કજ્જલાસિતતીક્ષ્ણાગ્રાસ્ સ્નેહદીર્ઘદશાપરાઃ । પ્રકાશા દાહદસ્પર્શાસ્ તૃષ્ણા દીપશિખા ઇવ
તૃષ્ણા દીવાના જ્વાળાની જેમ છે: એની ટોચ કાજળથી કાળી થઈ ગઈ છે, એનું શરીર તેલથી લાંબું છે, એ તેજસ્વી છે અને એની સ્પર્શે દાઝ થાય છે.
અપિ મેરૂપમં પ્રાજ્ઞમ્ અપિ શૂરમ્ અપિ સ્થિરમ્ । તૃણીકરોતિ તૃષ્ણૈકા નિમેષેણ નરોત્તમમ્
તૃષ્ણા એકલીએ જ, માઉન્ટ મેરુ જેટલા અડગ અને વિદ્વાન પુરુષને, કે કોઈ વીરને, કે સૌથી દૃઢ મનુષ્યને પણ, એક પળમાં ઘાસફૂસ સમાન નબળો બનાવી શકે છે.
વિસ્તીર્ણગહના ભીમા ઘનજાલરજોમયી । સાન્ધકારોગ્રનીહારા તૃષ્ણા વિન્ધ્યમહાટવી
તૃષ્ણા વિંધ્યની મહાન જંગલ જેવી છે: વિશાળ, ઘનિષ્ઠ, ભયાનક, વાદળ અને ધૂળથી ભરેલી, ઘેરા અંધકાર અને ભારે ધુમ્મસથી છવાયેલી.
એકૈવ સર્વભુવનાન્તરલબ્ધલક્ષ્યા દુર્લક્ષતામ્ ઉપગતેવ પુરસ્સ્થિતૈવ । તૃષ્ણા સ્થિતા જગતિ ચઞ્ચલવીચિમાલે ક્ષીરાર્ણવામ્બુપટલે મધુરેવ શક્તિઃ
તૃષ્ણા એકલી જ, બધાં જગતમાં અને દરેક જગ્યા પર દેખાય છે, છતાં ઓળખવામાં અઘરી છે; એ દુનિયામાં દુધિયા દરિયાની સપાટી પર લહેરોની માળા જેવી ચંચળ અને મીઠી પણ શક્તિશાળી રીતે ઉભી છે.
આર્દ્રાન્ત્રતન્ત્રીગહનો વિકારી પરિતાપવાન્ । દેહસ્ સ્ફુરતિ સંસારે સો ઽપિ દુઃખાય કેવલમ્
આ શરીર અંદરથી ભેજાળ, ગૂંચવણભર્યું, સતત બદલાતું અને દુઃખથી ભરેલું છે. એ સંસારમાં અશાંત રીતે ફરે છે અને માત્ર દુઃખનું જ કારણ બને છે.
અજ્ઞો ઽપિ તજ્જ્ઞસદૃશો વલિતાત્મચમત્કૃતિઃ । યુક્ત્યા ભવ્યો ઽપ્ય્ અભવ્યો મે ન જડો નાપિ ચેતનઃ
આ શરીર અજ્ઞાન હોવા છતાં જાણનાર જેવું દેખાય છે, ખોટી આત્મમહિમા બતાવે છે; વિચારથી ક્યારેક સારું કે ખરાબ લાગે છે, પણ એ ન તો સંપૂર્ણ નિષ્ક્રિય છે, ન તો સંપૂર્ણ ચેતન છે.
જડાજડદૃશોર્ મધ્યે દોલાયિતદુરાશયઃ । ન વિવેકી ન મૂઢાત્મા મોહમ્ એવ પ્રયચ્છતિ
આ શરીર જડ અને ચેતન વચ્ચે હલકું-દોલાયમાન રહે છે, એની આશાઓ અસ્થિર અને અનિશ્ચિત છે; એ ન તો વિવેકી છે, ન તો મૂર્ખ છે, માત્ર મોહ જ પેદા કરે છે.
