નેહ પ્રજાયતે કિઞ્ચિન્ નેહ કિઞ્ચન નશ્યતિ । જગદ્ ગન્ધર્વનગરરૂપેણ બ્રહ્મબૃંહિતમ્
અહીં કંઈ જન્મતું નથી અને કંઈ નાશ પામતું નથી; આ જગત તો ગંધર્વનગરી જેવું છે, જે બ્રહ્મમાં વ્યાપક છે.
યથૈવ બ્રહ્મજાદીનાં જીવાનાં સદસન્મયી । સત્તા તથૈવ સર્વેષામ્ આસરીસૃપમ્ આસુરમ્
જેમ બ્રહ્મા અને બીજા બધા જીવોમાં સત્ય અને અસત્ય બંનેનો અંશ હોય છે, તેમ જ સાપ જેવા કે અસુર જેવા દરેક જીવની પણ એવી જ સ્થિતિ છે.
સંવિદ્વિભ્રમ એવાયમ્ એવમ્ અભ્યુત્થિતો ઽપ્ય્ અસત્ । આબ્રહ્મ કીટસંવિત્તેસ્ સમ્યક્સંવેદનક્ષયઃ
આ બધું માત્ર ચેતનાની ગડબડ છે; એ ભલે દેખાય, પણ સાચું નથી. બ્રહ્મા થી લઈ નાના કીટ સુધી, સાચું જ્ઞાન જતાં જ સજાગતા પણ ઓછી થઈ જાય છે.
યથા સમ્પદ્યતે બ્રહ્મા કીટસ્ સમ્પદ્યતે તથા । કીટસ્ તુ રૂઢભૂતૌઘવલનાત્ તુચ્છકર્મતઃ
જેમ બ્રહ્મા પેદા થાય છે, તેમ જ કીટ પણ પેદા થાય છે; પણ કીટમાં સ્થૂળ તત્વોનું પ્રભુત્વ અને તેના કામોનું નાનપણ હોવાથી એ મર્યાદિત રહે છે.
યદ્ એવ જીવનં જીવે ચેત્યોન્મુખમયાત્મકમ્ । તદ્ એવ પૌરુષં તસ્મિન્ સારં કર્મ તદ્ એવ ચ
જીવમાં જે જીવન છે, જે વસ્તુઓ તરફ વળે છે, એ જ એની પુરુષાઈ છે, એ જ એની સાચી કિંમત છે અને એ જ એના કર્મ છે.
બ્રહ્મણસ્ સર્ગતાહન્તે કીટસ્યાપ્ય્ અસદુત્થિતે । ચિત્તમાત્રાત્મકે ભ્રાન્તે પ્રેક્ષામાત્રભવત્ક્ષયે
બ્રહ્માજીનું સર્જન હોય કે એક નાના જીવનું નાશ, જ્યારે મનની માયા સમાપ્ત થાય છે, ત્યારે માત્ર શુદ્ધ દૃષ્ટિ જ રહે છે.
માતૃમાનપ્રમેયાર્થો ન ચિન્માત્રેતરો યદા । તદા દ્વૈતૈક્યવાદાર્થશ્ શશશૃઙ્ગાબ્જિનીસમઃ
જ્યારે જાણનાર, જાણવાની રીત અને જાણવાનું જે છે એ બધું શુદ્ધ ચેતનાથી અલગ નથી, ત્યારે દ્વૈત કે અદ્વૈતના મત પણ ખોટા છે, જેમ કે સસલના શિંગા કે આકાશમાં કમળ.
ભાવદાર્ઢ્યાત્મકં મિથ્યા બ્રહ્મણો ઽણ્ડં વિભાવ્યતે । આત્મૈવ કોશકારેણ લાલારૂપાત્મકં યથા
બ્રહ્માંડને જે સત્ય અને મજબૂત માનવામાં આવે છે, એ પણ ખોટું કલ્પાય છે; જેમ આત્મા રેશમી કીડાની લાળથી પોતાનું જ રૂપ ધારણ કરે છે.
સત્તયા બ્રહ્મણા યદ્ યદ્ યથા દૃષ્ટં વિભાતિ તત્ । તત્ તથા દૃશ્યતે તજ્જ્ઞૈસ્ સ્વભાવસ્યૈષ નિશ્ચયઃ
બ્રહ્માજી જે કંઈને જેમ સાચું માને છે, એ જ રીતે દેખાય છે; વસ્તુઓની સ્વભાવ વિશે જાણનારા લોકોનો આ નિશ્ચય છે.
યથા યદ્ ઉદિતં વસ્તુ તન્ ન તત્તાં વિના ભવેત્ । નિમેષમ્ અપિ કલ્પો વા સ્વભાવસ્યૈષ નિશ્ચયઃ
જેવું કંઈ પણ પ્રગટ થાય છે, તે પોતાની સ્વભાવ વિના એક ક્ષણ પણ ટકી શકતું નથી—છે કે યુગો સુધી પણ નહીં. આ જ વસ્તુઓના સ્વભાવ વિશે નિશ્ચિત સમજ છે.
