સ્થૂલાસ્થિગ્રન્થિવલિતે નિત્યકમ્પસ્ફુરત્તલે । અનાત્મીયાચ્છનીહારશુદ્ધાંશુકકૃતભ્રમે
મોટા અને ગાંઠવાળા હાડકાંઓમાં, હંમેશા કંપતી અને ધ્રુજતી જમીન પર; બીજાના કપડાના શુદ્ધ કિરણોથી ઊભી થયેલી મિથ્યામાં.
કિણસ્થાણ્વગ્રવિશ્રાન્તમક્ષિકાવિઙ્કવાયસે । રૌક્ષ્યરૂઢરસદ્વાતે વિલોલાઙ્ગુલિશાખિનિ
કાંડા ના ટોચે આરામ કરતી, માખીઓના ગુંજનવાળા પવનમાં; સુકાઈ ગયેલા અને કર્કશ પવનમાં, અને આંગળીઓની હલનચલન કરતી ડાળીઓ પર.
મલાભ્રલેખાસંસારે સ્વાઙ્ગુલિવ્રણગર્તકે । સ્વેદાવશ્યાયદુષ્ષ્ઠ્યૂતે પર્વવાલ્મીકપર્વતે
મેળ અને વાદળની લકીરોના સંસારમાં, પોતાની જ આંગળીના ઘા ના ખાડામાં; પસીનો, તડકાની ભીનાશ અને દુષિત પ્રવાહોમાં, સાંધા અને વાળમીઓના પર્વત પર.
કચત્પાંસુજલભ્રાન્તૌ નખાજગરકર્કશે । ક્વચિત્ ક્વચિત્ સરિદ્ભીતભીતયૂકાકુપાન્થકે
ક્યારેક ધૂળ, પાણી અને ભ્રમમાં, નખો સાપની ચામડી જેટલા ખડકાળા હોય છે; ક્યારેક કૂવામાંથી દૂર રસ્તે, નદીનો ડર અને ઉંબરિયાં ભરેલા રસ્તે ચાલવું પડે છે.
વિરલા શુષ્કસન્દૃષ્ટપિટકાપૂતપલ્વલે । મધ્યસ્થલેખામાર્ગૌઘે શીતશ્વસનગોચરે
ક્યારેક રસ્તો છૂટો, સુકાઈ ગયેલો અને ફાટેલો હોય છે, ક્યાંક કાદવના ખાડા પડે છે; રસ્તાની વચ્ચે ઠંડી પવન ફૂંકાય છે.
ગ્રસ્તયૂકાનરૌઘાસૃક્પૂર્ણસૃક્વિનખાસ્યતામ્ । દધતાઙ્ગુષ્ઠયક્ષેણ ક્રાન્તે સર્વત્ર પાતિના
ક્યારેક ઉંબરિયાં, દાગ અને લોહીથી ભરેલો, લોહીથી ભીંજાયેલા, નખના નિશાનવાળા મોઢાં હોય છે; અંગૂઠા અને ગાડાની ધરીથી દબાઈને, જે ખેંચે છે એ બધે લઈ જાય છે.
નાનાવિરચના ચિત્રપટપત્તનગામિની । ગમાગમપરિશ્રાન્તા તત્રાત્યન્તચિરાશ્વગા
ક્યારેક વિવિધ રંગબેરંગી આકારોથી સજ્જ, ચિત્રવાળી ચાદર જેવી, ગામમાં ગામ ફરતી જાય છે; આવવું-જવું કરીને થાકી જાય છે અને ત્યાં લાંબો આરામ કરે છે.
નગરાન્ નગરે ન્યસ્તસૂત્રભાણ્ડિકભારિણી । પ્રાપ્તે કરતલારણ્યે બલીવર્દવિવર્તિની
દરેક શહેરમાં, સૂત્ર અને સાધનોના ભારથી ઝૂકી, જ્યારે તે તાડના જંગલ સુધી પહોંચે છે, ત્યારે બળદો તેને ફેરવે છે.
ગુપ્તે વિશ્રમણાયૈવ મનાક્ કરપરિચ્યુતા । તન્તુપ્રોતમુખાકૃષ્ટિખિન્ના ક્વાપિ વિશીર્યતે
છુપાઈને, થોડીક આરામ લેવા હાથમાંથી સરકી જાય છે; મોઢેથી સૂત્ર ખેંચાતા થાકી, ક્યાંક તૂટી જાય છે.
વેધનં કર્ણસંશ્લિષ્ટા કઠિનાપિ ન સાકરોત્ । ન હિ તીક્ષ્ણો બહિઃ કાર્યે નીચત્વં વિજહાતિ ચેત્
કઠણ હોવા છતાં, કાનને લગાડવામાં આવે ત્યારે પણ તે છિદ્ર નથી કરતી; કારણ કે મન મંદ હોય ત્યારે, તીવ્ર વસ્તુ પણ તીવ્ર રીતે કાર્ય કરતી નથી.
