જરામરણદુઃખાનામ્ એકા રત્નસમુદ્ગિકા । આધિવ્યાધિવિલાસાનાં નિત્યમત્તા વિલાસિની
વૃદ્ધાવસ્થા, મરણ અને દુઃખના રત્નપેટી એ જ છે; એ હંમેશાં મસ્ત રહે છે અને રોગ-વ્યાધિમાં રમતી રહે છે.
ક્ષણમ્ આલોકવિમલા સાન્ધકારલવા ક્ષણમ્ । વ્યોમવીથીસમા તૃષ્ણા નીહારગહના ક્ષણમ્
ક્યારેક એ એકદમ નિર્મળ પ્રકાશ બની જાય છે, તો ક્યારેક અંધકારનો ટુકડો બને છે; તૃષ્ણા આકાશમાં રસ્તા જેવી છે, ક્યારેક ઘન ધુમ્મસ જેવી ઘેરી બની જાય છે.
ગચ્છતૂપશમં તૃષ્ણા કાર્યવ્યાયામશાન્તયે । તમી ઘનતમઃકૃષ્ણા યથા રક્ષોનિવૃત્તયે
શાંતિ માટે અને બેફાંસીના કામકાજને રોકવા તૃષ્ણા દૂર થવી જોઈએ; એ ઘન અંધકાર જેટલી કાળી છે, જાણે દુષ્ટ શક્તિઓને હટાવવા આવી હોય.
તાવન્ મુહ્યત્ય્ અયં લોકો મૂકો વિલુલિતાશયઃ । યાવદ્ એવાનુસન્ધત્તે તૃષ્ણાવિષવિષૂચિકામ્
જ્યાં સુધી આ જગત તૃષ્ણાની ઝેર જેવી બીમારી પાછળ દોડે છે, ત્યાં સુધી એ મૂંગું બની, વિચારોમાં વિખૂટું પડી, ભટકતું રહે છે.
લોકો ઽયમ્ અખિલં દુઃખં ચિન્તયોજ્ઝિત ઉજ્ઝતિ । ચિન્તાવિષૂચિકામન્ત્રશ્ ચિન્તાત્યાગો હિ કથ્યતે
આ આખું જગત ચિંતાથી મુક્ત થાય ત્યારે જ દુઃખ છોડે છે; ચિંતાની બીમારી માટેનો સાચો ઉપાય ચિંતાનો ત્યાગ જ કહેવાય છે.
તૃણપાષાણકાષ્ઠાદિ સર્વમ્ આમિષશઙ્કયા । આદધાના સ્ફુરત્ય્ અન્તસ્ તૃષ્ણા મત્સ્યી હ્રદે યથા
ઘાસ, પથ્થર, લાકડાં વગેરે બધું જ ફાયદાની આશામાં લેતી વખતે, તૃષ્ણા અંદરથી એ રીતે ફફડે છે જેમ હ્રદમાં માછલી તડપે છે.
રોગાર્તિરઙ્ગગા તૃષ્ણા ગમ્ભીરમ્ અપિ માનવમ્ । ઉત્તાનતાં નયત્ય્ આશુ સૂર્યાંશવ ઇવામ્બુજમ્
તરસ એ રોગ જેવી પીડા છે, જે શરીરમાં ઉદ્ભવે છે અને ગાઢ સમજ ધરાવનાર માણસને પણ તરત જ બાહ્ય સ્થિતિમાં લાવી દે છે, જેમ કે સૂર્યની કિરણો કમળને ફુલાવી દે છે.
અન્તશ્શૂન્યા ગ્રન્થિમત્યો દીર્ઘસ્વાઙ્કુરકણ્ટકાઃ । મુક્તામણિશ્રિયો નિત્યં તૃષ્ણા વેણુલતા ઇવ
તરસ એ વાંસની વેલ જેવી છે— અંદરથી ખાલી, ગાંઠોથી ભરેલી, લાંબી, કાંટા અને અંકુરો ધરાવતી, બહારથી હંમેશા મુક્તામણિ જેવી શોભા ધરાવતી.