સ્તોકેનાનન્દમ્ આયાતિ સ્તોકેનાયાતિ ખેદિતામ્ । નાસ્તિ દેહસમશ્ શોચ્યો નીચો ગુણબહિષ્કૃતઃ
આ શરીરને થોડી ખુશી મળે છે અને થોડી કંટાળાવ પણ આવે છે; શરીર જેટલું દયનીય બીજું કંઈ નથી—એ નીચ છે અને ગુણોથી વંચિત છે.
આગમાપાયિના નિત્યં દન્તકેસરશાલિના । વિકાસિસ્મિતપુષ્પેણ પ્રતિક્ષણમ્ અલઙ્કૃતઃ
આ શરીરનું વૃક્ષ સતત આવવું-જવું કરતું રહે છે, તેમાં દાંત અને વાળનો શણગાર છે, અને દરેક ક્ષણે ખિલેલા ફૂલો જેવી સ્મિતથી તે સજ્જ છે.
ભુજશાખૌઘનમિતો દ્વિજાનુસ્તમ્ભસુસ્થિતઃ । લોચનાલિવપાક્રાન્તશ્ શિરઃપીઠબૃહત્ફલઃ
આ વૃક્ષની ડાળીઓ જેવી બાહુઓ છે, જે હાડકાંના થાંભલાંથી મજબૂત છે; તેનું માથું ગળાની બેઠકે આરામ કરતું મોટું ફળ છે, અને આંખો મધમાખીના ઝુંડ જેવી છે.
સ્રવદસ્રુરસસ્રોતા હસ્તપાદસુપલ્લવઃ । ગુલ્ફવાન્ કાર્યસઙ્ઘાતવિહઙ્ગમતતાસ્પદમ્
હાથ અને પગ કોમળ કૂંપળા જેવા છે, રક્ત અને રસની નદીઓ જેવી નસો છે, ગુટણાં છે, અને કર્મરૂપ પક્ષીઓ માટે આ આરામસ્થાન છે.
સચ્છાયો દેહવૃક્ષો ઽયં જીવપાન્થગણાસ્પદમ્ । કસ્યાત્મીયઃ કસ્ય પર આસ્થાનાસ્થે કિલાત્ર કે
આ શરીરનું વૃક્ષ તેની છાંયાથી જીવાત્માઓના ટોળાને આશરો આપે છે; આ કોણનું પોતાનું છે અને કોણનું પરકું છે? અહીં સાચા અર્થમાં પોતાનો કે પરાયો કોણ છે?
ભારસન્તારણાર્થેન ગૃહીતાયાં પુનઃ પુનઃ । નાવિ દેહલતાયાં ચ કસ્ય સ્યાદ્ આત્મભાવના
શરીર તો વારંવાર ફક્ત ભાર booksવા માટે લેવાય છે, તો પછી કોણ એને પોતાનું સાચું સ્વરૂપ માને? જેમ કોઈ નાવ કે વેલીને પોતે નથી માનતો.
દેહનામ્નિ વને શૂન્યે બહુગર્તસમાકુલે । તનૂરુહાસઙ્ખ્યતરૌ વિશ્વાસં કો ઽધિગચ્છતિ
શરીર નામના ખાલી વનમાં, જેમાં અનેક ખાડા અને ખોખા છે અને અનગણિત વાળના વૃક્ષો છે, ત્યાં કોણ વિશ્વાસ રાખી શકે?
ચર્મસ્નાય્વસ્થિવલિતે શરીરપટહે દૃઢે । માર્જારવદ્ અહં નાન્તસ્ તિષ્ઠામ્ય્ અવિરતધ્વનૌ
ચામડી, નસ અને હાડકાંથી બનેલા મજબૂત શરીરના પડમાં, હું બિલાડીની જેમ અંદર સતત અવાજમાં રહેતો નથી.
