સાયસ્સૂચી મનસ્સૂચ્યા વલિતા વિજહાર હ । દિક્ષ્વ્ અપ્સ્વ્ ઇવ શિલાગુર્વી નાવઙ્ગવલિતા સતી
એ થાકેલી સોઇ, મનની સોઇથી વળી ગઈ હતી અને ચારે બાજુ ફરતી રહી; પાણીમાં ભારે પથ્થર જેમ, નીચે વળી હોવા છતાં, ડૂબી નથી.
વિસસાર દિગન્તેષુ સાન્તઃકરણસત્તયા । તૃણલેખેવ પવનશક્ત્યા સંસૃતિરૂપયા
મનના મૂળ સ્વરૂપની શક્તિથી, જન્મમરણનો પ્રવાહ દિશાદિશામાં ફેલાય છે, જેમ પવનની તાકાતથી ઘાસનું પાન હલાય છે.
મુખેન સૂક્ષ્મસૂત્રાન્તં ત્યજન્તી સુશિરોમ્ભને । પરાપૂરોદ્યમેનાશુ જાતેવ હૃદયાન્વિતા
સુંદર વણાટમાં, તે પોતાના મુખથી સૂક્ષ્મ દોરો અંત સુધી છોડે છે, ઊંચા પુરુષાર્થના પ્રયત્નથી, જેમ કોઈ સ્ત્રી હૃદયથી જોડાઈને બાળકને જન્મ આપે છે.
પરાપૂરરસેનેવ સૂચ્યા હૃત્ સુવિકાસિતમ્ । અનારતવમત્ સૂક્ષ્મસૂત્રાન્તમ્ ઇવ સૂમ્ભને
જેમ ઊંચા પુરુષાર્થના રસથી સોય હૃદયને સારી રીતે ખોલે છે, તેમ તે વણાટમાં સતત સૂક્ષ્મ દોરાનો અંત છોડતી રહે છે.
તીક્ષ્ણૈર્ અપિ ચિરક્ષીણઃ પૂર્યતે નિર્વિચારણમ્ । દૃષ્ટાન્તો ઽત્ર ક્ષણાત્ સૂચ્યા પૂરિતો જર્જરઃ પટઃ
તીક્ષ્ણ વસ્તુઓથી લાંબા સમયથી ફાટેલા પણ ચિંતાવિહોણા ભરાઈ જાય છે; અહીં ઉદાહરણ છે કે સોયથી તરત જ ફાટેલો કપડો ભરાઈ જાય છે.
સૂત્રાંશુનિર્ગતૈર્ યોગ્યં સૂચ્યા હૃદયમ્ અર્જિતમ્ । પરપૂરણયૈવાશુ તેજશ્ ચ કચિતાર્કરુક્
ધાગાની કિરણો જેવી સૂઈ કાપડના હૃદય સુધી પહોંચી જાય છે; એ જ રીતે, પરમ પૂર્ણતાથી તેજ પણ તરત જ કાપડમાં વણાય છે, જેમ સૂર્યની કિરણો પ્રકાશ ફેલાવે છે.
અકસ્માત્ તેન રૂઢેણ ક્ષીણપૂરણરૂપિણા । હૃદયે રાક્ષસી સૂચી કર્મણાતપ્યતેવ સા
જ્યારે એ પૂર્ણતા ઓછી પડી જાય છે, ત્યારે એ રાક્ષસી જેવી સૂઈ હૃદયમાં અચાનક જ દુઃખ પમાડે છે, જાણે કર્મના ફળથી દુઃખ થાય છે.
વેધં ખુરરવેણૈવ કરોતીષત્પ્રચારિતા । પ્રકૃતેન નિજેનાપિ ખેદાય વ્યવહારિતા
જ્યારે થોડીક હલનચલન થાય છે, ત્યારે એ ઘોડીના ખુરની અવાજ જેવી ચીર પાડે છે; અને પોતાની સ્વભાવથી પણ, જ્યારે કામમાં લેવાય છે, ત્યારે થાક લાવે છે.
સઞ્ચારયતિ વસ્ત્રેષુ સૂત્રં ચતુરવેધના । આદીર્ઘં વાસનાતન્તું શરીરેષ્વ્ ઇવ વેદના
એ સૂઈ કપડામાંથી ધાગો ચાર રીતે પસાર કરે છે; અને શરીરમાં લાંબી સંસ્કારની ડોરી પણ એવી જ રીતે ચાલે છે, જેમ દુઃખની લાગણી ફરે છે.
સઞ્ચાર્યમાણા વેગેન ધાવતીવાક્ષિપાટને । અદર્શિતમુખા એવ દુર્જના મર્મવેધિનઃ
સૂઈ જ્યારે વસ્ત્રમાં ઝડપથી દોડે છે, ત્યારે તેનું મુખ દેખાતું નથી—એ જ રીતે, દુર્જન માણસો છુપાઈને જ દુઃખ પહોંચાડે છે.