સાયસ્સૂચી મનસ્સૂચ્યા વલિતા વિજહાર હ । દિક્ષ્વ્ અપ્સ્વ્ ઇવ શિલાગુર્વી નાવઙ્ગવલિતા સતી
એ થાકેલી સોઇ, મનની સોઇથી વળી ગઈ હતી અને ચારે બાજુ ફરતી રહી; પાણીમાં ભારે પથ્થર જેમ, નીચે વળી હોવા છતાં, ડૂબી નથી.
વિસસાર દિગન્તેષુ સાન્તઃકરણસત્તયા । તૃણલેખેવ પવનશક્ત્યા સંસૃતિરૂપયા
મનના મૂળ સ્વરૂપની શક્તિથી, જન્મમરણનો પ્રવાહ દિશાદિશામાં ફેલાય છે, જેમ પવનની તાકાતથી ઘાસનું પાન હલાય છે.
મુખેન સૂક્ષ્મસૂત્રાન્તં ત્યજન્તી સુશિરોમ્ભને । પરાપૂરોદ્યમેનાશુ જાતેવ હૃદયાન્વિતા
સુંદર વણાટમાં, તે પોતાના મુખથી સૂક્ષ્મ દોરો અંત સુધી છોડે છે, ઊંચા પુરુષાર્થના પ્રયત્નથી, જેમ કોઈ સ્ત્રી હૃદયથી જોડાઈને બાળકને જન્મ આપે છે.
પરાપૂરરસેનેવ સૂચ્યા હૃત્ સુવિકાસિતમ્ । અનારતવમત્ સૂક્ષ્મસૂત્રાન્તમ્ ઇવ સૂમ્ભને
જેમ ઊંચા પુરુષાર્થના રસથી સોય હૃદયને સારી રીતે ખોલે છે, તેમ તે વણાટમાં સતત સૂક્ષ્મ દોરાનો અંત છોડતી રહે છે.
તીક્ષ્ણૈર્ અપિ ચિરક્ષીણઃ પૂર્યતે નિર્વિચારણમ્ । દૃષ્ટાન્તો ઽત્ર ક્ષણાત્ સૂચ્યા પૂરિતો જર્જરઃ પટઃ
તીક્ષ્ણ વસ્તુઓથી લાંબા સમયથી ફાટેલા પણ ચિંતાવિહોણા ભરાઈ જાય છે; અહીં ઉદાહરણ છે કે સોયથી તરત જ ફાટેલો કપડો ભરાઈ જાય છે.
સૂત્રાંશુનિર્ગતૈર્ યોગ્યં સૂચ્યા હૃદયમ્ અર્જિતમ્ । પરપૂરણયૈવાશુ તેજશ્ ચ કચિતાર્કરુક્
ધાગાની કિરણો જેવી સૂઈ કાપડના હૃદય સુધી પહોંચી જાય છે; એ જ રીતે, પરમ પૂર્ણતાથી તેજ પણ તરત જ કાપડમાં વણાય છે, જેમ સૂર્યની કિરણો પ્રકાશ ફેલાવે છે.
અકસ્માત્ તેન રૂઢેણ ક્ષીણપૂરણરૂપિણા । હૃદયે રાક્ષસી સૂચી કર્મણાતપ્યતેવ સા
જ્યારે એ પૂર્ણતા ઓછી પડી જાય છે, ત્યારે એ રાક્ષસી જેવી સૂઈ હૃદયમાં અચાનક જ દુઃખ પમાડે છે, જાણે કર્મના ફળથી દુઃખ થાય છે.
વેધં ખુરરવેણૈવ કરોતીષત્પ્રચારિતા । પ્રકૃતેન નિજેનાપિ ખેદાય વ્યવહારિતા
જ્યારે થોડીક હલનચલન થાય છે, ત્યારે એ ઘોડીના ખુરની અવાજ જેવી ચીર પાડે છે; અને પોતાની સ્વભાવથી પણ, જ્યારે કામમાં લેવાય છે, ત્યારે થાક લાવે છે.
સઞ્ચારયતિ વસ્ત્રેષુ સૂત્રં ચતુરવેધના । આદીર્ઘં વાસનાતન્તું શરીરેષ્વ્ ઇવ વેદના
એ સૂઈ કપડામાંથી ધાગો ચાર રીતે પસાર કરે છે; અને શરીરમાં લાંબી સંસ્કારની ડોરી પણ એવી જ રીતે ચાલે છે, જેમ દુઃખની લાગણી ફરે છે.
સઞ્ચાર્યમાણા વેગેન ધાવતીવાક્ષિપાટને । અદર્શિતમુખા એવ દુર્જના મર્મવેધિનઃ
સૂઈ જ્યારે વસ્ત્રમાં ઝડપથી દોડે છે, ત્યારે તેનું મુખ દેખાતું નથી—એ જ રીતે, દુર્જન માણસો છુપાઈને જ દુઃખ પહોંચાડે છે.
