અત્યન્તશુદ્ધચિન્માત્રે પરિણામશ્ ચિરાય યઃ । તુર્યાતીતં પદં યત્ સ્યાત્ તત્સ્થો ભૂયો ન શોચતિ
જે વ્યક્તિ લાંબા સમય સુધી એકદમ શુદ્ધ ચેતનામાં સ્થિર રહે છે, જે ચોથા પદથી પણ આગળ છે, એ ત્યાં સ્થિર રહીને ફરી કદી દુઃખી થતો નથી.
તસ્મિન્ સર્વમ્ ઉદેતીદં તસ્મિન્ન્ એવ પ્રલીયતે । તત્રૈવ તનુતે ચેદં દૃષ્ટૌ મુક્તાવલી યથા
શુદ્ધ ચેતનામાં જ બધું ઊભરે છે અને તેમાં જ બધું લીન થાય છે; એમાં જ આ જગત્ ફેલાય છે, જેમ દ્રષ્ટિમાં મણકાની માળા દેખાય છે.
અરોધકત્વાત્ ખં હેતુર્ યથા વૃક્ષસમુન્નતેઃ । અકર્ત્ર્ય્ અપિ તથા કર્ત્રી ચેતનાચ્ ચિજ્ જગત્સ્થિતેઃ
જેમ આકાશ અવરોધ ન કરવાથી વૃક્ષ ઊગે છે, તેમ ચેતના કંઈ કરે નહીં છતાં જગત્ ટકાવવાની અને ચાલવાની કારણ બને છે.
સન્નિધાનાદ્ યથા લોહઃ પ્રતિબિમ્બસ્ય હેતુતામ્ । યાત્ય્ આદર્શસ્ તથૈવાયં ચિન્મયો ઽપ્ય્ અર્થવેદને
જેમ લોખંડ અરીસાની નજીક હોવાથી પ્રતિબિંબનું કારણ બને છે, તેમ ચેતન પણ વસ્તુઓને જાણવામાં સાધન બને છે.
બીજમ્ અઙ્કુરપત્ત્રાદિયુક્ત્યા યદ્વત્ ફલં ભવેત્ । ચિન્માત્રં ચેત્યજીવાદિયુક્ત્યા તદ્વન્ મનો ભવેત્
જેમ બીજમાંથી અંકુર અને પાંદડાં થકી ફળ આવે છે, તેમ ચેતન માત્રમાંથી વિષય, જીવ વગેરેની ક્રમશઃ રચનાથી મન ઉત્પન્ન થાય છે.
સ્વતો બીજં ફલાદ્ય્ ઉજ્ઝદ્ યથા બીજં પુનર્ ભવેત્ । તથા ચિચ્ ચેત્યચિત્તાદિ ત્યક્ત્વા સ્વાસ્થ્યેન તિષ્ઠતિ
જેમ બીજ પોતે ફળ વગેરે આપ્યા પછી ફરી બીજ બની જાય છે, તેમ જ જ્યારે ચેતના, ચેતન્યના વિષય અને મનને છોડવામાં આવે છે, ત્યારે મનુષ્ય પોતાના સ્વાભાવિક સ્વરૂપમાં સ્થિર રહે છે.
યદ્ય્ અપ્ય્ અબોધે બોધે ચ બીજાન્તસ્ તરુબીજયોઃ । ઇવ ભેદો ઽસ્તિ ન જગદ્બ્રહ્મણોર્ અપિ ચિત્તયોઃ
જેમ વૃક્ષમાં રહેલું બીજ અને બીજ પોતે અલગ હોય છે, તેમ અજ્ઞાન અને જ્ઞાનમાં ભેદ છે; પણ જગતનું મન અને બ્રહ્મનું મન એમાં કોઈ ભેદ નથી.
તથાપિ વ્યજ્યતે બોધે સત્ય્ આત્મત્વમ્ અખણ્ડિતમ્ । રૂપશ્રીર્ ઇવ દીપેન ચિન્માત્રાલોકમ્ એતિ યત્
છતાં, જ્ઞાન પ્રગટ થાય ત્યારે આત્માનું અખંડ સ્વરૂપ સ્પષ્ટ થાય છે; જેમ દીવો પ્રગટે ત્યારે રૂપની સુંદરતા દેખાય છે, તેમ શુદ્ધ ચેતન્યનું પ્રકાશ પણ જણાય છે.
યદ્ યન્ નિખન્યતે ભૂમેર્ યથા તત્ તન્ નભો ભવેત્ । યા યા વિચાર્યતે ઽવિદ્યા તથા સા સા પરં ભવેત્
જે વસ્તુ જમીનમાં દફનાય છે, તે અંતે આકાશ બની જાય છે; એ જ રીતે, જે અજ્ઞાનને ઊંડે વિચારવામાં આવે છે, તે પોતે પરમ તત્વ બની જાય છે.
