તુચ્છો ઽપ્ય્ અર્થો ઽલ્પસત્ત્વાનાં યાત્ય્ અતિપ્રાર્થનીયતામ્ । સૂચીવૃત્તપિશાચીત્વં રાક્ષસ્યા તપસાર્જિતમ્
નબળા મનવાળા માટે નાનું પણ કંઈક બહુ ઇચ્છનીય બની જાય છે; સૂઈ જેવી ભૂતાવસ્થા એ રાક્ષસીએ તપસ્યા કરીને મેળવી હતી.
અપિ પુણ્યશરીરાણાં જાતિબન્ધો ન શામ્યતિ । અનુસૂચિ પિશાચીત્વં રાક્ષસ્યા સમુપાર્જિતમ્
પુણ્યવાળી દેહ ધરાવનારાઓ માટે પણ જન્મનો બંધન ટળતું નથી; જેમ રાક્ષસી એ પોતાના કર્મથી સૂઈ જેવી ભૂતાવસ્થા મેળવી હતી.
તસ્યાં દિગન્તભ્રમણે પ્રવૃત્તાયાં સહાનિલૈઃ । તત્રૈવ સા તનુસ્ સ્થૂલા ગલિતા શારદાભ્રવત્
જ્યારે તે ચારેય દિશામાં પવન સાથે ફરવા લાગી, ત્યારે એનું મોટું દેહ ત્યાં જ પાનખરનાં વાદળ જેવું ઓગળી ગયું.
કસ્યચિદ્ વિવશાઙ્ગસ્ય ક્ષીવસ્ય વિપુલસ્ય વા । પ્રવિશ્યાન્તર્ વાતસૂચી ભવત્ય્ અતિ વિષૂચિકા
કોઈ લાચાર, દુર્બળ કે અત્યંત જાડા માણસના શરીરમાં પ્રવેશીને, પવન જેવી સૂઈ અંદર જઈને ભારે વિષૂચિકા જેવી બીમારી બની જાય છે.
કસ્યચિત્ તનુદેહસ્ય સ્વચ્છસ્ય સુધિયો ઽપિ ચ । પ્રવિશ્ય જીવસૂચિત્વે ભવત્ય્ અન્તર્ વિષૂચિકા
કોઈ શુદ્ધ અને બુદ્ધિશાળી વ્યક્તિના સૂક્ષ્મ દેહમાં પ્રવેશીને, જીવની સૂઈ અંદરથી જ વિષૂચિકા જેવી બીમારીનું રૂપ લે છે.
એવં ક્વચિત્ તૃપ્યતિ સા દુર્બુદ્ધિહૃદયસ્થિતા । ક્વચિદ્ ઉચ્છિદ્યતે પુણ્યૈર્ મન્ત્રૌષધિકૃતક્રમૈઃ
આ રીતે, ક્યારેક એ ભટકેલી બુદ્ધિ ધરાવતું હૃદય સંતોષ પામે છે; તો ક્યારેક પુણ્ય અને મંત્ર-ઔષધિ જેવા સાધનો દ્વારા નાશ પામે છે.
આસીદ્ બહૂનિ વર્ષાણિ ભ્રમણૈકપરાયણા । દેહદ્વયેન ગચ્છન્તી વ્યોમ્નિ ભૂમિતલે તથા
ઘણા વર્ષો સુધી એ ફક્ત ભટકતાં રહેવામાં જ લાગેલું રહ્યું, બે શરીર લઈને ક્યારેક આકાશમાં, તો ક્યારેક ધરતી પર ફરતું રહ્યું.
રજસ્તિરોહિતા ભૂમૌ હસ્તે ઽઙ્ગુલિતિરોહિતા । પ્રભાતિરોહિતા વ્યોમ્નિ વસ્ત્રે સૂત્રતિરોહિતા
ધરતી પર એ ધૂળથી છુપાય છે; હાથમાં આંગળીથી છુપાય છે; આકાશમાં તેજથી ઢંકાય છે; કપડાંમાં દોરાથી છુપાય છે.
અન્તસ્સ્થા સ્નાયુસરિતિ દુર્ભગે પાંસુપાણ્ડુનિ । શુષ્કરેખાસરિત્ખાતે સૂક્ષ્મરેખાજરત્તૃણે
અંદરથી એ સ્નાયુની નદીમાં વસે છે; દુર્ભાગ્યમાં, ફિક્કી ધૂળમાં છુપાય છે; સુકાઈ ગયેલી રેખાવાળી નદીમાં અને સૂક્ષ્મ રેખાવાળાં જૂના ઘાસમાં પણ એ રહેલી હોય છે.
અર્થહીને ગતચ્છાયે શૂન્યે ઉચ્છ્વાસકારિણિ । મક્ષિકાવાતહરણે શ્રીવૃક્ષપરિવર્જિતે
અર્થવિહિન, છાંયાવિહિન, ખાલી અને ફક્ત શ્વાસ આપતી એવી જગ્યા; જ્યાં માખીઓ પવનમાં ઉડી જાય છે, અને જ્યાં શુભ વૃક્ષ પણ નથી.
