એકવસ્ત્વનુરાગાણામ્ અહો નુ વિષમા ગતિઃ । દેહો ઽપિ તૃણવત્ ત્યક્તો રાક્ષસ્યા નિજયેચ્છયા
એક જ વસ્તુ સાથે લગાવ રાખનારા લોકોની સ્થિતિ કેટલી મુશ્કેલ છે! રાક્ષસીએ તો પોતાની ઈચ્છાથી શરીર પણ ઘાસફૂસ જેવું ત્યજી દીધું.
એકવસ્ત્વતિગર્વેણ નશ્યન્ત્ય્ અન્યા હિ સંવિદઃ । રાક્સસ્યા ગ્રાસગર્વેણ દેહનાશો ઽપિ નેક્ષિતઃ
બીજાં મનુષ્યો કોઈ એક વસ્તુનો વધારે ગર્વ રાખે છે તો તેઓ નાશ પામે છે; પણ રાક્ષસી તો પોતે બધું ગળી જવાની શક્તિનો ગર્વ રાખતી હતી, તેથી શરીર નાશ પામ્યો એનું પણ ધ્યાન આવ્યું નહીં.
નાશો ઽપિ સુખયત્ય્ અજ્ઞમ્ એકવસ્ત્વતિરાગિણમ્ । સૂચીભૂતા વિદેહાપિ પરિતુષ્ટૈવ રાક્ષસી
અજ્ઞાન અને એક જ વસ્તુમાં વધારે લગાવ ધરાવનારને તો નાશ પણ સુખ આપે છે; રાક્ષસી તો સૂઈરૂપે અને શરીર વિના પણ સંપૂર્ણ રીતે સંતોષમાં હતી.
અન્યા બભૂવ તલ્લગ્ના સા તથા જીવસૂચિકા । વ્યોમાત્મિકા નિરાકારા વ્યોમવૃત્તિશરીરકા
બીજી એક ચેતના એ સોઇ સાથે જોડાઈ ગઈ, એ રીતે જીવસૂઈ ઉત્પન્ન થઈ. એ આકાશ જેવી સ્વરૂપવાળી, આકારરહિત અને આખું શરીર આકાશની જેમ વર્તન કરતું હતું.
તેજસ્તન્તુપ્રવાહાભા પ્રાણતન્તુમયાત્મિકા । શૂલસંવેદનાકારા તદ્રન્ધ્રાર્કાંશુસુન્દરી
એ તેજસ્વી તાંતણાની ધારા જેવી દેખાતી, પ્રાણતંતુઓથી બનેલી હતી, તીવ્ર દુઃખના રૂપમાં, અને એ છિદ્રમાંથી પડતા સૂર્યકિરણ જેવી સુંદર લાગતી.
પૃથક્સ્થેવાસિધારા સા પરમાણ્વાવલીવ ચ । કૌસુમી ગન્ધલેખેવ કલાકલનરૂપિણી
એ અલગ પડેલી તલવારની ધાર જેવી, અથવા પરમાણુની પંક્તિ જેવી હતી; ફૂલની સુગંધની રેખા જેવી, અને સુક્ષ્મ કળાની માફક રૂપ ધારણ કરતી હતી.
પાપાત્મિકા મનોવૃત્તિસ્ સા હિ તસ્યાસ્ તથા સ્થિતા । પરપ્રાણદશાવેધપરમાર્થપરાયણા
એ પાપી સ્વભાવવાળી, મનની ચળપળ હતી અને ત્યાં જ રહી. એ બીજા જીવની અવસ્થા ભેદવા માટે તત્પર રહીને પરમાર્થમાં લીન હતી.
એવમ્ અસ્યાસ્ તનુર્ જાતા સૂચિદ્વયમયી હિ સા । નીવારશૂકવત્ તન્વી કર્પાસાંશુસુપેલવા
આ રીતે, એની કાયાં બે સૂઈઓ જેવી બની, જંગલી ચોખાના છોલા જેવી પાતળી અને કપાસના તાંતણા જેવી નાજુક હતી.
તનુદ્વયેન તેનાસૌ પ્રવિશ્ય હૃદયં નૃણામ્ । વેધયન્તી તતઃ ક્રૂરા પ્રબભ્રામ દિશો દશ
એ બે સૂઈ જેવી કાયાથી એ મનુષ્યોના હૃદયમાં પ્રવેશી, તેમને છીણી નાખતી, પછી ક્રૂર બનીને દસેય દિશામાં ફરવા લાગી.
સર્વસ્ સ્વસઙ્કલ્પવશાલ્ લઘુર્ ભવતિ વા ગુરુઃ । કર્કટ્યોગ્રં વપુસ્ ત્યક્ત્વા સૂચીત્વમ્ ઉરરીકૃતમ્
પોતાના મનના બળથી એ હલકી કે ભારે બની જાય છે; કર્કટ જેવી ભયાનક કાયા છોડી, એણે સૂઈ જેવું રૂપ ધારણ કર્યું.
