સ્કન્ધવસ્ત્રજવપ્રોતા વેધાક્ષ્ણા સુખમ્ ઈક્ષતે । કથમ્ એનં ભિનદ્મીતિ તીક્ષ્ણાનામ્ એતદ્ ઈપ્સિતમ્
સૂઈમાં દોરો પોકાઈને, તેની તીક્ષ્ણ નજરે એ સરળતાથી જુએ છે: 'હું આને કેમ છિદીશ?'—આ જ તેજવાળાઓની ઈચ્છા હોય છે.
સમમ્ એવ ચ કૌશેયે ક્ષૌમે ચ વસને શિતા । જડઃ ક ઇવ વા નામ ગુણાગુણમ્ ઉપેક્ષતે
સૂઈ રેશમ કે કાપડના વસ્ત્રમાં સમાન રીતે પસાર થાય છે; ગુણ અને દોષમાં ફરક ન પાડે એ તો મૂર્ખ જ કહેવાય.
સા દધાનોજ્જ્વલં સૂત્રમ્ અઙ્ગુષ્ઠાઙ્ગુલિપીડિતા । અન્ત્રતન્તુમ્ ઇવાનન્તમ્ ઉદ્ગિરન્તી નિરીક્ષતે
અંગૂઠા અને આંગળી વચ્ચે દબાયેલી, તે તેજસ્વી દોરો ધરાવે છે અને અંતહીન તાંતણો ઉગળી રહી હોય તેમ આગળ જોઈ રહી છે.
તીક્ષ્ણાસ્યહૃદયત્વેન સરસેષુ ન કેષુચિત્ । સૂત્રિતાપિ પદાર્થેષુ વિશત્ય્ અલસગામિની
કાંટાળું અને નિર્દયી સ્વભાવ ધરાવતી સોઇ, દોરામાં ગાંસડી હોવા છતાં, નરમ વસ્તુઓમાં સરળતાથી પ્રવેશતી નથી; તે વસ્તુઓ વચ્ચે ધીમે ધીમે આગળ વધે છે.
અગર્દભીમુખપ્રોતા સુતીક્ષ્ણાપિ ન ચાપિ ધીઃ । અવેધિતાપ્ય્ અહૃદયા રાજપુત્ર્ય્ અપિ દુર્ભગા
ગધેડાના મોઢામાંથી પસાર કરાયેલી, બહુ તીખી હોવા છતાં, સોઇ ચીરે નહીં અને હૃદયહીન જ રહે; એ દુર્ભાગ્યશાળી રાજકન્યાની જેમ છે.
વિના પરાપકારેણ તીક્ષ્ણે સરણમ્ ઈહતે । વેધનાદ્ રોધિતા સૂચિઃ કર્ણપાશે પ્રલમ્બતે
બીજાને દુઃખ આપ્યા વિના તીખી સોઇને માર્ગ મળતો નથી; ચીરીને પછી, કાનની લટમાં અટકી જાય છે અને લટકતી રહે છે.
શેતે કિં ચારુ મૈત્ર્યેવ બુસે કરપરિચ્યુતા । સ્વરૂપસદૃશં મિત્રં કસ્મૈ નામ ન રોચતે
હાથમાંથી પડીને, સોઇ રૂમાં સુંદર રીતે શયન કરે છે, એ મિત્રતાની જેમ છે; પોતાને જેવું સ્વરૂપ ધરાવતો મિત્ર કોને ન ગમે?
મિશ્રિતા મૂઢચિત્તાનાં વૃત્તિભિઃ પ્રાકૃતે જને । તિષ્ઠત્ય્ આત્મસમાં કો હિ સઙ્ગતિં ત્યક્તુમ્ ઇચ્છતિ
મૂઢ મનવાળા સામાન્ય લોકોમાં, પોતાના જેવાં લોકોની સાથે રહેવાનું કોણ છોડવા માંગે છે?
ભવત્ય્ અયસ્કારચિતૌ સન્ત્યક્તાન્તર્ધિગામિની । ભસ્ત્રાવાતૈર્ વિવલિતા ગગનોડ્ડયનોન્મુખી
જ્યારે અંદરની ચેતનાશક્તિ ત્યજી દેવામાં આવે છે, ત્યારે તે લોખંડના ઘરમાં ધમનીના પવનો વડે અશાંત બની, આકાશમાં ઉડવા આતુર થાય છે.
પ્રાણાપાનપ્રવાહસ્થા હૃત્પદ્માન્તરગામિની । દુઃખશક્તિર્ મહાઘોરા જીવશક્તિર્ ઇવોદ્યતા
પ્રાણ અને અપાનના પ્રવાહમાં રહેલી, હૃદયકમળમાં ગમતી દુઃખની શક્તિ, અત્યંત ભયાનક બની, જીવશક્તિ જેવી ઊભી થાય છે.
સમાનવૈપરીત્યેન સમાનસમગામિની । ઉદાનવિપરીતત્વાદ્ ઉદાનસમગામિની
સમાનના વિરોધથી તે સમાન સાથે ચાલે છે; ઉદાનના વિપરીતથી તે ઉદાન સાથે આગળ વધે છે.