અહો બત મહચ્ ચિત્રં તૃષ્ણામ્ અપિ મહાધિયઃ । દુશ્છેદ્યામ્ અપિ કૃન્તન્તિ વિવેકેનામલાસિના
આ શું અદ્ભુત વાત છે કે મહાન બુદ્ધિ ધરાવનાર લોકો પણ, ભલે તરસ કાપવી બહુ મુશ્કેલ હોય, પરંતુ શુદ્ધ વિવેક રૂપ તલવારથી તેને કાપી શકે છે.
નાસિધારા ન વજ્રાગ્નિર્ ન તપ્તાયઃકણાર્ચિષઃ । તથા તીક્ષ્ણા યથા બ્રહ્મંસ્ તૃષ્ણેયં હૃદિ સંસ્થિતા
હે બ્રહ્મન, તલવારની ધાર, વીજળી કે ગરમ લોખંડની ચમકતી ચીંગારી પણ જેટલી તીખી નથી, એટલી હૃદયમાં વસેલી આ તરસ છે.
કજ્જલાસિતતીક્ષ્ણાગ્રાસ્ સ્નેહદીર્ઘદશાપરાઃ । પ્રકાશા દાહદસ્પર્શાસ્ તૃષ્ણા દીપશિખા ઇવ
તૃષ્ણા દીવાના જ્વાળાની જેમ છે: એની ટોચ કાજળથી કાળી થઈ ગઈ છે, એનું શરીર તેલથી લાંબું છે, એ તેજસ્વી છે અને એની સ્પર્શે દાઝ થાય છે.
અપિ મેરૂપમં પ્રાજ્ઞમ્ અપિ શૂરમ્ અપિ સ્થિરમ્ । તૃણીકરોતિ તૃષ્ણૈકા નિમેષેણ નરોત્તમમ્
તૃષ્ણા એકલીએ જ, માઉન્ટ મેરુ જેટલા અડગ અને વિદ્વાન પુરુષને, કે કોઈ વીરને, કે સૌથી દૃઢ મનુષ્યને પણ, એક પળમાં ઘાસફૂસ સમાન નબળો બનાવી શકે છે.
વિસ્તીર્ણગહના ભીમા ઘનજાલરજોમયી । સાન્ધકારોગ્રનીહારા તૃષ્ણા વિન્ધ્યમહાટવી
તૃષ્ણા વિંધ્યની મહાન જંગલ જેવી છે: વિશાળ, ઘનિષ્ઠ, ભયાનક, વાદળ અને ધૂળથી ભરેલી, ઘેરા અંધકાર અને ભારે ધુમ્મસથી છવાયેલી.
એકૈવ સર્વભુવનાન્તરલબ્ધલક્ષ્યા દુર્લક્ષતામ્ ઉપગતેવ પુરસ્સ્થિતૈવ । તૃષ્ણા સ્થિતા જગતિ ચઞ્ચલવીચિમાલે ક્ષીરાર્ણવામ્બુપટલે મધુરેવ શક્તિઃ
તૃષ્ણા એકલી જ, બધાં જગતમાં અને દરેક જગ્યા પર દેખાય છે, છતાં ઓળખવામાં અઘરી છે; એ દુનિયામાં દુધિયા દરિયાની સપાટી પર લહેરોની માળા જેવી ચંચળ અને મીઠી પણ શક્તિશાળી રીતે ઉભી છે.
આર્દ્રાન્ત્રતન્ત્રીગહનો વિકારી પરિતાપવાન્ । દેહસ્ સ્ફુરતિ સંસારે સો ઽપિ દુઃખાય કેવલમ્
આ શરીર અંદરથી ભેજાળ, ગૂંચવણભર્યું, સતત બદલાતું અને દુઃખથી ભરેલું છે. એ સંસારમાં અશાંત રીતે ફરે છે અને માત્ર દુઃખનું જ કારણ બને છે.
