સુદૂરાદ્ દીપવદ્ દૃષ્ટં સુતન્માત્રત્વમ્ આગતમ્ । દૂરાદ્ એવ મનોજ્ઞેન પ્રોદ્ગિરન્તી મુખેન ખમ્
અતિ દૂરથી દીવા જેવી દેખાતી, એ શુદ્ધ સ્વરૂપમાં આવી ગઈ; દૂરથી મનોહર મુખથી જાણે આકાશમાં કંઈ બોલી રહી હોય એમ લાગતું હતું.
કુઞ્ચિતેક્ષણસન્દૃશ્યદીર્ઘદીપાંશુકોમલા । સદ્યસ્સ્નાનસમુચ્છૂનભાલબાલવિલાસિની
અર્ધબંધ આંખો સાથે, એ નાજુક દીવા જેવી લાગતી હતી, એની વાળ રેશમ જેવી નરમ, તાજા સ્નાન પછીનું ભાળ હજુ ભીનું અને આખી રીતે એક રમતી યુવતી જેવી દેખાતી હતી.
તન્તુર્ બિસાદ્ ઇવોડ્ડીના બાહ્યસઞ્ચારકૌતુકાત્ । બ્રહ્મનાડિર્ ઇવોદ્યુક્તા બહિર્ ઇન્દ્વંશસુન્દરી
એનો તાંતણો, કમળના તાંતણાની જેમ બહારની દુનિયાની જિજ્ઞાસાથી ઊંચે ઉઠેલો, મુખ્ય નાડીની જેમ તૈયાર અને બહાર ફેલાતી ચાંદની જેવી સુંદર લાગતો હતો.
નિયતેન્દ્રિયશક્તિસ્ સ્વા જીવેનેવ બહિષ્કૃતા । બૌદ્ધતીર્થિકવિજ્ઞાનસન્તાનવદ્ અલક્ષિતા
એના ઇન્દ્રિયો સંયમિત હતા, એની પોતાની પ્રાણશક્તિ જાણે બહાર જતી હોય એમ, અને એ અજાણ્યા રીતે, બૌદ્ધ સંન્યાસીની જ્ઞાનધારા જેવી, અવગણાયેલી રહી હતી.
શૂન્યસિદ્ધાન્તશિસિકા રન્ધ્રાનિલલવાભયા । ક્ષીણદીપાંશુસૂચ્યેવ તીક્ષ્ણયાનુપલભ્યયા
એનું સમજણ શૂન્યવાદના સૂક્ષ્મ તત્વ જેવી, છિદ્રમાંથી આવતો હળવો પવન કે ઓગળી ગયેલા દીવાના તાંતણા જેવી, તીક્ષ્ણ પણ સમજાઈ ન શકે એવી હતી.
ગ્રાસાર્થં સૂચિતાં યાતા સ ચાસ્યા નોપયુજ્યતે । વિચારિતં તયા નૈતદ્ અહો મૌર્ખ્યવિજૃમ્ભિતમ્
તે સ્ત્રીને પકડી લેવા માટે બતાવવામાં આવી હતી, પણ એ પુરુષે તેનો ઉપયોગ કર્યો નહીં; અને એ સ્ત્રીએ પણ એ વાત વિચારવી જ નહીં—આહ, અજ્ઞાન કેવી રીતે દેખાડે છે!
સાગ્રા સઞ્ચિન્તયામ્ આસ ન સૂચી તુચ્છરૂપતામ્ । ચૈત્તમ્ ઈહિતમ્ એવૈકં પશ્યન્ત્ય્ આસ્તે યથાસુખમ્
સૂઈની ટોચ જોઈને એ સ્ત્રી એના ખાલીપણાને વિચાર્યું નહીં, પણ માત્ર પોતાના મનના ઇરાદા તરફ જ જોઈને આરામથી બેઠી રહી.
