અલીકમ્ ઇદમ્ ઉત્પન્નમ્ અલીકં ચ વિવર્ધતે । અલીકમ્ એવ સ્વદતે તથાલીકં વિલીયતે
આ જે ઉદ્ભવ્યું છે, તે ખોટું જ છે અને ખોટું જ વધે છે; ખોટું જ અનુભવાય છે અને એ રીતે ખોટું જ અંતે લય પામે છે.
ચિન્માત્રસ્યાન્તરે સર્ગશ્ ચિન્માત્રં સકલાન્તરે । તત્ત્વાત્ સમસ્તસત્તાનાં ચિન્માત્રં સર્વમ્ એવ વા
શુદ્ધ ચેતનામાં જ સર્જન છે; દરેકમાં શુદ્ધ ચેતના છે; સાચે કહીએ તો, બધા જીવ માત્ર શુદ્ધ ચેતના જ છે, કે પછી બધું જ શુદ્ધ ચેતના છે.
ચિન્માત્રમ્ એવ બહિર્ અન્તર્ ઉપર્ય્ અધસ્તાન્ માનપ્રમેયમ્ ઇતિ માતૃપદં ચ ધત્તે । નિત્યોપશાન્તમ્ ઇતિ તેન સમસ્તસત્તા નિત્યં સ્થિતં સુસમમ્ એકમ્ અપેતતુર્યમ્
શુદ્ધ ચેતના અંદર, બહાર, ઉપર, નીચે, જાણનાર, જાણવાનું અને જાણવાની રીત—બધામાં એકરૂપ છે. એથી, સર્વ સત્તા હંમેશાં એકરૂપ, સંપૂર્ણ સમતોલ અને ચિરશાંત સ્થિતિમાં સ્થિર રહે છે, ચોથા અવસ્થાથી પણ પર છે.
અત્રૈવોદાહરન્તીમમ્ ઇતિહાસં પુરાતનમ્ । રાક્ષસ્યોક્તં મહાપ્રશ્નજાલમ્ આવલિતાખિલમ્
અહીં એક પ્રાચીન વાર્તા કહેવામાં આવે છે, જેમાં એક રાક્ષસીએ પૂછેલા અનેક પ્રશ્નોનો વિશાળ જાળ સમાયેલો છે.
અસ્તિ કજ્જલપઙ્કાદ્રેર્ ઇવોગ્રા સાલભઞ્જિકા । હિમાદ્રેર્ ઉત્તરે પાર્શ્વે કર્કટી નામ રાક્ષસી
હિમાલયના ઉત્તર ભાગમાં, કાજળ જેવું કાળું પર્વત જેવું ભયાનક દેખાતી, કર્કટી નામની એક રાક્ષસી રહે છે.
વિષૂચિકાભિધાના યા કન્યા સા ન્યાયબાધિકા । વિન્ધ્યાટવીવ દેહેન યુક્ત્યા કાર્શ્યમ્ ઉપાગતા
વિષૂચિકા નામની એ કન્યા, જે યોગ્યતા પ્રમાણે દુઃખભોગી છે, વિંધ્ય જંગલ જેવી સુકાઈ ગઈ છે.
મહાબલાગ્નિનયના રોદોરન્ધ્રાવપૂરિણી । નીલામ્બરામ્બરા કૃષ્ણા દેહબદ્ધેવ યામિની
એના નેત્રોમાં મહાન અગ્નિ જેવી જ્વાળા છે, નાકના છિદ્રોમાં ધૂમ્ર ભરાયેલો છે, એ ગાઢ વાદળી વસ્ત્ર પહેરી છે અને રાત્રિ જેવી કાળી દેહમાં બંધાયેલી છે.
નીહારવસનાચ્છન્ના મેદુરાભ્રશિરઃપટા । લમ્બાભ્રબિમ્બોરસિજા નિત્યોર્ધ્વતિમિરોર્ધ્વજા
ઘન ધુમ્મસ જેવી ચાદર ઓઢેલી, માથા પર ઘેરા વાદળ જેવો કપડો, છાતી પર લટકતા વાદળ જેવા સ્તન અને હંમેશા અંધકારનું ધ્વજ ધારણ કરનારી.
સ્થિરવિદ્યુલ્લતાનેત્રા તમાલતરુતારકા । વૈડૂર્યશૂર્પાગ્રનખી ભસ્મનીહારહાસિની
આખો વીજળીની રેખા જેવી સ્થિર, તમાલ વૃક્ષ વચ્ચેના તારાની જેમ તેજસ્વી; નખો વજ્રકાંતિ પથ્થર જેવી ધારવાળા, અને રાખની માળા પહેરી હસતી.
નિર્માંસનરદેહૌઘપુષ્પસ્રગ્દામભૂષિતા । સર્વાઙ્ગોગ્રાન્ત્રસમ્પ્રોતશવમાલાવિરાજિતા
માસ વિના માનવ દેહના ઢગલાંથી બનેલી ફૂલોની માળા પહેરી, દરેક અંગે ભયાનક આંતરડાંથી ગૂંથેલી મૃતદેહોની માળાથી શોભતી.