અજ્ઞો ઽપિ તજ્જ્ઞસદૃશો વલિતાત્મચમત્કૃતિઃ । યુક્ત્યા ભવ્યો ઽપ્ય્ અભવ્યો મે ન જડો નાપિ ચેતનઃ
આ શરીર અજ્ઞાન હોવા છતાં જાણનાર જેવું દેખાય છે, ખોટી આત્મમહિમા બતાવે છે; વિચારથી ક્યારેક સારું કે ખરાબ લાગે છે, પણ એ ન તો સંપૂર્ણ નિષ્ક્રિય છે, ન તો સંપૂર્ણ ચેતન છે.
જડાજડદૃશોર્ મધ્યે દોલાયિતદુરાશયઃ । ન વિવેકી ન મૂઢાત્મા મોહમ્ એવ પ્રયચ્છતિ
આ શરીર જડ અને ચેતન વચ્ચે હલકું-દોલાયમાન રહે છે, એની આશાઓ અસ્થિર અને અનિશ્ચિત છે; એ ન તો વિવેકી છે, ન તો મૂર્ખ છે, માત્ર મોહ જ પેદા કરે છે.
સ્તોકેનાનન્દમ્ આયાતિ સ્તોકેનાયાતિ ખેદિતામ્ । નાસ્તિ દેહસમશ્ શોચ્યો નીચો ગુણબહિષ્કૃતઃ
આ શરીરને થોડી ખુશી મળે છે અને થોડી કંટાળાવ પણ આવે છે; શરીર જેટલું દયનીય બીજું કંઈ નથી—એ નીચ છે અને ગુણોથી વંચિત છે.
આગમાપાયિના નિત્યં દન્તકેસરશાલિના । વિકાસિસ્મિતપુષ્પેણ પ્રતિક્ષણમ્ અલઙ્કૃતઃ
આ શરીરનું વૃક્ષ સતત આવવું-જવું કરતું રહે છે, તેમાં દાંત અને વાળનો શણગાર છે, અને દરેક ક્ષણે ખિલેલા ફૂલો જેવી સ્મિતથી તે સજ્જ છે.
ભુજશાખૌઘનમિતો દ્વિજાનુસ્તમ્ભસુસ્થિતઃ । લોચનાલિવપાક્રાન્તશ્ શિરઃપીઠબૃહત્ફલઃ
આ વૃક્ષની ડાળીઓ જેવી બાહુઓ છે, જે હાડકાંના થાંભલાંથી મજબૂત છે; તેનું માથું ગળાની બેઠકે આરામ કરતું મોટું ફળ છે, અને આંખો મધમાખીના ઝુંડ જેવી છે.
સ્રવદસ્રુરસસ્રોતા હસ્તપાદસુપલ્લવઃ । ગુલ્ફવાન્ કાર્યસઙ્ઘાતવિહઙ્ગમતતાસ્પદમ્
હાથ અને પગ કોમળ કૂંપળા જેવા છે, રક્ત અને રસની નદીઓ જેવી નસો છે, ગુટણાં છે, અને કર્મરૂપ પક્ષીઓ માટે આ આરામસ્થાન છે.
સચ્છાયો દેહવૃક્ષો ઽયં જીવપાન્થગણાસ્પદમ્ । કસ્યાત્મીયઃ કસ્ય પર આસ્થાનાસ્થે કિલાત્ર કે
આ શરીરનું વૃક્ષ તેની છાંયાથી જીવાત્માઓના ટોળાને આશરો આપે છે; આ કોણનું પોતાનું છે અને કોણનું પરકું છે? અહીં સાચા અર્થમાં પોતાનો કે પરાયો કોણ છે?
