મથુરાધિપતે રાજ્ઞો યથા શ્વપચસમ્ભ્રમઃ । આસીદ્ એવં હિ ચિત્તસ્ય સ્ફુરતીયં જગત્સ્થિતિઃ
જેમ મથુરાના રાજાને એક ચંડાળના આવવાથી ગભરાટ થયો હતો, એમ મન પણ ચિંતિત થાય છે અને એથી આ જગત દેખાય છે.
સર્વમ્ એવ મનોમાત્રભ્રાન્ત્યુલ્લાસવિજૃમ્ભણમ્ । ઇદં જીવતયા નામ પ્રસ્ફુરત્ય્ અમ્બુભઙ્ગવત્
આ બધું મનની ભ્રાંતિથી જ ઊભેલું છે; 'જીવવું' એવું જેને કહેવાય છે, એ પાણીની લહેર જેવી ક્ષણિક ઝલક છે.
શિવાત્ પ્રાક્ કારણાત્ પૂર્વં ચિચ્ ચેત્યકલનોન્મુખી । ઉદેતિ સૌમ્યાજ્ જલધેઃ પયસ્સ્પન્દો મનાગ્ ઇવ
શિવથી પણ પહેલાં, મૂળ કારણમાંથી, ચેતના જાણવાની ઈચ્છા સાથે ધીમે ધીમે ઊગે છે, જેમ દરિયાની અંદરથી પાણીની હલકી લહેર ઊઠે છે.
સ્ફુરણાજ્ જીવચક્રત્વમ્ એત્ય ચિત્તોર્મિતાં ગતમ્ । ચિદ્વારિ બ્રહ્મજલધૌ કુરુતે સર્ગબુદ્બુદમ્
આ સ્પંદનથી જીવચક્ર ઉત્પન્ન થાય છે અને મનની તરંગ સુધી પહોંચે છે; પછી ચૈતન્યના જળમાં, બ્રહ્મના મહાસાગરમાં, સર્જનનું બુલબુલું ઊભું થાય છે.
સ્વચ્છસૌમ્યસમસ્યેષદ્ યત્ સિંહસ્યેવ જૃમ્ભણમ્ । બ્રહ્મણસ્ સ ચિદાભાસસ્ તત્ સચેત્યમ્ ઇવ સ્વયમ્
જેમ સ્વચ્છ, શાંત અને સમતાવાળી અવસ્થામાં સિંહ હળવે જંભાઈ લે છે, તેમ બ્રહ્મમાં ચૈતન્યનું પ્રતિબિંબ પણ જાણ્યા જેવી જ રીતે દેખાય છે.
ચિત્ સચેત્યોચ્યતે જીવસ્ સ સઙ્કલ્પાન્ મનો ભવેત્ । બુદ્ધિશ્ ચેત્યમ્ અહઙ્કારો માયેત્યાદ્યભિધં તતઃ
ચૈતન્યને 'ચિત્' કહે છે, જાણવાનું 'ચેત્ય' કહેવાય છે, મન ઇચ્છાઓથી બનેલું જીવ છે, બુદ્ધિ જાણવું છે, 'અહંકાર' એટલે પોતાપણું, અને 'માયા' વગેરે નામે ભ્રમ કહેવાય છે.
તન્માત્રકલ્પના પૂર્વં તનોતીદં જગન્ મનઃ । અસત્યં સત્યસઙ્કાશં ગન્ધર્વનગરં યથા
મન પહેલાં સૂક્ષ્મ તત્વોની કલ્પના કરે છે અને એથી આ જગત ઉત્પન્ન થાય છે; જે અસત્ય છે પણ સાચું લાગે છે, એ રીતે જેમ ગંધર્વનગરી હોય તેમ.
યથા શૂન્યદૃશસ્ તારામુક્તાવલ્યાદિદર્શનમ્ । યથા સ્વપ્ને ભ્રમશ્ ચૈવ તથા ચિત્તસ્ય સંસૃતિઃ
જેમ કોઈને જોવાની તકલીફ હોય તો ખાલી આકાશમાં મોતી કે તારાઓ દેખાય છે, અથવા સ્વપ્નમાં ભ્રમ થાય છે, એ જ રીતે મનનું ચક્ર પણ ભટકે છે.