વેતાલાવેશવિવલત્કાલકઙ્કાલકુણ્ડલા । અર્કાદાનોત્કદીપ્તાભ્રભીમોગ્રભુજમણ્ડલા
પિશાચના વશમાં થયેલી, ભયાનક ખોપરીના કુંડળ પહેરેલી; તેની ભયંકર ભુજાઓ સૂર્યથી પ્રજ્વલિત વાદળ જેવી તેજથી ચમકે છે.
તસ્યા વિપુલકાયત્વાદ્ દુર્લભત્વાન્ નિજાન્ધસઃ । અતૃપ્તો ઽર્ણવલેખાયા ઇવાભૂજ્ જાઠરો ઽનલઃ
એના વિશાળ શરીર અને પોતાનાં ઓછી ખોરાકને કારણે, એની પેટની અગ્નિ ક્યારેય તૃપ્ત થતી નહોતી, એ જ રીતે જેમ પાણીની એક રેખા અગ્નિને શમાવી શકતી નથી.
ન કદાચન સા તૃપ્તિમ્ ઉપાયાતિ મહોદરી । વડવાનલજિહ્વેવ ચિન્તયામ્ આસ ચૈકદા
એ મહાપેટવાળી સ્ત્રી ક્યારેય તૃપ્ત થતી નહોતી; એ સમુદ્રની અગ્નિની જીભ જેવી સતત અશાંત રહેતી, અને એક વખત એ વિચારોમાં પડી.
જમ્બુદ્વીપગતાન્ સર્વાન્ નિગિરામિ જનાન્ યદિ । અનારતમ્ અનુચ્છ્વાસં જલરાશીન્ ઇવાર્ણવઃ
જો હું આખા જંબુદ્વીપના બધાં માણસોને ગળી જઉં, તો પણ મારી ભૂખ ક્યારેય શાંત ન થાય, જેમ સમુદ્ર સતત નદીઓનું પાણી ખેંચતો રહે છે.
મેઘેન મૃગતૃષ્ણેવ તન્ મે ક્ષુદ્ ઉપશામ્યતિ । અવિરુદ્ધૈવ સા યુક્તિર્ યયાપદિ હિ જીવ્યતે
મેઘ કે મૃગમરીચિકા જેવી વસ્તુઓથી મારી ભૂખ શાંત થતી નથી; સાચી રીત તો એ જ છે, જે મુશ્કેલીમાં જીવવા દે.
મન્ત્રૌષધતપોદાનદેવપૂજાદિરક્ષિતમ્ । સમમ્ એવ જનં સર્વં નિર્બાધં કઃ પ્રબાધતે
મંત્ર, ઔષધિ, દાન, તપ, દેવોની પૂજા અને આવા અનેક ઉપાયો દ્વારા જે લોકો સુરક્ષિત છે અને જેમને કોઈ વિઘ્ન નથી, એવા બધા લોકોને એકસમાન કોણ દુઃખી કરી શકે?
તપઃ કરોમિ પરમમ્ અખિન્નેનૈવ ચેતસા । તપસૈવ મહોગ્રેણ યદ્ દુરાપં તદ્ આપ્યતે
હું અડગ મનથી ઉત્તમ તપ કરીશ, કેમ કે ભારે તપશ્ચર્યાથી અઘરું લાગતું પણ પ્રાપ્ત કરી શકાય છે.
ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય સા સર્વજન્તુજાતજિઘત્સયા । તપોઽર્થમ્ અથ સસ્માર પ્રદેશં ભૂતદુર્ગમમ્
આ રીતે વિચાર કરીને, બધા જીવોને ભક્ષી જવાની તીવ્ર ઇચ્છાથી, તેણે પછી તપ માટે એક દૂર અને કઠિન સ્થળ યાદ કર્યું.
આરુરોહ ચ તચ્ છૃઙ્ગં સ્થિરવિદ્યુદ્વિલોચના । હસ્તપાદાદિમદ્દેહા શ્યામલેવાભ્રમણ્ડલી
પછી તે સ્થિર વીજળી જેવી આંખોવાળી, હાથ-પગવાળી, વાદળના ગાઢ સમાન શ્યામ શરીરવાળી, એ શિખર પર ચડી ગઈ.
તત્રામ્બરામ્બરા સ્નાતું તપઃ કર્તું કૃતસ્થિતિઃ । અતિષ્ઠદ્ એકપાદેન ચન્દ્રાર્કાસ્પન્દલોચના
ત્યાં, એ એક પગ પર ઊભી રહીને, આકાશમાં સ્નાન કરવા અને તપ કરવાનું નક્કી કરીને, ચાંદ્ર અને સૂર્ય જેવી અડગ નજરે સ્થિર ઊભી રહી.
ક્રમેણ દિવસાઃ પક્ષાસ્ તસ્યા માસર્તવો યયુઃ । શીતાતપેષ્વ્ અલોલાયાઃ કૃત્તાયા ઇવ શૈલતઃ
એ તો ઠંડક કે ગરમીથી અડગ રહી, કાપેલા પથ્થર જેવી. એમ કરીને એના દિવસો, પખવાડિયા, મહિના અને ઋતુઓ એક પછી એક પસાર થઈ ગયા.