સ્કન્ધવસ્ત્રજવપ્રોતા વેધાક્ષ્ણા સુખમ્ ઈક્ષતે । કથમ્ એનં ભિનદ્મીતિ તીક્ષ્ણાનામ્ એતદ્ ઈપ્સિતમ્
સૂઈમાં દોરો પોકાઈને, તેની તીક્ષ્ણ નજરે એ સરળતાથી જુએ છે: 'હું આને કેમ છિદીશ?'—આ જ તેજવાળાઓની ઈચ્છા હોય છે.
સમમ્ એવ ચ કૌશેયે ક્ષૌમે ચ વસને શિતા । જડઃ ક ઇવ વા નામ ગુણાગુણમ્ ઉપેક્ષતે
સૂઈ રેશમ કે કાપડના વસ્ત્રમાં સમાન રીતે પસાર થાય છે; ગુણ અને દોષમાં ફરક ન પાડે એ તો મૂર્ખ જ કહેવાય.
સા દધાનોજ્જ્વલં સૂત્રમ્ અઙ્ગુષ્ઠાઙ્ગુલિપીડિતા । અન્ત્રતન્તુમ્ ઇવાનન્તમ્ ઉદ્ગિરન્તી નિરીક્ષતે
અંગૂઠા અને આંગળી વચ્ચે દબાયેલી, તે તેજસ્વી દોરો ધરાવે છે અને અંતહીન તાંતણો ઉગળી રહી હોય તેમ આગળ જોઈ રહી છે.
તીક્ષ્ણાસ્યહૃદયત્વેન સરસેષુ ન કેષુચિત્ । સૂત્રિતાપિ પદાર્થેષુ વિશત્ય્ અલસગામિની
કાંટાળું અને નિર્દયી સ્વભાવ ધરાવતી સોઇ, દોરામાં ગાંસડી હોવા છતાં, નરમ વસ્તુઓમાં સરળતાથી પ્રવેશતી નથી; તે વસ્તુઓ વચ્ચે ધીમે ધીમે આગળ વધે છે.
અગર્દભીમુખપ્રોતા સુતીક્ષ્ણાપિ ન ચાપિ ધીઃ । અવેધિતાપ્ય્ અહૃદયા રાજપુત્ર્ય્ અપિ દુર્ભગા
ગધેડાના મોઢામાંથી પસાર કરાયેલી, બહુ તીખી હોવા છતાં, સોઇ ચીરે નહીં અને હૃદયહીન જ રહે; એ દુર્ભાગ્યશાળી રાજકન્યાની જેમ છે.
વિના પરાપકારેણ તીક્ષ્ણે સરણમ્ ઈહતે । વેધનાદ્ રોધિતા સૂચિઃ કર્ણપાશે પ્રલમ્બતે
બીજાને દુઃખ આપ્યા વિના તીખી સોઇને માર્ગ મળતો નથી; ચીરીને પછી, કાનની લટમાં અટકી જાય છે અને લટકતી રહે છે.
શેતે કિં ચારુ મૈત્ર્યેવ બુસે કરપરિચ્યુતા । સ્વરૂપસદૃશં મિત્રં કસ્મૈ નામ ન રોચતે
હાથમાંથી પડીને, સોઇ રૂમાં સુંદર રીતે શયન કરે છે, એ મિત્રતાની જેમ છે; પોતાને જેવું સ્વરૂપ ધરાવતો મિત્ર કોને ન ગમે?
મિશ્રિતા મૂઢચિત્તાનાં વૃત્તિભિઃ પ્રાકૃતે જને । તિષ્ઠત્ય્ આત્મસમાં કો હિ સઙ્ગતિં ત્યક્તુમ્ ઇચ્છતિ
મૂઢ મનવાળા સામાન્ય લોકોમાં, પોતાના જેવાં લોકોની સાથે રહેવાનું કોણ છોડવા માંગે છે?
ભવત્ય્ અયસ્કારચિતૌ સન્ત્યક્તાન્તર્ધિગામિની । ભસ્ત્રાવાતૈર્ વિવલિતા ગગનોડ્ડયનોન્મુખી
જ્યારે અંદરની ચેતનાશક્તિ ત્યજી દેવામાં આવે છે, ત્યારે તે લોખંડના ઘરમાં ધમનીના પવનો વડે અશાંત બની, આકાશમાં ઉડવા આતુર થાય છે.
પ્રાણાપાનપ્રવાહસ્થા હૃત્પદ્માન્તરગામિની । દુઃખશક્તિર્ મહાઘોરા જીવશક્તિર્ ઇવોદ્યતા
પ્રાણ અને અપાનના પ્રવાહમાં રહેલી, હૃદયકમળમાં ગમતી દુઃખની શક્તિ, અત્યંત ભયાનક બની, જીવશક્તિ જેવી ઊભી થાય છે.