શુદ્ધ આત્મા નિત્યતૃપ્ત ઇવ શાન્તસ્ સમસ્થિતિઃ । અપશ્યન્ પશ્યતીવેમં ચિત્તાખ્યં સ્વપ્નવિભ્રમમ્
શુદ્ધ આત્મા તો હંમેશા સંતોષી અને શાંત રહે છે, બધામાં સમાન રહે છે; એ કંઈ જોતો નથી, છતાં મનના આ સ્વપ્ન જેવા ભ્રમને જોઈ રહ્યો હોય એમ લાગે છે.
સંસૃતિર્ જાગ્રદ્ ઇત્ય્ ઉક્તં સ્વપ્નં વિદુર્ અહઙ્કૃતિમ્ । ચિત્તં સુષુપ્તભાવસ્ સ્યાચ્ ચિન્માત્રં તુર્યમ્ ઉચ્યતે
જાગૃત અવસ્થાને સંસાર કહે છે, 'હું'પણાની ભાવનાને સ્વપ્ન કહે છે, મનને ઊંઘ જેવી અવસ્થા કહેવાય છે અને શુદ્ધ ચેતનાને ચોથું પદ કહે છે.
અત્યન્તશુદ્ધચિન્માત્રે પરિણામશ્ ચિરાય યઃ । તુર્યાતીતં પદં યત્ સ્યાત્ તત્સ્થો ભૂયો ન શોચતિ
જે વ્યક્તિ લાંબા સમય સુધી એકદમ શુદ્ધ ચેતનામાં સ્થિર રહે છે, જે ચોથા પદથી પણ આગળ છે, એ ત્યાં સ્થિર રહીને ફરી કદી દુઃખી થતો નથી.
તસ્મિન્ સર્વમ્ ઉદેતીદં તસ્મિન્ન્ એવ પ્રલીયતે । તત્રૈવ તનુતે ચેદં દૃષ્ટૌ મુક્તાવલી યથા
શુદ્ધ ચેતનામાં જ બધું ઊભરે છે અને તેમાં જ બધું લીન થાય છે; એમાં જ આ જગત્ ફેલાય છે, જેમ દ્રષ્ટિમાં મણકાની માળા દેખાય છે.
અરોધકત્વાત્ ખં હેતુર્ યથા વૃક્ષસમુન્નતેઃ । અકર્ત્ર્ય્ અપિ તથા કર્ત્રી ચેતનાચ્ ચિજ્ જગત્સ્થિતેઃ
જેમ આકાશ અવરોધ ન કરવાથી વૃક્ષ ઊગે છે, તેમ ચેતના કંઈ કરે નહીં છતાં જગત્ ટકાવવાની અને ચાલવાની કારણ બને છે.
સન્નિધાનાદ્ યથા લોહઃ પ્રતિબિમ્બસ્ય હેતુતામ્ । યાત્ય્ આદર્શસ્ તથૈવાયં ચિન્મયો ઽપ્ય્ અર્થવેદને
જેમ લોખંડ અરીસાની નજીક હોવાથી પ્રતિબિંબનું કારણ બને છે, તેમ ચેતન પણ વસ્તુઓને જાણવામાં સાધન બને છે.
બીજમ્ અઙ્કુરપત્ત્રાદિયુક્ત્યા યદ્વત્ ફલં ભવેત્ । ચિન્માત્રં ચેત્યજીવાદિયુક્ત્યા તદ્વન્ મનો ભવેત્
જેમ બીજમાંથી અંકુર અને પાંદડાં થકી ફળ આવે છે, તેમ ચેતન માત્રમાંથી વિષય, જીવ વગેરેની ક્રમશઃ રચનાથી મન ઉત્પન્ન થાય છે.