સ્ફટિકાન્તસ્ સન્નિવેશસ્ સ્વાણૂનાં વેદનાદ્ યથા । શુદ્ધો ઽપિ ભાતિ નાનેવ તથા બ્રહ્મોદરં જગત્
જેમ સ્વચ્છ સ્ફટિકના કણોની રચના પોતાની જ અનુભૂતિથી અનેક દેખાય છે, તેમ બ્રહ્મના વિશાળપણે જગત પણ શુદ્ધ હોવા છતાં અનેકરૂપે દેખાય છે.
બ્રહ્મ સર્વં જગદ્ વસ્તુ પિણ્ડ એકમ્ અખણ્ડિતમ્ । ફલપત્ત્રલતાગુલ્મપીઠં બીજમ્ ઇવ સ્થિતમ્
બધુંજ બ્રહ્મ છે; આ જગત એક અખંડિત ગાંઠ જેવું છે, જેમ બીજમાં ફળ, પાંદડા, વેલ, ઝાડ અને બેઠકો બધું સમાયેલું હોય છે.
અહો ચિત્રં જગદ્ ઇદમ્ અસત્ સદ્ ઇવ ભાસતે । અહો બૃહદ્ અહો સ્વચ્છમ્ અહો સ્ફુટમ્ અહો તનુ
આ વિશ્વ કેટલું અદ્ભુત છે! અસત્ય હોવા છતાં સાચું લાગે છે; કેટલું વિશાળ, કેટલું સ્વચ્છ, કેટલું સ્પષ્ટ અને કેટલું સૂક્ષ્મ છે!
બ્રહ્મણિ પ્રતિભાસાત્મા તન્માત્રગણગોલકઃ । અવશ્યાયકણાભો ઽસૌ યથા સ્ફુરતિ તચ્ છ્રુતમ્
બ્રહ્મમાં દેખાવનું સ્વરૂપ માત્ર તત્ત્વોના ગોળ જેવું છે; તે અવશ્યક કણોના સમૂહ જેવું ઝળહળી ઊઠે છે, જેમ સાંભળવામાં આવે છે.
યથાસૌ યાતિ વૈમુખ્યં યથા ભવતિ ચાત્મભૂઃ । યથા સ્વભાવસિદ્ધિર્ વા તથા કથય મે પ્રભો
હે પ્રભુ, મને કહો કે મનુષ્ય કેવી રીતે પરાવૃત્ત થાય છે, આત્મા કેવી રીતે સ્થિર થાય છે અને સ્વાભાવિક સિદ્ધિ કેવી રીતે પ્રાપ્ત થાય છે.
અત્યન્તાસમ્ભવદ્ રૂપમ્ અનન્યત્ સ્વસ્વભાવતઃ । અત્યન્તાનનુભૂતં સત્ સ્વનુભૂતમ્ ઇવાગ્રતઃ
તેનું સ્વરૂપ તો સંપૂર્ણ અશક્ય છે, પણ પોતાનાં સ્વભાવથી જુદું નથી; ક્યારેય અનુભવાયું નથી, છતાં સામે જાણે સ્પષ્ટ દેખાય છે.
હુલ્લસ્ સભુલ્લો ઘુલ્લાઙ્ઘ ઇતિ બાલહૃદિ સ્ફુટમ્ । યથોદેતિ તથોદેતિ પરે બ્રહ્મણિ જીવતા
જેમ બાળકના મનમાં 'હુલ્લસ', 'સભુલ્લો', 'ઘુલ્લાંઘ' જેવા શબ્દો સ્પષ્ટ ઊભા થાય છે, તેમ જીવ પણ પરમ બ્રહ્મમાં પ્રગટ થાય છે.
માનમેયાત્મિકાશુદ્ધાસત્યૈવ સત્યવત્ સ્થિતા । ભિન્નેવ ચ ન ભિન્નાસ્માદ્ બ્રહ્મણો બૃંહણાત્મિકા
તે માપી શકાય તેવું, શુદ્ધ અને અસત્ય છે, છતાં સાચા જેવું દેખાય છે; જુદું પડ્યું હોય એવું લાગે છે, પણ બ્રહ્મથી અલગ નથી, જેનું સ્વરૂપ વિસ્તરણ છે.
યથા બ્રહ્મ ભવત્ય્ આશુ જીવઃ કલનજીવિતઃ । તથા જીવો ભવત્ય્ આશુ મનો મનનવેદનમ્
જેમ કલ્પનાથી જીવતો જીવ ઝડપથી બ્રહ્મરૂપ બની જાય છે, તેમ વિચારો અને જાણવાનો સ્વભાવ ધરાવતો જીવ પણ તરત મનરૂપ બની જાય છે.
ચિત્તં તન્માત્રમનનં પશ્યત્ય્ આશુ સ્વરૂપવત્ । એષ સઙ્ઘો ઽનિલલવપ્રખ્યસ્ સ્ફુરતિ ખાન્તરે
મન માત્ર તત્વોના મનનમાં જ લાગેલું હોય છે, અને તે ઝડપથી પોતાનું સ્વરૂપ જોઈ લે છે; આ મનનો સમૂહ પવનના ઝોક જેવો છે, જે આકાશમાં ઝળહળી ઊઠે છે.