ભારસન્તારણાર્થેન ગૃહીતાયાં પુનઃ પુનઃ । નાવિ દેહલતાયાં ચ કસ્ય સ્યાદ્ આત્મભાવના
શરીર તો વારંવાર ફક્ત ભાર booksવા માટે લેવાય છે, તો પછી કોણ એને પોતાનું સાચું સ્વરૂપ માને? જેમ કોઈ નાવ કે વેલીને પોતે નથી માનતો.
દેહનામ્નિ વને શૂન્યે બહુગર્તસમાકુલે । તનૂરુહાસઙ્ખ્યતરૌ વિશ્વાસં કો ઽધિગચ્છતિ
શરીર નામના ખાલી વનમાં, જેમાં અનેક ખાડા અને ખોખા છે અને અનગણિત વાળના વૃક્ષો છે, ત્યાં કોણ વિશ્વાસ રાખી શકે?
ચર્મસ્નાય્વસ્થિવલિતે શરીરપટહે દૃઢે । માર્જારવદ્ અહં નાન્તસ્ તિષ્ઠામ્ય્ અવિરતધ્વનૌ
ચામડી, નસ અને હાડકાંથી બનેલા મજબૂત શરીરના પડમાં, હું બિલાડીની જેમ અંદર સતત અવાજમાં રહેતો નથી.
સંસારારણ્યસંરૂઢો વિલસચ્ચિત્તમર્કટઃ । ચિન્તામઞ્જરિકાકારો દીર્ઘદુઃખઘુણક્ષતઃ
સંસારના જંગલમાં ઉછળતો મનનો વાંદરો ચિંતાની ગૂંચવણ બની જાય છે અને લાંબા દુઃખના કીડા તેને ઘાયલ કરે છે.
તૃષ્ણાભુજઙ્ગમીગેહઃ કોપકાકકૃતાલયઃ । સ્મિતપુષ્પો દ્રુમશ્ શ્રીમાઞ્ શુભાશુભમહાફલઃ
આ શરીર તૃષ્ણા નામના સાપનું ઘર છે, ક્રોધ રૂપ કાગડો જે બનાવે છે એવો આ વસવાટ છે; તેનું સ્મિત એ ફૂલ છે, અને આ વૃક્ષ સુશોભિત છે, જે શુભ અને અશુભ એવા મોટા ફળ આપે છે.
સુસ્કન્ધો દોર્લતાજાલો હસ્તસ્તબકસુન્દરઃ । પવનસ્પન્દિતાશેષસ્વાઙ્ગાવયવપલ્લવઃ
આ વૃક્ષનો થડ મજબૂત છે, હાથોની જાળ સુંદર છે, હાથો ફૂલની ગૂંચ જેવી સુંદર છે, અને શરીરના બધા અંગો પવનથી હલનારા કોમળ કૂંપળા છે.
સર્વેન્દ્રિયખગાધારસ્ સુજાનુસ્ સુત્વગ્ ઉન્નતઃ । સરસચ્છાયયા યુક્તઃ કામપાન્થનિષેવિતઃ
આ વૃક્ષને સર્વે ઇન્દ્રિયરૂપ પક્ષીઓ આધાર આપે છે, ઘૂંટણ સુંદર છે, ત્વચા મૃદુ અને ઊંચી છે, પોતાનાં સરોવર જેવી ઠંડકથી શોભાયમાન છે, અને કામના પંથમાં ફરતા યાત્રિકો અહીં આવે છે.
મૂર્ધ્નિ સઞ્જનિતાદીર્ઘશિરોરુહતૃણાવલિઃ । અહઙ્કારજરદ્ગૃદ્ધકુલાયસુષિરોદરઃ
માથા પર લાંબા ઘાસ જેવા વાળ ઉગે છે, અને અંદર ખોખલામાં અહંકારથી વૃદ્ધ થયેલા ગૃદ્ધનું ઘર છે.