તુચ્છો ઽપ્ય્ અર્થો ઽલ્પસત્ત્વાનાં યાત્ય્ અતિપ્રાર્થનીયતામ્ । સૂચીવૃત્તપિશાચીત્વં રાક્ષસ્યા તપસાર્જિતમ્
નબળા મનવાળા માટે નાનું પણ કંઈક બહુ ઇચ્છનીય બની જાય છે; સૂઈ જેવી ભૂતાવસ્થા એ રાક્ષસીએ તપસ્યા કરીને મેળવી હતી.
અપિ પુણ્યશરીરાણાં જાતિબન્ધો ન શામ્યતિ । અનુસૂચિ પિશાચીત્વં રાક્ષસ્યા સમુપાર્જિતમ્
પુણ્યવાળી દેહ ધરાવનારાઓ માટે પણ જન્મનો બંધન ટળતું નથી; જેમ રાક્ષસી એ પોતાના કર્મથી સૂઈ જેવી ભૂતાવસ્થા મેળવી હતી.
તસ્યાં દિગન્તભ્રમણે પ્રવૃત્તાયાં સહાનિલૈઃ । તત્રૈવ સા તનુસ્ સ્થૂલા ગલિતા શારદાભ્રવત્
જ્યારે તે ચારેય દિશામાં પવન સાથે ફરવા લાગી, ત્યારે એનું મોટું દેહ ત્યાં જ પાનખરનાં વાદળ જેવું ઓગળી ગયું.
કસ્યચિદ્ વિવશાઙ્ગસ્ય ક્ષીવસ્ય વિપુલસ્ય વા । પ્રવિશ્યાન્તર્ વાતસૂચી ભવત્ય્ અતિ વિષૂચિકા
કોઈ લાચાર, દુર્બળ કે અત્યંત જાડા માણસના શરીરમાં પ્રવેશીને, પવન જેવી સૂઈ અંદર જઈને ભારે વિષૂચિકા જેવી બીમારી બની જાય છે.
કસ્યચિત્ તનુદેહસ્ય સ્વચ્છસ્ય સુધિયો ઽપિ ચ । પ્રવિશ્ય જીવસૂચિત્વે ભવત્ય્ અન્તર્ વિષૂચિકા
કોઈ શુદ્ધ અને બુદ્ધિશાળી વ્યક્તિના સૂક્ષ્મ દેહમાં પ્રવેશીને, જીવની સૂઈ અંદરથી જ વિષૂચિકા જેવી બીમારીનું રૂપ લે છે.
એવં ક્વચિત્ તૃપ્યતિ સા દુર્બુદ્ધિહૃદયસ્થિતા । ક્વચિદ્ ઉચ્છિદ્યતે પુણ્યૈર્ મન્ત્રૌષધિકૃતક્રમૈઃ
આ રીતે, ક્યારેક એ ભટકેલી બુદ્ધિ ધરાવતું હૃદય સંતોષ પામે છે; તો ક્યારેક પુણ્ય અને મંત્ર-ઔષધિ જેવા સાધનો દ્વારા નાશ પામે છે.
આસીદ્ બહૂનિ વર્ષાણિ ભ્રમણૈકપરાયણા । દેહદ્વયેન ગચ્છન્તી વ્યોમ્નિ ભૂમિતલે તથા
ઘણા વર્ષો સુધી એ ફક્ત ભટકતાં રહેવામાં જ લાગેલું રહ્યું, બે શરીર લઈને ક્યારેક આકાશમાં, તો ક્યારેક ધરતી પર ફરતું રહ્યું.
રજસ્તિરોહિતા ભૂમૌ હસ્તે ઽઙ્ગુલિતિરોહિતા । પ્રભાતિરોહિતા વ્યોમ્નિ વસ્ત્રે સૂત્રતિરોહિતા
ધરતી પર એ ધૂળથી છુપાય છે; હાથમાં આંગળીથી છુપાય છે; આકાશમાં તેજથી ઢંકાય છે; કપડાંમાં દોરાથી છુપાય છે.
અન્તસ્સ્થા સ્નાયુસરિતિ દુર્ભગે પાંસુપાણ્ડુનિ । શુષ્કરેખાસરિત્ખાતે સૂક્ષ્મરેખાજરત્તૃણે
અંદરથી એ સ્નાયુની નદીમાં વસે છે; દુર્ભાગ્યમાં, ફિક્કી ધૂળમાં છુપાય છે; સુકાઈ ગયેલી રેખાવાળી નદીમાં અને સૂક્ષ્મ રેખાવાળાં જૂના ઘાસમાં પણ એ રહેલી હોય છે.
અર્થહીને ગતચ્છાયે શૂન્યે ઉચ્છ્વાસકારિણિ । મક્ષિકાવાતહરણે શ્રીવૃક્ષપરિવર્જિતે
અર્થવિહિન, છાંયાવિહિન, ખાલી અને ફક્ત શ્વાસ આપતી એવી જગ્યા; જ્યાં માખીઓ પવનમાં ઉડી જાય છે, અને જ્યાં શુભ વૃક્ષ પણ નથી.