અવિચાર્યૈવ સૂચિત્વં તયા મૂઢધિયાર્થિતમ્ । નાનાર્થબુદ્ધેસ્ સ્ફુરતિ પૂર્વાપરવિચારણા
એ સ્ત્રીના મૂર્ખ મનથી, કોઈ વિચાર વિના, સૂઈનો હેતુ ઇચ્છાયો; જેનું મન અનેક વસ્તુઓમાં વિખેરાય છે, તેને પહેલાં અને પછી શું વિચારવું એ સમજાતું જ નથી.
સાર્થક્રિયો ઽગ્ર્યસામર્થ્યો યાતિ ભાવનયાન્યતામ્ । પદાર્થો ઽભિમતાર્થાઢ્યાં નિશ્શ્વાસેનેવ દર્પણઃ
કોઈ વસ્તુમાં શક્તિ અને કાર્યક્ષમતા હોવા છતાં, કલ્પનાથી એનું સ્વરૂપ બદલાઈ જાય છે; જેમ કે, દરપણમાં મનગમતી છબીઓ ભરાઈ જાય તો, એક શ્વાસથી એ બધું બદલાઈ જાય છે.
સૂચીભાવં પ્રપન્નાયાસ્ ત્યજન્ત્યાઃ પીવરં વપુઃ । મહામરણમ્ અપ્ય્ અસ્યા રાક્ષસ્યાસ્ સુસુખં સ્થિતમ્
આ રાક્ષસી, જેણે સૂઈ જેવું રૂપ ધારણ કરી પોતાનું મોટું શરીર ત્યજી દીધું હતું, તેને તો મોટું મૃત્યુ પણ ખૂબ જ સુખદ લાગ્યું.
એકવસ્ત્વનુરાગાણામ્ અહો નુ વિષમા ગતિઃ । દેહો ઽપિ તૃણવત્ ત્યક્તો રાક્ષસ્યા નિજયેચ્છયા
એક જ વસ્તુ સાથે લગાવ રાખનારા લોકોની સ્થિતિ કેટલી મુશ્કેલ છે! રાક્ષસીએ તો પોતાની ઈચ્છાથી શરીર પણ ઘાસફૂસ જેવું ત્યજી દીધું.
એકવસ્ત્વતિગર્વેણ નશ્યન્ત્ય્ અન્યા હિ સંવિદઃ । રાક્સસ્યા ગ્રાસગર્વેણ દેહનાશો ઽપિ નેક્ષિતઃ
બીજાં મનુષ્યો કોઈ એક વસ્તુનો વધારે ગર્વ રાખે છે તો તેઓ નાશ પામે છે; પણ રાક્ષસી તો પોતે બધું ગળી જવાની શક્તિનો ગર્વ રાખતી હતી, તેથી શરીર નાશ પામ્યો એનું પણ ધ્યાન આવ્યું નહીં.
નાશો ઽપિ સુખયત્ય્ અજ્ઞમ્ એકવસ્ત્વતિરાગિણમ્ । સૂચીભૂતા વિદેહાપિ પરિતુષ્ટૈવ રાક્ષસી
અજ્ઞાન અને એક જ વસ્તુમાં વધારે લગાવ ધરાવનારને તો નાશ પણ સુખ આપે છે; રાક્ષસી તો સૂઈરૂપે અને શરીર વિના પણ સંપૂર્ણ રીતે સંતોષમાં હતી.
અન્યા બભૂવ તલ્લગ્ના સા તથા જીવસૂચિકા । વ્યોમાત્મિકા નિરાકારા વ્યોમવૃત્તિશરીરકા
બીજી એક ચેતના એ સોઇ સાથે જોડાઈ ગઈ, એ રીતે જીવસૂઈ ઉત્પન્ન થઈ. એ આકાશ જેવી સ્વરૂપવાળી, આકારરહિત અને આખું શરીર આકાશની જેમ વર્તન કરતું હતું.