સ્વતો બીજં ફલાદ્ય્ ઉજ્ઝદ્ યથા બીજં પુનર્ ભવેત્ । તથા ચિચ્ ચેત્યચિત્તાદિ ત્યક્ત્વા સ્વાસ્થ્યેન તિષ્ઠતિ
જેમ બીજ પોતે ફળ વગેરે આપ્યા પછી ફરી બીજ બની જાય છે, તેમ જ જ્યારે ચેતના, ચેતન્યના વિષય અને મનને છોડવામાં આવે છે, ત્યારે મનુષ્ય પોતાના સ્વાભાવિક સ્વરૂપમાં સ્થિર રહે છે.
યદ્ય્ અપ્ય્ અબોધે બોધે ચ બીજાન્તસ્ તરુબીજયોઃ । ઇવ ભેદો ઽસ્તિ ન જગદ્બ્રહ્મણોર્ અપિ ચિત્તયોઃ
જેમ વૃક્ષમાં રહેલું બીજ અને બીજ પોતે અલગ હોય છે, તેમ અજ્ઞાન અને જ્ઞાનમાં ભેદ છે; પણ જગતનું મન અને બ્રહ્મનું મન એમાં કોઈ ભેદ નથી.
તથાપિ વ્યજ્યતે બોધે સત્ય્ આત્મત્વમ્ અખણ્ડિતમ્ । રૂપશ્રીર્ ઇવ દીપેન ચિન્માત્રાલોકમ્ એતિ યત્
છતાં, જ્ઞાન પ્રગટ થાય ત્યારે આત્માનું અખંડ સ્વરૂપ સ્પષ્ટ થાય છે; જેમ દીવો પ્રગટે ત્યારે રૂપની સુંદરતા દેખાય છે, તેમ શુદ્ધ ચેતન્યનું પ્રકાશ પણ જણાય છે.
યદ્ યન્ નિખન્યતે ભૂમેર્ યથા તત્ તન્ નભો ભવેત્ । યા યા વિચાર્યતે ઽવિદ્યા તથા સા સા પરં ભવેત્
જે વસ્તુ જમીનમાં દફનાય છે, તે અંતે આકાશ બની જાય છે; એ જ રીતે, જે અજ્ઞાનને ઊંડે વિચારવામાં આવે છે, તે પોતે પરમ તત્વ બની જાય છે.
સ્ફટિકાન્તસ્ સન્નિવેશસ્ સ્વાણૂનાં વેદનાદ્ યથા । શુદ્ધો ઽપિ ભાતિ નાનેવ તથા બ્રહ્મોદરં જગત્
જેમ સ્વચ્છ સ્ફટિકના કણોની રચના પોતાની જ અનુભૂતિથી અનેક દેખાય છે, તેમ બ્રહ્મના વિશાળપણે જગત પણ શુદ્ધ હોવા છતાં અનેકરૂપે દેખાય છે.
બ્રહ્મ સર્વં જગદ્ વસ્તુ પિણ્ડ એકમ્ અખણ્ડિતમ્ । ફલપત્ત્રલતાગુલ્મપીઠં બીજમ્ ઇવ સ્થિતમ્
બધુંજ બ્રહ્મ છે; આ જગત એક અખંડિત ગાંઠ જેવું છે, જેમ બીજમાં ફળ, પાંદડા, વેલ, ઝાડ અને બેઠકો બધું સમાયેલું હોય છે.
અહો ચિત્રં જગદ્ ઇદમ્ અસત્ સદ્ ઇવ ભાસતે । અહો બૃહદ્ અહો સ્વચ્છમ્ અહો સ્ફુટમ્ અહો તનુ
આ વિશ્વ કેટલું અદ્ભુત છે! અસત્ય હોવા છતાં સાચું લાગે છે; કેટલું વિશાળ, કેટલું સ્વચ્છ, કેટલું સ્પષ્ટ અને કેટલું સૂક્ષ્મ છે!