અલીકમ્ ઇદમ્ ઉત્પન્નમ્ અલીકં ચ વિવર્ધતે । અલીકમ્ એવ સ્વદતે તથાલીકં વિલીયતે
આ જે ઉદ્ભવ્યું છે, તે ખોટું જ છે અને ખોટું જ વધે છે; ખોટું જ અનુભવાય છે અને એ રીતે ખોટું જ અંતે લય પામે છે.
ચિન્માત્રસ્યાન્તરે સર્ગશ્ ચિન્માત્રં સકલાન્તરે । તત્ત્વાત્ સમસ્તસત્તાનાં ચિન્માત્રં સર્વમ્ એવ વા
શુદ્ધ ચેતનામાં જ સર્જન છે; દરેકમાં શુદ્ધ ચેતના છે; સાચે કહીએ તો, બધા જીવ માત્ર શુદ્ધ ચેતના જ છે, કે પછી બધું જ શુદ્ધ ચેતના છે.
ચિન્માત્રમ્ એવ બહિર્ અન્તર્ ઉપર્ય્ અધસ્તાન્ માનપ્રમેયમ્ ઇતિ માતૃપદં ચ ધત્તે । નિત્યોપશાન્તમ્ ઇતિ તેન સમસ્તસત્તા નિત્યં સ્થિતં સુસમમ્ એકમ્ અપેતતુર્યમ્
શુદ્ધ ચેતના અંદર, બહાર, ઉપર, નીચે, જાણનાર, જાણવાનું અને જાણવાની રીત—બધામાં એકરૂપ છે. એથી, સર્વ સત્તા હંમેશાં એકરૂપ, સંપૂર્ણ સમતોલ અને ચિરશાંત સ્થિતિમાં સ્થિર રહે છે, ચોથા અવસ્થાથી પણ પર છે.
અત્રૈવોદાહરન્તીમમ્ ઇતિહાસં પુરાતનમ્ । રાક્ષસ્યોક્તં મહાપ્રશ્નજાલમ્ આવલિતાખિલમ્
અહીં એક પ્રાચીન વાર્તા કહેવામાં આવે છે, જેમાં એક રાક્ષસીએ પૂછેલા અનેક પ્રશ્નોનો વિશાળ જાળ સમાયેલો છે.
અસ્તિ કજ્જલપઙ્કાદ્રેર્ ઇવોગ્રા સાલભઞ્જિકા । હિમાદ્રેર્ ઉત્તરે પાર્શ્વે કર્કટી નામ રાક્ષસી
હિમાલયના ઉત્તર ભાગમાં, કાજળ જેવું કાળું પર્વત જેવું ભયાનક દેખાતી, કર્કટી નામની એક રાક્ષસી રહે છે.
વિષૂચિકાભિધાના યા કન્યા સા ન્યાયબાધિકા । વિન્ધ્યાટવીવ દેહેન યુક્ત્યા કાર્શ્યમ્ ઉપાગતા
વિષૂચિકા નામની એ કન્યા, જે યોગ્યતા પ્રમાણે દુઃખભોગી છે, વિંધ્ય જંગલ જેવી સુકાઈ ગઈ છે.
મહાબલાગ્નિનયના રોદોરન્ધ્રાવપૂરિણી । નીલામ્બરામ્બરા કૃષ્ણા દેહબદ્ધેવ યામિની
એના નેત્રોમાં મહાન અગ્નિ જેવી જ્વાળા છે, નાકના છિદ્રોમાં ધૂમ્ર ભરાયેલો છે, એ ગાઢ વાદળી વસ્ત્ર પહેરી છે અને રાત્રિ જેવી કાળી દેહમાં બંધાયેલી છે.
નીહારવસનાચ્છન્ના મેદુરાભ્રશિરઃપટા । લમ્બાભ્રબિમ્બોરસિજા નિત્યોર્ધ્વતિમિરોર્ધ્વજા
ઘન ધુમ્મસ જેવી ચાદર ઓઢેલી, માથા પર ઘેરા વાદળ જેવો કપડો, છાતી પર લટકતા વાદળ જેવા સ્તન અને હંમેશા અંધકારનું ધ્વજ ધારણ કરનારી.
સ્થિરવિદ્યુલ્લતાનેત્રા તમાલતરુતારકા । વૈડૂર્યશૂર્પાગ્રનખી ભસ્મનીહારહાસિની
આખો વીજળીની રેખા જેવી સ્થિર, તમાલ વૃક્ષ વચ્ચેના તારાની જેમ તેજસ્વી; નખો વજ્રકાંતિ પથ્થર જેવી ધારવાળા, અને રાખની માળા પહેરી હસતી.