સા બભૂવાભ્રમાલાયાસ્ સમા સંસ્તમ્ભિતાકૃતિઃ । કૃષ્ણોત્થિતોર્ધ્વકેશી ખમ્ આહર્તુમ્ ઇવ ચોદ્ભુજા
એ હવે વાદળની માળા જેવી બની ગઈ, આખી દેહ એકદમ સ્થિર, કાળી વાળ ઉપર ઊંચા ઊઠેલા, જાણે હાથ ઉંચા કરીને આકાશ પકડવા જાય છે.
આલોક્ય તાં પવનજર્જરિતાઙ્ગકત્વક્ક્લીવાં સઝાઙ્કૃતિરણત્પવનાવધૂતૈઃ । ઊર્ધ્વસ્થમૂર્ધજતમઃપટલૈર્ દધાનાં તારૌઘમૌક્તિકમ્ અજસ્ સમુપાજગામ
પવનથી ચામડી પાતળી થઈ ગઈ હતી, શરીર ઢીલું પડેલું, ઝાંઝાવાતથી ગહણાં ઝણકતાં, વાળ ઉપર ઊંચા અને અંધકારથી ઘેરાયેલા, મોતીની ધારા જેવી શોભા ધરાવતી એ સ્ત્રીને જોઈને, અજન્મા ભગવાન ત્યાં આવ્યા.
અથ વર્ષસહસ્રેણ તાં પિતામહ આયયૌ । દારુણં હિ તપસ્ સિદ્ધ્યૈ વિષ્ઠાગ્નિર્ અપિ શીતહા
પછી, હજાર વર્ષ પછી, બ્રહ્માજી ત્યાં આવ્યા. કઠિન તપસ્યાના કારણે, જ્યાં અગ્નિ પણ વિષ્ણાની જેમ ઠંડી પડી જાય છે, એવી સ્થિતિ હતી.
મનસૈવ પ્રણમ્યૈનં સા તથેતિ સ્થિતા સતી । કો વરઃ ક્ષુત્ક્ષયાયાલમ્ ઇતિ ચિન્તાન્વિતાભવત્
તેણી મનમાં તેમને નમસ્કાર કરીને, 'જેમ કહો તેમ થશે' એમ ઊભી રહી. પછી વિચારવા લાગી: 'કયો એવો વર છે કે જે ભૂખને સંપૂર્ણપણે દૂર કરી શકે?'
અનાયસી ચાયસી ચ સ્યામ્ અહં જીવસૂચિકા । અસ્યોક્ત્યા દ્વિવિધા સૂચીભૂત્વાલક્ષ્યા વિશામ્ય્ અહમ્
હું સરળ અને લોખંડ જેવી મજબૂત, એવી જીવની સોય બની જાઉં. આ માગણીથી, બે પ્રકારની સોય બની, કોઈને ખબર પણ ન પડે એવી રીતે હું અંદર જઈ શકું.
પ્રાણેન સહ સર્વેષાં હૃદયં સુરભિર્ યથા । યથાભિમતમ્ એતેન ગ્રસેયં સકલં જનમ્
જેમ સુગંધ શ્વાસ સાથે સૌના હૃદયમાં પ્રવેશે છે, તેમ હું પણ સર્વના હૃદયમાં જઈ શકું અને મારી ઈચ્છા મુજબ બધાને ગ્રહણ કરી શકું.
ક્રમેણ ક્ષુદ્વિનાશાય ક્ષુદ્વિનાશઃ પરં સુખમ્ । ઇતિ સઞ્ચિન્તયન્તીં તામ્ ઉવાચ કમલોદ્ભવઃ
જેમ જેમ ભૂખ ઓછી થતી જાય છે, તેમ તેમ પરમ આનંદ મળે છે — આવી વિચારતી હતી ત્યારે કમળમાંથી જન્મેલા ભગવાને તેને કહ્યું.
અન્યાદૃષ્ટસ્ તયા દૃષ્ટસ્ ત્વ્ અમૃતાભ્રરવોપમમ્ । પુત્રિ કર્કટિકે રક્ષઃકુલશૈલાભ્રમાલિકે
તેણે બીજું દૃશ્ય જોયું, જે અમૃત જેવા વાદળ જેવું લાગતું હતું. કમળમાંથી જન્મેલા ભગવાને કહ્યું: 'પુત્રી કર્કટિકા, રાક્ષસકુળના પર્વતની માળા જેવી.'
ઉત્તિષ્ઠ ત્વયિ તુષ્ટો ઽસ્મિ ગૃહાણાભિમતં વરમ્ । ભગવન્ ભૂતભવ્યેશ સ્યામ્ અહં જીવસૂચિકા
'ઉઠ, હું તારી પર પ્રસન્ન છું. તને જે ઈચ્છિત હોય તે વર માંગ.' 'પ્રભુ, ભૂત-ભવિષ્યના સ્વામી, હું જીવસૂચિકા બની જઉં.'