સ્થૂલાસ્થિગ્રન્થિવલિતે નિત્યકમ્પસ્ફુરત્તલે । અનાત્મીયાચ્છનીહારશુદ્ધાંશુકકૃતભ્રમે
મોટા અને ગાંઠવાળા હાડકાંઓમાં, હંમેશા કંપતી અને ધ્રુજતી જમીન પર; બીજાના કપડાના શુદ્ધ કિરણોથી ઊભી થયેલી મિથ્યામાં.
કિણસ્થાણ્વગ્રવિશ્રાન્તમક્ષિકાવિઙ્કવાયસે । રૌક્ષ્યરૂઢરસદ્વાતે વિલોલાઙ્ગુલિશાખિનિ
કાંડા ના ટોચે આરામ કરતી, માખીઓના ગુંજનવાળા પવનમાં; સુકાઈ ગયેલા અને કર્કશ પવનમાં, અને આંગળીઓની હલનચલન કરતી ડાળીઓ પર.
મલાભ્રલેખાસંસારે સ્વાઙ્ગુલિવ્રણગર્તકે । સ્વેદાવશ્યાયદુષ્ષ્ઠ્યૂતે પર્વવાલ્મીકપર્વતે
મેળ અને વાદળની લકીરોના સંસારમાં, પોતાની જ આંગળીના ઘા ના ખાડામાં; પસીનો, તડકાની ભીનાશ અને દુષિત પ્રવાહોમાં, સાંધા અને વાળમીઓના પર્વત પર.
કચત્પાંસુજલભ્રાન્તૌ નખાજગરકર્કશે । ક્વચિત્ ક્વચિત્ સરિદ્ભીતભીતયૂકાકુપાન્થકે
ક્યારેક ધૂળ, પાણી અને ભ્રમમાં, નખો સાપની ચામડી જેટલા ખડકાળા હોય છે; ક્યારેક કૂવામાંથી દૂર રસ્તે, નદીનો ડર અને ઉંબરિયાં ભરેલા રસ્તે ચાલવું પડે છે.
વિરલા શુષ્કસન્દૃષ્ટપિટકાપૂતપલ્વલે । મધ્યસ્થલેખામાર્ગૌઘે શીતશ્વસનગોચરે
ક્યારેક રસ્તો છૂટો, સુકાઈ ગયેલો અને ફાટેલો હોય છે, ક્યાંક કાદવના ખાડા પડે છે; રસ્તાની વચ્ચે ઠંડી પવન ફૂંકાય છે.
ગ્રસ્તયૂકાનરૌઘાસૃક્પૂર્ણસૃક્વિનખાસ્યતામ્ । દધતાઙ્ગુષ્ઠયક્ષેણ ક્રાન્તે સર્વત્ર પાતિના
ક્યારેક ઉંબરિયાં, દાગ અને લોહીથી ભરેલો, લોહીથી ભીંજાયેલા, નખના નિશાનવાળા મોઢાં હોય છે; અંગૂઠા અને ગાડાની ધરીથી દબાઈને, જે ખેંચે છે એ બધે લઈ જાય છે.
નાનાવિરચના ચિત્રપટપત્તનગામિની । ગમાગમપરિશ્રાન્તા તત્રાત્યન્તચિરાશ્વગા
ક્યારેક વિવિધ રંગબેરંગી આકારોથી સજ્જ, ચિત્રવાળી ચાદર જેવી, ગામમાં ગામ ફરતી જાય છે; આવવું-જવું કરીને થાકી જાય છે અને ત્યાં લાંબો આરામ કરે છે.
નગરાન્ નગરે ન્યસ્તસૂત્રભાણ્ડિકભારિણી । પ્રાપ્તે કરતલારણ્યે બલીવર્દવિવર્તિની
દરેક શહેરમાં, સૂત્ર અને સાધનોના ભારથી ઝૂકી, જ્યારે તે તાડના જંગલ સુધી પહોંચે છે, ત્યારે બળદો તેને ફેરવે છે.
ગુપ્તે વિશ્રમણાયૈવ મનાક્ કરપરિચ્યુતા । તન્તુપ્રોતમુખાકૃષ્ટિખિન્ના ક્વાપિ વિશીર્યતે
છુપાઈને, થોડીક આરામ લેવા હાથમાંથી સરકી જાય છે; મોઢેથી સૂત્ર ખેંચાતા થાકી, ક્યાંક તૂટી જાય છે.
વેધનં કર્ણસંશ્લિષ્ટા કઠિનાપિ ન સાકરોત્ । ન હિ તીક્ષ્ણો બહિઃ કાર્યે નીચત્વં વિજહાતિ ચેત્
કઠણ હોવા છતાં, કાનને લગાડવામાં આવે ત્યારે પણ તે છિદ્ર નથી કરતી; કારણ કે મન મંદ હોય ત્યારે, તીવ્ર વસ્તુ પણ તીવ્ર રીતે કાર્ય કરતી નથી.