નિર્માંસનરદેહૌઘપુષ્પસ્રગ્દામભૂષિતા । સર્વાઙ્ગોગ્રાન્ત્રસમ્પ્રોતશવમાલાવિરાજિતા
માસ વિના માનવ દેહના ઢગલાંથી બનેલી ફૂલોની માળા પહેરી, દરેક અંગે ભયાનક આંતરડાંથી ગૂંથેલી મૃતદેહોની માળાથી શોભતી.
વેતાલાવેશવિવલત્કાલકઙ્કાલકુણ્ડલા । અર્કાદાનોત્કદીપ્તાભ્રભીમોગ્રભુજમણ્ડલા
પિશાચના વશમાં થયેલી, ભયાનક ખોપરીના કુંડળ પહેરેલી; તેની ભયંકર ભુજાઓ સૂર્યથી પ્રજ્વલિત વાદળ જેવી તેજથી ચમકે છે.
તસ્યા વિપુલકાયત્વાદ્ દુર્લભત્વાન્ નિજાન્ધસઃ । અતૃપ્તો ઽર્ણવલેખાયા ઇવાભૂજ્ જાઠરો ઽનલઃ
એના વિશાળ શરીર અને પોતાનાં ઓછી ખોરાકને કારણે, એની પેટની અગ્નિ ક્યારેય તૃપ્ત થતી નહોતી, એ જ રીતે જેમ પાણીની એક રેખા અગ્નિને શમાવી શકતી નથી.
ન કદાચન સા તૃપ્તિમ્ ઉપાયાતિ મહોદરી । વડવાનલજિહ્વેવ ચિન્તયામ્ આસ ચૈકદા
એ મહાપેટવાળી સ્ત્રી ક્યારેય તૃપ્ત થતી નહોતી; એ સમુદ્રની અગ્નિની જીભ જેવી સતત અશાંત રહેતી, અને એક વખત એ વિચારોમાં પડી.
જમ્બુદ્વીપગતાન્ સર્વાન્ નિગિરામિ જનાન્ યદિ । અનારતમ્ અનુચ્છ્વાસં જલરાશીન્ ઇવાર્ણવઃ
જો હું આખા જંબુદ્વીપના બધાં માણસોને ગળી જઉં, તો પણ મારી ભૂખ ક્યારેય શાંત ન થાય, જેમ સમુદ્ર સતત નદીઓનું પાણી ખેંચતો રહે છે.
મેઘેન મૃગતૃષ્ણેવ તન્ મે ક્ષુદ્ ઉપશામ્યતિ । અવિરુદ્ધૈવ સા યુક્તિર્ યયાપદિ હિ જીવ્યતે
મેઘ કે મૃગમરીચિકા જેવી વસ્તુઓથી મારી ભૂખ શાંત થતી નથી; સાચી રીત તો એ જ છે, જે મુશ્કેલીમાં જીવવા દે.
મન્ત્રૌષધતપોદાનદેવપૂજાદિરક્ષિતમ્ । સમમ્ એવ જનં સર્વં નિર્બાધં કઃ પ્રબાધતે
મંત્ર, ઔષધિ, દાન, તપ, દેવોની પૂજા અને આવા અનેક ઉપાયો દ્વારા જે લોકો સુરક્ષિત છે અને જેમને કોઈ વિઘ્ન નથી, એવા બધા લોકોને એકસમાન કોણ દુઃખી કરી શકે?
તપઃ કરોમિ પરમમ્ અખિન્નેનૈવ ચેતસા । તપસૈવ મહોગ્રેણ યદ્ દુરાપં તદ્ આપ્યતે
હું અડગ મનથી ઉત્તમ તપ કરીશ, કેમ કે ભારે તપશ્ચર્યાથી અઘરું લાગતું પણ પ્રાપ્ત કરી શકાય છે.
ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય સા સર્વજન્તુજાતજિઘત્સયા । તપોઽર્થમ્ અથ સસ્માર પ્રદેશં ભૂતદુર્ગમમ્
આ રીતે વિચાર કરીને, બધા જીવોને ભક્ષી જવાની તીવ્ર ઇચ્છાથી, તેણે પછી તપ માટે એક દૂર અને કઠિન સ્થળ યાદ કર્યું.
આરુરોહ ચ તચ્ છૃઙ્ગં સ્થિરવિદ્યુદ્વિલોચના । હસ્તપાદાદિમદ્દેહા શ્યામલેવાભ્રમણ્ડલી
પછી તે સ્થિર વીજળી જેવી આંખોવાળી, હાથ-પગવાળી, વાદળના ગાઢ સમાન શ્યામ શરીરવાળી, એ શિખર પર ચડી ગઈ.
તત્રામ્બરામ્બરા સ્નાતું તપઃ કર્તું કૃતસ્થિતિઃ । અતિષ્ઠદ્ એકપાદેન ચન્દ્રાર્કાસ્પન્દલોચના
ત્યાં, એ એક પગ પર ઊભી રહીને, આકાશમાં સ્નાન કરવા અને તપ કરવાનું નક્કી કરીને, ચાંદ્ર અને સૂર્ય જેવી અડગ નજરે સ્થિર ઊભી રહી.