વ્યાનસ્થા વ્યાધિજનની સર્વાઙ્ગરસચારિણી । હૃત્કણ્ટશૂલોત્પ્લવનવૈવર્ણ્યોન્માદકારિણી
વ્યાયાનમાં વસતી, રોગ પેદા કરનારી, આખા શરીરમાં રસમાં ફરતી, હૃદય અને ગળામાં દુખાવો, શરીરમાં ફૂલાવા, રંગ ઉડી જવો અને ઉન્માદ લાવતી છે.
પ્રાયસ્ સૌચિકહસ્તસ્થા સુપ્તોર્ણાગણ્ડકોટરે । બાલહસ્તે ઽઙ્ગુલીતલ્પવેધનૈકવિલાસિની
મોટાભાગે સફાઈ કરનારના હાથમાં રહે છે, નખની ખોળામાં સુતી હોય છે, અને બાળકના હાથની આંગળીના ટોચમાં ચીરો પાડવામાં જ આનંદ પામે છે.
પાદપ્રવિષ્ટા રુધિરપાનપાજિરવિસ્તૃતા । તુષ્યત્ય્ અતિતરાં તુચ્છભોજના તુચ્છભોજનૈઃ
પગમાં પ્રવેશી, લોહી અને વિસર્જનના માર્ગોમાં ફેલાય છે, અને નકામા ખોરાકથી ખૂબ જ સંતોષ પામે છે.
શેતે કર્દમકોશસ્થા ચિરકાલમ્ અધોમુખી । ઇચ્છાનુરૂપમ્ આસાદ્ય ક ઇવાસ્પદમ્ ઉજ્ઝતિ
કાદવભરેલા ખોણામાં લાંબા સમય સુધી ઊંધું પડી રહે છે; પોતાની ઈચ્છા મુજબ જે મળે તે મેળવી, એવો વસવાટકક્ષ કોણ છોડે?
ક્રૌર્યેણાપહૃતાત્માનં દર્શયત્ય્ ઉપવેધનૈઃ । ઉત્સવાદ્ અપિ નીચાનાં કલહો હિ સુખાયતે
જેના મનમાં ક્રૂરતા વસી ગઈ હોય, તે અનેક રીતે એ ક્રૂરતા દેખાડે છે; કારણ કે, નીચ મનુષ્યોને તો ઉત્સવમાં પણ ઝઘડો આનંદદાયક લાગે છે.
કપર્દિકા વલભ્યાન્તરાત્માનં બહુ મન્યતે । દુરુચ્છેદા હિ ભૂતાનામ્ અહઙ્કારચમત્કૃતિઃ
જે માણસ એક નાની સિક્કી બોક્સમાં છુપાવી રાખે છે, તેને તે બહુ મૂલ્યવાન લાગે છે; કેમ કે, અહંકારનું આચર્ય જીવોમાંથી દૂર કરવું બહુ મુશ્કેલ છે.
શ્વેતિકાયુગ્મલભ્યેન સાહૃતેનાત્મના નૃણામ્ । મૃતિમ્ આધાસ્યતે ચિત્રા સ્વાર્થે નોદેતિ મૂઢતા
જે માણસનું મન જોડી વાંટા સાથે બંધાઈ જાય છે, તે પોતાનું નુકસાન જ લાવે છે; પણ બુદ્ધિશાળી માણસને પોતાના હિતમાં ક્યારેય મૂર્ખાઈ આવતી નથી.
વસ્ત્રતન્તુવિભેદેન પરમારણમ્ આશુ મે । ઇદં સમ્પદ્યત ઇતિ ભવત્ય્ અત્યન્તનિર્મલા
કપડાના તાંતણા તૂટવાથી જલદીથી આખું નાશ થાય છે—આવી એકદમ નિર્મળ કલ્પના મનમાં ઊભી થાય છે.
સ્થાપિતા મલમ્ આદત્તે સૂચી યદ્ ઘર્ષણં વિના । પરાપવેધવિરહાદ્ વ્યાધિસ્ સો ઽસ્યાઃ પ્રવર્તતે
સૂઈને જો એક તરફ મૂકી દેવામાં આવે, તો ઘસાવ્યા વિના તેમાં માટી ભેગી થવા લાગે છે; બહારથી કોઈ ચોટ ન પડે ત્યારે તેમાં રોગ ઊભો થાય છે.
સૂક્ષ્મદૃશ્યા વેધદાત્રી ક્ષણાદ્ વિસ્મૃતિમ્ એતિ વા । તીક્ષ્ણા ભેદકરી ક્રૂરા સૂચિચેષ્ટેવ દૈવિકી
અતિ સૂક્ષ્મ અને દેખાય નહીં એવી ચોટ લાવનારી ક્ષણમાં જ ભૂલાવી દે છે; તીક્ષ્ણ, ભેદક અને ક્રૂર, એ દેવતાની જેમ સૂઈ જેવું વર્તે છે.