સંસારારણ્યસંરૂઢો વિલસચ્ચિત્તમર્કટઃ । ચિન્તામઞ્જરિકાકારો દીર્ઘદુઃખઘુણક્ષતઃ
સંસારના જંગલમાં ઉછળતો મનનો વાંદરો ચિંતાની ગૂંચવણ બની જાય છે અને લાંબા દુઃખના કીડા તેને ઘાયલ કરે છે.
તૃષ્ણાભુજઙ્ગમીગેહઃ કોપકાકકૃતાલયઃ । સ્મિતપુષ્પો દ્રુમશ્ શ્રીમાઞ્ શુભાશુભમહાફલઃ
આ શરીર તૃષ્ણા નામના સાપનું ઘર છે, ક્રોધ રૂપ કાગડો જે બનાવે છે એવો આ વસવાટ છે; તેનું સ્મિત એ ફૂલ છે, અને આ વૃક્ષ સુશોભિત છે, જે શુભ અને અશુભ એવા મોટા ફળ આપે છે.
સુસ્કન્ધો દોર્લતાજાલો હસ્તસ્તબકસુન્દરઃ । પવનસ્પન્દિતાશેષસ્વાઙ્ગાવયવપલ્લવઃ
આ વૃક્ષનો થડ મજબૂત છે, હાથોની જાળ સુંદર છે, હાથો ફૂલની ગૂંચ જેવી સુંદર છે, અને શરીરના બધા અંગો પવનથી હલનારા કોમળ કૂંપળા છે.
સર્વેન્દ્રિયખગાધારસ્ સુજાનુસ્ સુત્વગ્ ઉન્નતઃ । સરસચ્છાયયા યુક્તઃ કામપાન્થનિષેવિતઃ
આ વૃક્ષને સર્વે ઇન્દ્રિયરૂપ પક્ષીઓ આધાર આપે છે, ઘૂંટણ સુંદર છે, ત્વચા મૃદુ અને ઊંચી છે, પોતાનાં સરોવર જેવી ઠંડકથી શોભાયમાન છે, અને કામના પંથમાં ફરતા યાત્રિકો અહીં આવે છે.
મૂર્ધ્નિ સઞ્જનિતાદીર્ઘશિરોરુહતૃણાવલિઃ । અહઙ્કારજરદ્ગૃદ્ધકુલાયસુષિરોદરઃ
માથા પર લાંબા ઘાસ જેવા વાળ ઉગે છે, અને અંદર ખોખલામાં અહંકારથી વૃદ્ધ થયેલા ગૃદ્ધનું ઘર છે.
ઉદ્ભિન્નવાસનાજાલમૂલત્વાદ્ દુર્બલાકૃતિઃ । વ્યાયામવિરમઃ કાયવૃક્ષો ઽયં ન સુખાય મે
ઉદ્ભિન્ન વાસનાના જાળમાંથી ઉગેલો, કમજોરી આકાર ધરાવતો, અને વ્યાયામથી રહિત આ શરીરરૂપી વૃક્ષ મને સુખ આપતું નથી.
કલેવરમ્ અહઙ્કારગૃહસ્થસ્ય મહાગૃહમ્ । લુઠત્વ્ અભ્યેતુ વા સ્થૈર્યં કિમ્ અનેન મુને હિ મે
આ શરીર એ અહંકાર નામના ગૃહસ્થ માટે મોટું ઘર છે; એ તૂટી પડે કે મજબૂત ઊભું રહે, એની સ્થિરતા મને શું ફર્ક પાડે છે, હે મુનિ?
પઙ્ક્તિબદ્ધેન્દ્રિયપશુ વલ્ગત્તૃષ્ણાગૃહાઙ્ગનમ્ । રજોરઞ્જિતસર્વાઙ્ગં નેષ્ટં દેહગૃહં મમ
ઇન્દ્રિયોની પંક્તિ ગાયોની જેમ ગોઠવાયેલી, અંદર તૃષ્ણાની ઉછળતી ઓરડીઓ, અને આખું શરીર રજોગુણથી રંગાયેલું — આવું શરીરનું ઘર મને પસંદ નથી.