સ્થૂલાસ્થિગ્રન્થિવલિતે નિત્યકમ્પસ્ફુરત્તલે । અનાત્મીયાચ્છનીહારશુદ્ધાંશુકકૃતભ્રમે
મોટા અને ગાંઠવાળા હાડકાંઓમાં, હંમેશા કંપતી અને ધ્રુજતી જમીન પર; બીજાના કપડાના શુદ્ધ કિરણોથી ઊભી થયેલી મિથ્યામાં.
કિણસ્થાણ્વગ્રવિશ્રાન્તમક્ષિકાવિઙ્કવાયસે । રૌક્ષ્યરૂઢરસદ્વાતે વિલોલાઙ્ગુલિશાખિનિ
કાંડા ના ટોચે આરામ કરતી, માખીઓના ગુંજનવાળા પવનમાં; સુકાઈ ગયેલા અને કર્કશ પવનમાં, અને આંગળીઓની હલનચલન કરતી ડાળીઓ પર.
મલાભ્રલેખાસંસારે સ્વાઙ્ગુલિવ્રણગર્તકે । સ્વેદાવશ્યાયદુષ્ષ્ઠ્યૂતે પર્વવાલ્મીકપર્વતે
મેળ અને વાદળની લકીરોના સંસારમાં, પોતાની જ આંગળીના ઘા ના ખાડામાં; પસીનો, તડકાની ભીનાશ અને દુષિત પ્રવાહોમાં, સાંધા અને વાળમીઓના પર્વત પર.
કચત્પાંસુજલભ્રાન્તૌ નખાજગરકર્કશે । ક્વચિત્ ક્વચિત્ સરિદ્ભીતભીતયૂકાકુપાન્થકે
ક્યારેક ધૂળ, પાણી અને ભ્રમમાં, નખો સાપની ચામડી જેટલા ખડકાળા હોય છે; ક્યારેક કૂવામાંથી દૂર રસ્તે, નદીનો ડર અને ઉંબરિયાં ભરેલા રસ્તે ચાલવું પડે છે.
વિરલા શુષ્કસન્દૃષ્ટપિટકાપૂતપલ્વલે । મધ્યસ્થલેખામાર્ગૌઘે શીતશ્વસનગોચરે
ક્યારેક રસ્તો છૂટો, સુકાઈ ગયેલો અને ફાટેલો હોય છે, ક્યાંક કાદવના ખાડા પડે છે; રસ્તાની વચ્ચે ઠંડી પવન ફૂંકાય છે.
ગ્રસ્તયૂકાનરૌઘાસૃક્પૂર્ણસૃક્વિનખાસ્યતામ્ । દધતાઙ્ગુષ્ઠયક્ષેણ ક્રાન્તે સર્વત્ર પાતિના
ક્યારેક ઉંબરિયાં, દાગ અને લોહીથી ભરેલો, લોહીથી ભીંજાયેલા, નખના નિશાનવાળા મોઢાં હોય છે; અંગૂઠા અને ગાડાની ધરીથી દબાઈને, જે ખેંચે છે એ બધે લઈ જાય છે.
નાનાવિરચના ચિત્રપટપત્તનગામિની । ગમાગમપરિશ્રાન્તા તત્રાત્યન્તચિરાશ્વગા
ક્યારેક વિવિધ રંગબેરંગી આકારોથી સજ્જ, ચિત્રવાળી ચાદર જેવી, ગામમાં ગામ ફરતી જાય છે; આવવું-જવું કરીને થાકી જાય છે અને ત્યાં લાંબો આરામ કરે છે.
નગરાન્ નગરે ન્યસ્તસૂત્રભાણ્ડિકભારિણી । પ્રાપ્તે કરતલારણ્યે બલીવર્દવિવર્તિની
દરેક શહેરમાં, સૂત્ર અને સાધનોના ભારથી ઝૂકી, જ્યારે તે તાડના જંગલ સુધી પહોંચે છે, ત્યારે બળદો તેને ફેરવે છે.
ગુપ્તે વિશ્રમણાયૈવ મનાક્ કરપરિચ્યુતા । તન્તુપ્રોતમુખાકૃષ્ટિખિન્ના ક્વાપિ વિશીર્યતે
છુપાઈને, થોડીક આરામ લેવા હાથમાંથી સરકી જાય છે; મોઢેથી સૂત્ર ખેંચાતા થાકી, ક્યાંક તૂટી જાય છે.
વેધનં કર્ણસંશ્લિષ્ટા કઠિનાપિ ન સાકરોત્ । ન હિ તીક્ષ્ણો બહિઃ કાર્યે નીચત્વં વિજહાતિ ચેત્
કઠણ હોવા છતાં, કાનને લગાડવામાં આવે ત્યારે પણ તે છિદ્ર નથી કરતી; કારણ કે મન મંદ હોય ત્યારે, તીવ્ર વસ્તુ પણ તીવ્ર રીતે કાર્ય કરતી નથી.