તેજસ્તન્તુપ્રવાહાભા પ્રાણતન્તુમયાત્મિકા । શૂલસંવેદનાકારા તદ્રન્ધ્રાર્કાંશુસુન્દરી
એ તેજસ્વી તાંતણાની ધારા જેવી દેખાતી, પ્રાણતંતુઓથી બનેલી હતી, તીવ્ર દુઃખના રૂપમાં, અને એ છિદ્રમાંથી પડતા સૂર્યકિરણ જેવી સુંદર લાગતી.
પૃથક્સ્થેવાસિધારા સા પરમાણ્વાવલીવ ચ । કૌસુમી ગન્ધલેખેવ કલાકલનરૂપિણી
એ અલગ પડેલી તલવારની ધાર જેવી, અથવા પરમાણુની પંક્તિ જેવી હતી; ફૂલની સુગંધની રેખા જેવી, અને સુક્ષ્મ કળાની માફક રૂપ ધારણ કરતી હતી.
પાપાત્મિકા મનોવૃત્તિસ્ સા હિ તસ્યાસ્ તથા સ્થિતા । પરપ્રાણદશાવેધપરમાર્થપરાયણા
એ પાપી સ્વભાવવાળી, મનની ચળપળ હતી અને ત્યાં જ રહી. એ બીજા જીવની અવસ્થા ભેદવા માટે તત્પર રહીને પરમાર્થમાં લીન હતી.
એવમ્ અસ્યાસ્ તનુર્ જાતા સૂચિદ્વયમયી હિ સા । નીવારશૂકવત્ તન્વી કર્પાસાંશુસુપેલવા
આ રીતે, એની કાયાં બે સૂઈઓ જેવી બની, જંગલી ચોખાના છોલા જેવી પાતળી અને કપાસના તાંતણા જેવી નાજુક હતી.
તનુદ્વયેન તેનાસૌ પ્રવિશ્ય હૃદયં નૃણામ્ । વેધયન્તી તતઃ ક્રૂરા પ્રબભ્રામ દિશો દશ
એ બે સૂઈ જેવી કાયાથી એ મનુષ્યોના હૃદયમાં પ્રવેશી, તેમને છીણી નાખતી, પછી ક્રૂર બનીને દસેય દિશામાં ફરવા લાગી.
સર્વસ્ સ્વસઙ્કલ્પવશાલ્ લઘુર્ ભવતિ વા ગુરુઃ । કર્કટ્યોગ્રં વપુસ્ ત્યક્ત્વા સૂચીત્વમ્ ઉરરીકૃતમ્
પોતાના મનના બળથી એ હલકી કે ભારે બની જાય છે; કર્કટ જેવી ભયાનક કાયા છોડી, એણે સૂઈ જેવું રૂપ ધારણ કર્યું.
તુચ્છો ઽપ્ય્ અર્થો ઽલ્પસત્ત્વાનાં યાત્ય્ અતિપ્રાર્થનીયતામ્ । સૂચીવૃત્તપિશાચીત્વં રાક્ષસ્યા તપસાર્જિતમ્
નબળા મનવાળા માટે નાનું પણ કંઈક બહુ ઇચ્છનીય બની જાય છે; સૂઈ જેવી ભૂતાવસ્થા એ રાક્ષસીએ તપસ્યા કરીને મેળવી હતી.
અપિ પુણ્યશરીરાણાં જાતિબન્ધો ન શામ્યતિ । અનુસૂચિ પિશાચીત્વં રાક્ષસ્યા સમુપાર્જિતમ્
પુણ્યવાળી દેહ ધરાવનારાઓ માટે પણ જન્મનો બંધન ટળતું નથી; જેમ રાક્ષસી એ પોતાના કર્મથી સૂઈ જેવી ભૂતાવસ્થા મેળવી હતી.
