽપિ સમ્પદ્યતે ન મે
હું દુઃખોની ભારે જવાબદારી સહન કરું છું, ખૂબ જ કઠિન પરિસ્થિતિમાં છું; અસ્તિત્વ ન રહે તેવી ઈચ્છા રાખું છું, પણ એ પણ મને મળતી નથી.
સ્વકો દેહઃ પરિત્યક્તો મૂઢચેતનયા મયા । કાચબુદ્ધ્યા વિમૂઢેન હસ્તાચ્ ચિન્તામણિર્ યથા
મારે પોતાનું શરીર મૂર્ખાઈથી છોડી દીધું છે, મારો મન ભટકાયેલું છે; જેમ મૂર્ખ માણસ હાથમાં રહેલો ચિંતામણિ ગુમાવી દે, એમ.
આપતન્તી મનોમોહં પૂર્વમ્ આપત્ પ્રયચ્છતિ । પશ્ચાદ્ અનર્થવિસ્તારરૂપેણ પ્રવિજૃમ્ભતે
પહેલા દુર્ભાગ્ય મનમાં ભ્રમ પેદા કરે છે, પછી પોતે આવે છે; ત્યારબાદ એ દુઃખોનું રૂપ લઈને સતત વધતું જાય છે.
બુસેષુ પરિસુપ્તાસ્મિ માર્ગેષુ લુલિતાસ્મિ ચ । વ્રણેષુ પ્રેષિતાસ્મ્ય્ અન્તર્ હા મે દુઃખપરમ્પરા
હું જમીન પર સુઈ ગઈ છું, રસ્તાઓ પર ધક્કા ખાધા છે, ઘા વચ્ચે પણ ફેંકાઈ છું—હાય! મારા દુઃખોની તો કદી ન ખૂટતી કડી છે.
પરપ્રેષ્યકરી નિત્યં પરસઞ્ચારચારિણી । પરં કાર્પણ્યમ્ આયાતા જાતા પરવશાસ્મ્ય્ અહમ્
હંમેશા બીજાની સેવા કરી છે, બીજાના કામ માટે દોડતી રહી છું; હવે તો હું આખી બેધારી બની ગઈ છું, બીજાની ઈચ્છા પર જીવવી પડી રહી છું.
ભૃતિં કરોમિ તુચ્છૈવ સાપિ વેધનરૂપિણી । અહો મમાલ્પભાગ્યાયા દૌર્ભાગ્યમ્ અપિ દુર્લભમ્
હું તો બહુ ઓછી કમાણી કરું છું, અને એ પણ કષ્ટથી ભરેલી છે; અરે, મારા જેવા દુર્ભાગ્યવાળી માટે તો દુર્ભાગ્ય પણ દુર્લભ છે.
ઉત્થિતસ્ સ્ફારવેતાલઃ કુર્વન્ત્યાશ્ શાન્તિમ્ એવ મે । સર્વનાશો ધનાદાને પ્રવૃત્તાયા મમોદિતઃ
મારો મન શાંતિ મેળવવા પ્રયત્ન કરે છે ત્યારે ભયાનક વેતાળ ઊભો થયો છે અને મને માત્ર વિનાશ જ આપ્યો છે; જ્યારે હું ધન દાન આપવા નીકળી છું ત્યારે મારા પર સંપૂર્ણ વિનાશ આવી ગયો છે.