તન્તુવેધનમાત્રેણ હતો ઽન્ય ઇતિ તોષિતા । દુર્જનો યેન તેનૈવ નાશિતો વેત્તિ દુષ્ટતામ્
માત્ર દોરો ભેદવાથી બીજાને દુઃખ થાય તો દુર્જન ખુશ થાય છે; જેનાથી બીજા નાશ પામે છે એ જ જાણે છે, પોતાની દુષ્ટતા કદી સમજતો નથી.
પઙ્કે મજ્જતિ યાતિ ખે વિહરતિ વ્યોમાનિલૈર્ દિક્તટાઞ્ શેતે પાંસુષુ ભૂતલે પથિ ગૃહે હટ્ટે વને ઽન્તઃપુરે । હસ્તે શ્રોત્રસરોરુહે ઽથ મૃદુનિ સ્વસ્થોર્ણિકાગણ્ડકે રન્ધ્રે કાષ્ઠમૃદાં ચ નાડિહૃદયે દ્રવ્યાત્મસત્તૈવ સા
કાદવમાં ડૂબે છે, આકાશમાં ફરે છે, પવન સાથે રમે છે, જમીન પર, રસ્તા પર, ઘરમાં, બજારમાં, વનમાં, આંતરકક્ષામાં, હાથમાં, કાનના કમળમાં, ઘરમાં નરમ ઊનના ગોળામાં, છિદ્રોમાં, લાકડાં કે માટીના ભાગમાં, હૃદયની નાડીઓમાં—દરેક વસ્તુમાં એ જ તત્વ વ્યાપેલું છે.
ઇત્ય્ ઉક્તવત્ય્ અથ મુનૌ દિવસો જગામ સાયન્તનાય વિધયે ઽસ્તમ્ ઇનો જગામ । સ્નાતું સભા કૃતનમસ્કરણા જગામ શ્યામાક્ષયે રવિકરૈશ્ ચ સહાજગામ
મુનિએ આ રીતે કહ્યું પછી, દિવસ ધીમે ધીમે સાંજ તરફ વળ્યો; રવિ અસ્ત થયો અને સભામાં બેઠેલા સૌએ વંદન કરીને, સૂર્યની ઝાંખી કિરણો સાથે, સ્નાન કરવા ગયા.
અથ સા બહુકાલેન કર્કટી નામ રાક્ષસી । સર્વેષાં નરમાંસાનાં નૂનં તૃપ્તિમ્ ઉપાયયૌ
પછી લાંબા સમય પછી, કર્કટી નામની રાક્ષસી બધાં મનુષ્યમાંસ ખાઈને સાચી તૃપ્તિએ પહોંચી.
પૂર્વેણૈવ કિલાહ્ના સા તૃપ્તા રુધિરબિન્દુના । સૂચ્યાં કિમ્ ઇવ માત્ય્ અન્તસ્ તૃષ્ણાસૂચિસ્ તુ દુર્ભરા
પહેલા દિવસે તો એ એક ટીપું લોહીથી સંતોષાઈ ગઈ હતી; પણ અંદરની તરસની સૂઈ તો બહુ જ દુઃખદાયક છે, એ કદી ભરાતી જ નથી.
ચિન્તયામ્ આસ હા કષ્ટં કિમ્ ઇદં સૂચિતાં ગતા । સૂક્ષ્માસ્મિ હતશક્તિશ્ ચ મયિ ગ્રાસો ન માતિ ચ
એ વિચારી: 'હાય, હું કેવી દયનીય હાલતમાં આવી પહોંચી! હવે તો હું સૂઈ જેવી સૂક્ષ્મ બની ગઈ છું, મારી શક્તિ પણ ખૂટી ગઈ છે, અને હવે તો એક લૂંછો પણ ખાઈ શકતી નથી.'
ક્વ મે તાનિ વિશાલાનિ ગતાન્ય્ અઙ્ગાનિ દુર્ધિયઃ । કાલમેઘવિલાસાનિ વને શીર્ણાનિ પર્ણવત્
હે મૂર્ખ મન, મારા એ વિશાળ અંગો ક્યાં ગયા? વનમાં કાળી વાદળની રમતમાં સુકાઈ ગયેલા પાંદડાં જેવી રીતે એ પણ અદૃશ્ય થઈ ગયા.
મય્ય્ અસ્યાં મન્દભાગ્યાયાં મનાગ્ અપિ ન માતિ ચ । સ્વાદુમાંસરસગ્રાસો વસાવાસિત આસવઃ
હું તો એવી અભાગી છું કે, મારા અંદર હવે તો મીઠા રસાળ માંસનો સ્વાદ કે ચરબી અને લોહીથી મળતી મસ્તીનો લવલેશ પણ રહ્યો નથી.
પઙ્કે ઽન્તર્ વિનિમજ્જામિ પતામિ ધરણીતલે । હતાસ્મિ જનપદૌઘૈસ્ તસ્કરૈર્ દલિતાસ્મિ ચ
હું કાદવમાં ડૂબી જાઉં છું, જમીન પર પડી જાઉં છું; લોકોની ભીડથી હું નાશ પામી ગઈ છું અને ચોરો દ્વારા હું પીસાઈ ગઈ છું.