સાયસ્સૂચી મનસ્સૂચ્યા વલિતા વિજહાર હ । દિક્ષ્વ્ અપ્સ્વ્ ઇવ શિલાગુર્વી નાવઙ્ગવલિતા સતી
એ થાકેલી સોઇ, મનની સોઇથી વળી ગઈ હતી અને ચારે બાજુ ફરતી રહી; પાણીમાં ભારે પથ્થર જેમ, નીચે વળી હોવા છતાં, ડૂબી નથી.
વિસસાર દિગન્તેષુ સાન્તઃકરણસત્તયા । તૃણલેખેવ પવનશક્ત્યા સંસૃતિરૂપયા
મનના મૂળ સ્વરૂપની શક્તિથી, જન્મમરણનો પ્રવાહ દિશાદિશામાં ફેલાય છે, જેમ પવનની તાકાતથી ઘાસનું પાન હલાય છે.
મુખેન સૂક્ષ્મસૂત્રાન્તં ત્યજન્તી સુશિરોમ્ભને । પરાપૂરોદ્યમેનાશુ જાતેવ હૃદયાન્વિતા
સુંદર વણાટમાં, તે પોતાના મુખથી સૂક્ષ્મ દોરો અંત સુધી છોડે છે, ઊંચા પુરુષાર્થના પ્રયત્નથી, જેમ કોઈ સ્ત્રી હૃદયથી જોડાઈને બાળકને જન્મ આપે છે.
પરાપૂરરસેનેવ સૂચ્યા હૃત્ સુવિકાસિતમ્ । અનારતવમત્ સૂક્ષ્મસૂત્રાન્તમ્ ઇવ સૂમ્ભને
જેમ ઊંચા પુરુષાર્થના રસથી સોય હૃદયને સારી રીતે ખોલે છે, તેમ તે વણાટમાં સતત સૂક્ષ્મ દોરાનો અંત છોડતી રહે છે.
તીક્ષ્ણૈર્ અપિ ચિરક્ષીણઃ પૂર્યતે નિર્વિચારણમ્ । દૃષ્ટાન્તો ઽત્ર ક્ષણાત્ સૂચ્યા પૂરિતો જર્જરઃ પટઃ
તીક્ષ્ણ વસ્તુઓથી લાંબા સમયથી ફાટેલા પણ ચિંતાવિહોણા ભરાઈ જાય છે; અહીં ઉદાહરણ છે કે સોયથી તરત જ ફાટેલો કપડો ભરાઈ જાય છે.
સૂત્રાંશુનિર્ગતૈર્ યોગ્યં સૂચ્યા હૃદયમ્ અર્જિતમ્ । પરપૂરણયૈવાશુ તેજશ્ ચ કચિતાર્કરુક્
ધાગાની કિરણો જેવી સૂઈ કાપડના હૃદય સુધી પહોંચી જાય છે; એ જ રીતે, પરમ પૂર્ણતાથી તેજ પણ તરત જ કાપડમાં વણાય છે, જેમ સૂર્યની કિરણો પ્રકાશ ફેલાવે છે.
અકસ્માત્ તેન રૂઢેણ ક્ષીણપૂરણરૂપિણા । હૃદયે રાક્ષસી સૂચી કર્મણાતપ્યતેવ સા
જ્યારે એ પૂર્ણતા ઓછી પડી જાય છે, ત્યારે એ રાક્ષસી જેવી સૂઈ હૃદયમાં અચાનક જ દુઃખ પમાડે છે, જાણે કર્મના ફળથી દુઃખ થાય છે.
વેધં ખુરરવેણૈવ કરોતીષત્પ્રચારિતા । પ્રકૃતેન નિજેનાપિ ખેદાય વ્યવહારિતા
જ્યારે થોડીક હલનચલન થાય છે, ત્યારે એ ઘોડીના ખુરની અવાજ જેવી ચીર પાડે છે; અને પોતાની સ્વભાવથી પણ, જ્યારે કામમાં લેવાય છે, ત્યારે થાક લાવે છે.
સઞ્ચારયતિ વસ્ત્રેષુ સૂત્રં ચતુરવેધના । આદીર્ઘં વાસનાતન્તું શરીરેષ્વ્ ઇવ વેદના
એ સૂઈ કપડામાંથી ધાગો ચાર રીતે પસાર કરે છે; અને શરીરમાં લાંબી સંસ્કારની ડોરી પણ એવી જ રીતે ચાલે છે, જેમ દુઃખની લાગણી ફરે છે.
સઞ્ચાર્યમાણા વેગેન ધાવતીવાક્ષિપાટને । અદર્શિતમુખા એવ દુર્જના મર્મવેધિનઃ
સૂઈ જ્યારે વસ્ત્રમાં ઝડપથી દોડે છે, ત્યારે તેનું મુખ દેખાતું નથી—એ જ રીતે, દુર્જન માણસો છુપાઈને જ દુઃખ પહોંચાડે છે.