સ્કન્ધવસ્ત્રજવપ્રોતા વેધાક્ષ્ણા સુખમ્ ઈક્ષતે । કથમ્ એનં ભિનદ્મીતિ તીક્ષ્ણાનામ્ એતદ્ ઈપ્સિતમ્
સૂઈમાં દોરો પોકાઈને, તેની તીક્ષ્ણ નજરે એ સરળતાથી જુએ છે: 'હું આને કેમ છિદીશ?'—આ જ તેજવાળાઓની ઈચ્છા હોય છે.
સમમ્ એવ ચ કૌશેયે ક્ષૌમે ચ વસને શિતા । જડઃ ક ઇવ વા નામ ગુણાગુણમ્ ઉપેક્ષતે
સૂઈ રેશમ કે કાપડના વસ્ત્રમાં સમાન રીતે પસાર થાય છે; ગુણ અને દોષમાં ફરક ન પાડે એ તો મૂર્ખ જ કહેવાય.
સા દધાનોજ્જ્વલં સૂત્રમ્ અઙ્ગુષ્ઠાઙ્ગુલિપીડિતા । અન્ત્રતન્તુમ્ ઇવાનન્તમ્ ઉદ્ગિરન્તી નિરીક્ષતે
અંગૂઠા અને આંગળી વચ્ચે દબાયેલી, તે તેજસ્વી દોરો ધરાવે છે અને અંતહીન તાંતણો ઉગળી રહી હોય તેમ આગળ જોઈ રહી છે.
તીક્ષ્ણાસ્યહૃદયત્વેન સરસેષુ ન કેષુચિત્ । સૂત્રિતાપિ પદાર્થેષુ વિશત્ય્ અલસગામિની
કાંટાળું અને નિર્દયી સ્વભાવ ધરાવતી સોઇ, દોરામાં ગાંસડી હોવા છતાં, નરમ વસ્તુઓમાં સરળતાથી પ્રવેશતી નથી; તે વસ્તુઓ વચ્ચે ધીમે ધીમે આગળ વધે છે.
અગર્દભીમુખપ્રોતા સુતીક્ષ્ણાપિ ન ચાપિ ધીઃ । અવેધિતાપ્ય્ અહૃદયા રાજપુત્ર્ય્ અપિ દુર્ભગા
ગધેડાના મોઢામાંથી પસાર કરાયેલી, બહુ તીખી હોવા છતાં, સોઇ ચીરે નહીં અને હૃદયહીન જ રહે; એ દુર્ભાગ્યશાળી રાજકન્યાની જેમ છે.
વિના પરાપકારેણ તીક્ષ્ણે સરણમ્ ઈહતે । વેધનાદ્ રોધિતા સૂચિઃ કર્ણપાશે પ્રલમ્બતે
બીજાને દુઃખ આપ્યા વિના તીખી સોઇને માર્ગ મળતો નથી; ચીરીને પછી, કાનની લટમાં અટકી જાય છે અને લટકતી રહે છે.
શેતે કિં ચારુ મૈત્ર્યેવ બુસે કરપરિચ્યુતા । સ્વરૂપસદૃશં મિત્રં કસ્મૈ નામ ન રોચતે
હાથમાંથી પડીને, સોઇ રૂમાં સુંદર રીતે શયન કરે છે, એ મિત્રતાની જેમ છે; પોતાને જેવું સ્વરૂપ ધરાવતો મિત્ર કોને ન ગમે?
મિશ્રિતા મૂઢચિત્તાનાં વૃત્તિભિઃ પ્રાકૃતે જને । તિષ્ઠત્ય્ આત્મસમાં કો હિ સઙ્ગતિં ત્યક્તુમ્ ઇચ્છતિ
મૂઢ મનવાળા સામાન્ય લોકોમાં, પોતાના જેવાં લોકોની સાથે રહેવાનું કોણ છોડવા માંગે છે?
ભવત્ય્ અયસ્કારચિતૌ સન્ત્યક્તાન્તર્ધિગામિની । ભસ્ત્રાવાતૈર્ વિવલિતા ગગનોડ્ડયનોન્મુખી
જ્યારે અંદરની ચેતનાશક્તિ ત્યજી દેવામાં આવે છે, ત્યારે તે લોખંડના ઘરમાં ધમનીના પવનો વડે અશાંત બની, આકાશમાં ઉડવા આતુર થાય છે.
પ્રાણાપાનપ્રવાહસ્થા હૃત્પદ્માન્તરગામિની । દુઃખશક્તિર્ મહાઘોરા જીવશક્તિર્ ઇવોદ્યતા
પ્રાણ અને અપાનના પ્રવાહમાં રહેલી, હૃદયકમળમાં ગમતી દુઃખની શક્તિ, અત્યંત ભયાનક બની, જીવશક્તિ જેવી ઊભી થાય છે.