તસ્યાં દિગન્તભ્રમણે પ્રવૃત્તાયાં સહાનિલૈઃ । તત્રૈવ સા તનુસ્ સ્થૂલા ગલિતા શારદાભ્રવત્
જ્યારે તે ચારેય દિશામાં પવન સાથે ફરવા લાગી, ત્યારે એનું મોટું દેહ ત્યાં જ પાનખરનાં વાદળ જેવું ઓગળી ગયું.
કસ્યચિદ્ વિવશાઙ્ગસ્ય ક્ષીવસ્ય વિપુલસ્ય વા । પ્રવિશ્યાન્તર્ વાતસૂચી ભવત્ય્ અતિ વિષૂચિકા
કોઈ લાચાર, દુર્બળ કે અત્યંત જાડા માણસના શરીરમાં પ્રવેશીને, પવન જેવી સૂઈ અંદર જઈને ભારે વિષૂચિકા જેવી બીમારી બની જાય છે.
કસ્યચિત્ તનુદેહસ્ય સ્વચ્છસ્ય સુધિયો ઽપિ ચ । પ્રવિશ્ય જીવસૂચિત્વે ભવત્ય્ અન્તર્ વિષૂચિકા
કોઈ શુદ્ધ અને બુદ્ધિશાળી વ્યક્તિના સૂક્ષ્મ દેહમાં પ્રવેશીને, જીવની સૂઈ અંદરથી જ વિષૂચિકા જેવી બીમારીનું રૂપ લે છે.
એવં ક્વચિત્ તૃપ્યતિ સા દુર્બુદ્ધિહૃદયસ્થિતા । ક્વચિદ્ ઉચ્છિદ્યતે પુણ્યૈર્ મન્ત્રૌષધિકૃતક્રમૈઃ
આ રીતે, ક્યારેક એ ભટકેલી બુદ્ધિ ધરાવતું હૃદય સંતોષ પામે છે; તો ક્યારેક પુણ્ય અને મંત્ર-ઔષધિ જેવા સાધનો દ્વારા નાશ પામે છે.
આસીદ્ બહૂનિ વર્ષાણિ ભ્રમણૈકપરાયણા । દેહદ્વયેન ગચ્છન્તી વ્યોમ્નિ ભૂમિતલે તથા
ઘણા વર્ષો સુધી એ ફક્ત ભટકતાં રહેવામાં જ લાગેલું રહ્યું, બે શરીર લઈને ક્યારેક આકાશમાં, તો ક્યારેક ધરતી પર ફરતું રહ્યું.
રજસ્તિરોહિતા ભૂમૌ હસ્તે ઽઙ્ગુલિતિરોહિતા । પ્રભાતિરોહિતા વ્યોમ્નિ વસ્ત્રે સૂત્રતિરોહિતા
ધરતી પર એ ધૂળથી છુપાય છે; હાથમાં આંગળીથી છુપાય છે; આકાશમાં તેજથી ઢંકાય છે; કપડાંમાં દોરાથી છુપાય છે.
અન્તસ્સ્થા સ્નાયુસરિતિ દુર્ભગે પાંસુપાણ્ડુનિ । શુષ્કરેખાસરિત્ખાતે સૂક્ષ્મરેખાજરત્તૃણે
અંદરથી એ સ્નાયુની નદીમાં વસે છે; દુર્ભાગ્યમાં, ફિક્કી ધૂળમાં છુપાય છે; સુકાઈ ગયેલી રેખાવાળી નદીમાં અને સૂક્ષ્મ રેખાવાળાં જૂના ઘાસમાં પણ એ રહેલી હોય છે.
અર્થહીને ગતચ્છાયે શૂન્યે ઉચ્છ્વાસકારિણિ । મક્ષિકાવાતહરણે શ્રીવૃક્ષપરિવર્જિતે
અર્થવિહિન, છાંયાવિહિન, ખાલી અને ફક્ત શ્વાસ આપતી એવી જગ્યા; જ્યાં માખીઓ પવનમાં ઉડી જાય છે, અને જ્યાં શુભ વૃક્ષ પણ નથી.