બ્રહ્મણિ પ્રતિભાસાત્મા તન્માત્રગણગોલકઃ । અવશ્યાયકણાભો ઽસૌ યથા સ્ફુરતિ તચ્ છ્રુતમ્
બ્રહ્મમાં દેખાવનું સ્વરૂપ માત્ર તત્ત્વોના ગોળ જેવું છે; તે અવશ્યક કણોના સમૂહ જેવું ઝળહળી ઊઠે છે, જેમ સાંભળવામાં આવે છે.
યથાસૌ યાતિ વૈમુખ્યં યથા ભવતિ ચાત્મભૂઃ । યથા સ્વભાવસિદ્ધિર્ વા તથા કથય મે પ્રભો
હે પ્રભુ, મને કહો કે મનુષ્ય કેવી રીતે પરાવૃત્ત થાય છે, આત્મા કેવી રીતે સ્થિર થાય છે અને સ્વાભાવિક સિદ્ધિ કેવી રીતે પ્રાપ્ત થાય છે.
અત્યન્તાસમ્ભવદ્ રૂપમ્ અનન્યત્ સ્વસ્વભાવતઃ । અત્યન્તાનનુભૂતં સત્ સ્વનુભૂતમ્ ઇવાગ્રતઃ
તેનું સ્વરૂપ તો સંપૂર્ણ અશક્ય છે, પણ પોતાનાં સ્વભાવથી જુદું નથી; ક્યારેય અનુભવાયું નથી, છતાં સામે જાણે સ્પષ્ટ દેખાય છે.
હુલ્લસ્ સભુલ્લો ઘુલ્લાઙ્ઘ ઇતિ બાલહૃદિ સ્ફુટમ્ । યથોદેતિ તથોદેતિ પરે બ્રહ્મણિ જીવતા
જેમ બાળકના મનમાં 'હુલ્લસ', 'સભુલ્લો', 'ઘુલ્લાંઘ' જેવા શબ્દો સ્પષ્ટ ઊભા થાય છે, તેમ જીવ પણ પરમ બ્રહ્મમાં પ્રગટ થાય છે.
માનમેયાત્મિકાશુદ્ધાસત્યૈવ સત્યવત્ સ્થિતા । ભિન્નેવ ચ ન ભિન્નાસ્માદ્ બ્રહ્મણો બૃંહણાત્મિકા
તે માપી શકાય તેવું, શુદ્ધ અને અસત્ય છે, છતાં સાચા જેવું દેખાય છે; જુદું પડ્યું હોય એવું લાગે છે, પણ બ્રહ્મથી અલગ નથી, જેનું સ્વરૂપ વિસ્તરણ છે.
યથા બ્રહ્મ ભવત્ય્ આશુ જીવઃ કલનજીવિતઃ । તથા જીવો ભવત્ય્ આશુ મનો મનનવેદનમ્
જેમ કલ્પનાથી જીવતો જીવ ઝડપથી બ્રહ્મરૂપ બની જાય છે, તેમ વિચારો અને જાણવાનો સ્વભાવ ધરાવતો જીવ પણ તરત મનરૂપ બની જાય છે.
ચિત્તં તન્માત્રમનનં પશ્યત્ય્ આશુ સ્વરૂપવત્ । એષ સઙ્ઘો ઽનિલલવપ્રખ્યસ્ સ્ફુરતિ ખાન્તરે
મન માત્ર તત્વોના મનનમાં જ લાગેલું હોય છે, અને તે ઝડપથી પોતાનું સ્વરૂપ જોઈ લે છે; આ મનનો સમૂહ પવનના ઝોક જેવો છે, જે આકાશમાં ઝળહળી ઊઠે છે.
ઔચ્છૂન્યમ્ એષો ઽનુભવત્ય્ અવશ્યાયકણોપમમ્ । સંવેદનાત્મકં કાલકલિતૈકાન્તમ્ આત્મનિ
આ મન અવશ્યકતા જેવા સૂક્ષ્મ કણ જેવું ખાલીપણું અનુભવ કરે છે; તેનું સ્વરૂપ જાગૃતિ છે અને સમયના સ્પર્શથી તે આત્મામાં સ્થિર રહે છે.