સમાનવૈપરીત્યેન સમાનસમગામિની । ઉદાનવિપરીતત્વાદ્ ઉદાનસમગામિની
સમાનના વિરોધથી તે સમાન સાથે ચાલે છે; ઉદાનના વિપરીતથી તે ઉદાન સાથે આગળ વધે છે.
વ્યાનસ્થા વ્યાધિજનની સર્વાઙ્ગરસચારિણી । હૃત્કણ્ટશૂલોત્પ્લવનવૈવર્ણ્યોન્માદકારિણી
વ્યાયાનમાં વસતી, રોગ પેદા કરનારી, આખા શરીરમાં રસમાં ફરતી, હૃદય અને ગળામાં દુખાવો, શરીરમાં ફૂલાવા, રંગ ઉડી જવો અને ઉન્માદ લાવતી છે.
પ્રાયસ્ સૌચિકહસ્તસ્થા સુપ્તોર્ણાગણ્ડકોટરે । બાલહસ્તે ઽઙ્ગુલીતલ્પવેધનૈકવિલાસિની
મોટાભાગે સફાઈ કરનારના હાથમાં રહે છે, નખની ખોળામાં સુતી હોય છે, અને બાળકના હાથની આંગળીના ટોચમાં ચીરો પાડવામાં જ આનંદ પામે છે.
પાદપ્રવિષ્ટા રુધિરપાનપાજિરવિસ્તૃતા । તુષ્યત્ય્ અતિતરાં તુચ્છભોજના તુચ્છભોજનૈઃ
પગમાં પ્રવેશી, લોહી અને વિસર્જનના માર્ગોમાં ફેલાય છે, અને નકામા ખોરાકથી ખૂબ જ સંતોષ પામે છે.
શેતે કર્દમકોશસ્થા ચિરકાલમ્ અધોમુખી । ઇચ્છાનુરૂપમ્ આસાદ્ય ક ઇવાસ્પદમ્ ઉજ્ઝતિ
કાદવભરેલા ખોણામાં લાંબા સમય સુધી ઊંધું પડી રહે છે; પોતાની ઈચ્છા મુજબ જે મળે તે મેળવી, એવો વસવાટકક્ષ કોણ છોડે?
ક્રૌર્યેણાપહૃતાત્માનં દર્શયત્ય્ ઉપવેધનૈઃ । ઉત્સવાદ્ અપિ નીચાનાં કલહો હિ સુખાયતે
જેના મનમાં ક્રૂરતા વસી ગઈ હોય, તે અનેક રીતે એ ક્રૂરતા દેખાડે છે; કારણ કે, નીચ મનુષ્યોને તો ઉત્સવમાં પણ ઝઘડો આનંદદાયક લાગે છે.
કપર્દિકા વલભ્યાન્તરાત્માનં બહુ મન્યતે । દુરુચ્છેદા હિ ભૂતાનામ્ અહઙ્કારચમત્કૃતિઃ
જે માણસ એક નાની સિક્કી બોક્સમાં છુપાવી રાખે છે, તેને તે બહુ મૂલ્યવાન લાગે છે; કેમ કે, અહંકારનું આચર્ય જીવોમાંથી દૂર કરવું બહુ મુશ્કેલ છે.
શ્વેતિકાયુગ્મલભ્યેન સાહૃતેનાત્મના નૃણામ્ । મૃતિમ્ આધાસ્યતે ચિત્રા સ્વાર્થે નોદેતિ મૂઢતા
જે માણસનું મન જોડી વાંટા સાથે બંધાઈ જાય છે, તે પોતાનું નુકસાન જ લાવે છે; પણ બુદ્ધિશાળી માણસને પોતાના હિતમાં ક્યારેય મૂર્ખાઈ આવતી નથી.
વસ્ત્રતન્તુવિભેદેન પરમારણમ્ આશુ મે । ઇદં સમ્પદ્યત ઇતિ ભવત્ય્ અત્યન્તનિર્મલા
કપડાના તાંતણા તૂટવાથી જલદીથી આખું નાશ થાય છે—આવી એકદમ નિર્મળ કલ્પના મનમાં ઊભી થાય છે.
સ્થાપિતા મલમ્ આદત્તે સૂચી યદ્ ઘર્ષણં વિના । પરાપવેધવિરહાદ્ વ્યાધિસ્ સો ઽસ્યાઃ પ્રવર્તતે
સૂઈને જો એક તરફ મૂકી દેવામાં આવે, તો ઘસાવ્યા વિના તેમાં માટી ભેગી થવા લાગે છે; બહારથી કોઈ ચોટ ન પડે ત્યારે તેમાં રોગ ઊભો થાય છે.