ઔચ્છૂન્યમ્ એષો ઽનુભવત્ય્ અવશ્યાયકણોપમમ્ । સંવેદનાત્મકં કાલકલિતૈકાન્તમ્ આત્મનિ
આ મન અવશ્યકતા જેવા સૂક્ષ્મ કણ જેવું ખાલીપણું અનુભવ કરે છે; તેનું સ્વરૂપ જાગૃતિ છે અને સમયના સ્પર્શથી તે આત્મામાં સ્થિર રહે છે.
અહં કિમ્ ઇતિ શબ્દાર્થવેદનામ્ સો ઽઙ્ગસંવિદમ્ । સંવિદન્ વસ્તુશબ્દાર્થં જીવઃ પશ્યતિ સાર્થકમ્
'હું કોણ છું?' જેવા શબ્દોના અર્થને અને અંગોની જાણને જીવ અનુભવે છે; જાગૃતિ વસ્તુઓ અને શબ્દોના સાચા અર્થને સ્પષ્ટ રીતે જુએ છે.
તાદૃક્સંવેદનસ્ સો ઽથ રસશબ્દાર્થવેદનમ્ । ભાવિજિહ્વાર્થનામ્નૈકદેશે ઽનુભવતિ ક્ષણાત્
એવી જાગૃતિથી, પછી તે સ્વાદ, ધ્વનિ અને અર્થને એક ક્ષણ માટે અનુભવતો જાય છે, એ અનુભવ ભાવની જીભ કહેવાતા સ્થાને થાય છે.
તાદૃક્સંવેદનાજ્ જીવશ્ શબ્દાર્થોન્મુખતાં ગતઃ । ભવિષ્યન્નેત્રનામ્નૈકદેશે ભવતિ ભાસનમ્
એવી જાગૃતિથી, જીવ ધ્વનિના અર્થ તરફ વળે છે અને ભવિષ્યની આંખ કહેવાતા સ્થાને પ્રકાશ ફેલાય છે.
તાદૃક્સંવેદનસ્ સો ઽથ ઘ્રાણં તદ્વૃત્તિવેદનાત્ । સ્થિતો યસ્મિન્ ભવિષ્યન્તી તાવદ્ દૃષ્ટ્યાદિતત્સ્થિતિઃ
એવી જાગૃતિથી, પછી તે નાકની ક્રિયા જાણે છે; જ્યાં તે સ્થિર છે, ત્યાં જ દૃષ્ટિ વગેરેની સ્થિતિ રહે છે.
એવમ્પ્રાયસ્ સ જીવાત્મા કાકતાલીયવચ્ છનૈઃ । વિશિષ્ટસન્નિવેશત્વં ભાવિતં પશ્યતિ સ્વતઃ
આ રીતે, જીવાત્મા કાગ અને તાડના સંયોગ જેવો, ધીમે ધીમે પોતાના અંદર ઉદ્ભવતી વિશિષ્ટ રચનાને જુએ છે.
સ તસ્ય સન્નિવેશસ્ય ત્વ્ અસતો ઽપિ સતસ્ સતઃ । શબ્દભાવૈકદેશત્વં શ્રવણાર્થેન વિન્દતિ
તે વ્યક્તિ, એ વ્યવસ્થામાં અવાજ હોય કે ન હોય, સત્ય હોય કે અસત્ય, સાંભળવાથી અવાજનો અંશ છે એ ઓળખે છે.
સ્પર્શભાવૈકદેશત્વં ત્વક્છબ્દાર્થેન વિન્દતિ । રસભાવૈકદેશત્વં જિહ્વાર્થાકૃતિ પશ્યતિ
તે સ્પર્શનો અંશ ચામડી અને અવાજના અર્થથી ઓળખે છે, અને સ્વાદનો અંશ જીભના વિષયના સ્વરૂપથી જુએ છે.
રૂપભાવૈકદેશત્વં નેત્રાર્થાકૃતિ પશ્યતિ । ગન્ધભાવૈકદેશત્વં નાસિકાત્વેન પશ્યતિ
તે રૂપનો અંશ આંખના વિષયના સ્વરૂપથી જુએ છે, અને સુગંધનો અંશ નાકના સ્વભાવથી જુએ છે.
એવમ્ભાવમયૈતત્તા પ્રકટીકરણક્ષમમ્ । ભવિષ્યદ્ ઇન્દ્રિયાખ્યં સા રન્ધ્રં પશ્યતિ દેહકે
આ રીતે, આવા ગુણોથી બનેલી આ સ્થિતિ સ્પષ્ટ થવા યોગ્ય છે; તે શરીરમાં જે ભવિષ્યમાં ઇન્દ્રિય કહેવાય તે રંધ્રને જુએ છે.
ઇત્ય્ એવમ્ આદિજીવસ્ય રાઘવાદ્યતનસ્ય ચ । ઉદેતિ પ્રતિભાસાત્મા દેહ એવાતિવાહિકઃ
હે રાઘવ, જેમ પ્રથમ જીવ માટે, તેમ આજના જીવ માટે પણ, જે દેખાતું આત્મા છે અને જન્મમરણના ફેરમાં ફરતું રહે છે, એ માત્ર શરીરમાં જ ઊભું થાય છે.