કાષ્ઠાસ્થિકાષ્ઠસઙ્ઘટ્ટપરિસઙ્કટકોટરમ્ । અન્ત્રદામભિર્ આબદ્ધં નેષ્ટં દેહગૃહં મમ
હાડકાં અને લાકડાં જેવી સાંધીઓની અથડામણથી ભરેલું, આંતરડાની દોરીઓથી બંધાયેલું આ શરીરનું ઘર મને પસંદ નથી.
પ્રસૃતસ્નાયુતન્ત્રીકં રક્તામ્બુકૃતકર્દમમ્ । જરામક્કોલધવલં નેષ્ટં દેહગૃહં મમ
આ શરીરનું ઘર, જે સ્નાયુઓ અને તંતુઓથી ખેંચાયું છે, લાલ લોહીથી ભેજાળ અને વૃદ્ધાવસ્થાની સફેદ રાખથી ઢંકાયેલું છે, એ મને ઇચ્છનીય નથી.
ચિત્રકૃત્યભૃતાનન્તચેષ્ટાવષ્ટબ્ધસંસ્થિતિ । મિથ્યામોહમહાસ્થૂણં નેષ્ટં દેહગૃહં મમ
આ શરીરનું ઘર, જે અનેક પ્રકારની ક્રિયાઓ અને હલચલોથી ભરેલું છે, ખોટા મોહમાં મજબૂતીથી સ્થિર છે અને મિથ્યા આસક્તિના મોટા થાંભલા પર ટકેલું છે, એ મને ઇચ્છનીય નથી.
દુઃખાર્ભકકૃતાક્રન્દં સુખશય્યામનોહરમ્ । દુરીહાદગ્ધદાસીકં નેષ્ટં દેહગૃહં મમ
આ શરીરનું ઘર, ભૂખ અને તરસના દુઃખથી ઉદ્ભવતા રડકા અવાજોથી ગૂંજતું, સુખદ શય્યા જેવું દેખાતું, પણ વ્યર્થ ઇચ્છાઓથી દાઝેલી દાસી ધરાવતું, એ મને ઇચ્છનીય નથી.
મલાઢ્યવિષયવ્યૂહભાણ્ડોપસ્કરસઙ્કટમ્ । અજ્ઞાનક્ષારવલિતં નેષ્ટં દેહગૃહં મમ
આ શરીરનું ઘર, જે વિષયવસ્તુઓના ભાંડો અને સાધનોની ભીડથી ભરેલું છે, અશુદ્ધિથી ભરપૂર છે અને અજ્ઞાનના ઝેરમાં ગરકાવ છે, એ મને ઇચ્છનીય નથી.
ગુલ્ફગુલ્ગુલુવિશ્રાન્તજાનૂચ્ચસ્તમ્ભમસ્તકમ્ । દીર્ઘદોર્દારુસુદૃઢં નેષ્ટં દેહગૃહં મમ
આ શરીરનું ઘર, જેમાં પગ ઘૂંટણના સાંધા પર આરામ કરે છે, ઘૂંટણો એના થાંભલા છે, માથું એના છાપરું છે, લાંબા અને મજબૂત હાથ લાકડાની જેમ છે — આવું ઘર મને મનગમતું નથી.
પ્રકટાક્ષગવાક્ષાન્તઃક્રીડત્પ્રજ્ઞાગૃહાઙ્ગનમ્ । ચિન્તાદુહિતૃકં બ્રહ્મન્ નેષ્ટં દેહગૃહં મમ
હે બ્રહ્મન, આ શરીરનું ઘર, જેમાં આંખો ખુલ્લી બારી જેવી છે, બુદ્ધિનું અંગણ છે જ્યાં વિચારો રમે છે, અને ચિંતાનો રૂપ દીકરી છે — આવું ઘર મને મનપસંદ નથી.