સ્થિતાસ્ તરઙ્ગાસ્ સલિલે યથાન્તરતરઙ્ગિતે । સૃષ્ટિશબ્દાર્થરહિતાસ્ તથાન્તસ્ સૃષ્ટયઃ પરે
જેમ પાણીમાં તરંગો એકબીજાથી ઉદ્ભવતા રહે છે, તેમ પરમાત્મામાં સર્જનાઓ અંદરથી જ છે, પણ સાચી સર્જનાની અર્થવિહોણી છે.
નાસર્ગં તિષ્ઠતિ પરં સર્ગસ્ તિષ્ઠતિ નાપરઃ । અવયવાવયવિવત્ સત્તાનવયવૈતયોઃ
પરમાત્મા સ્વરૂપે સર્જન અલગથી અસ્તિત્વ ધરાવતું નથી, અને સર્જન પણ પરમાત્મા વિના રહેતું નથી — જેમ કે એક આખું અને તેના ભાગો, બંનેનું અસ્તિત્વ એકબીજાથી જુદું નથી.
ચિદ્રૂપેણ ખસંવિત્ત્યા ખતન્માત્રં વિભાવ્યતે । સ્વમ્ એવ રૂપં હૃદયં વાતેન સ્પન્દનં યથા
ચેતનાના સ્વરૂપ અને આકાશના જ્ઞાનથી માત્ર આકાશનું સૂક્ષ્મ તત્વ જ અનુભૂતિમાં આવે છે — જેમ કે હૃદય પોતાનું સ્વરૂપ પવનથી થતી ધબકારા રૂપે અનુભવે છે.
તત્કાલમ્ એષ શબ્દાણુશ્ ચિચ્ચમત્કારરૂપધૃત્ । ચેત્યતે શમિનૈવાન્તસ્ સઙ્કલ્પ ઇવ ચેતસા
એ જ ક્ષણે, આ સૂક્ષ્મ શબ્દકણ ચેતનાની ઝલકરૂપે શાંત મનુષ્યને અંદરથી અનુભવાય છે, જેમ મનમાં સંકલ્પ ઉદભવે છે.
તદૈવાનિલતાં વેત્તિ નિજસત્તાત્મિકાં સ્વયમ્ । અન્તર્ગતસ્પન્દરસાં પવનસ્ સ્પન્દતામ્ ઇવ
પછી એ પોતાનું અસ્તિત્વ જાણે છે, જેમ પવન અંદરના સ્પંદનના રસને સમાવી પોતાને સ્પંદનરૂપે ઓળખે છે.
તદૈવાભાસતામ્ એતિ નિજસત્તાત્મિકાં સ્વયમ્ । કોશસ્થિતાલોકલવાં તેજઃ પ્રકટતામ્ ઇવ
એ જ ક્ષણે, પોતાનું સાચું સ્વરૂપ પોતાના અંદર રહેતાં દેખાય છે, જેમ કે પ્રકાશ આવરણમાં હોવા છતાં પણ સ્પષ્ટ દેખાય છે.
તદૈવાપ્તાં ચેતયતે નિજસત્તાત્મિકામ્ અજઃ । હૃત્સંસ્થરસતન્માત્રાં સલિલં દ્રવતામ્ ઇવ
એ જ ક્ષણે, જન્મ રહિત પોતાનું સાચું સ્વરૂપ હૃદયમાં રહેલી સૂક્ષ્મ તત્ત્વરૂપે અનુભવે છે, જેમ પાણી પ્રવાહી બને છે.
તદૈવાવનિતાં વેત્તિ સ્વચિત્તૈકાત્મિકામ્ અજઃ । અન્તસ્સ્થગન્ધતન્માત્રામ્ ઉર્વી સ્થૈર્યકલામ્ ઇવ
એ જ ક્ષણે, જન્મ રહિત પોતાનું મનરૂપ ધરતીને અંદર રહેલા સુગંધના સૂક્ષ્મ તત્ત્વ તરીકે જાણે છે, જેમ ધરતીની મજબૂતી હોય છે.
તુલ્યકાલનિમેષાંશલક્ષભાગં પ્રતીતયઃ । નિત્યં ચિતઃ પ્રકચનં તત્ સર્ગૌઘપરમ્પરાઃ
સમય, ક્ષણ અને પળના સમાન ભાગોમાં જતી જતી દરેક અનુભૂતિ હંમેશા ચેતનાનું પ્રગટ થવું છે; આ જ સર્જનના પ્રવાહોની સતત પરંપરા છે.
એવં સકૃત્ સ્વભાવાન્તર્ દૃશ્યમધ્યમ્ અનામયમ્ । ઉદયાસ્તમયોન્મુક્તં બ્રહ્મ તિષ્ઠત્ય્ અનિષ્ઠિતમ્
આ રીતે, જ્યારે પોતાનો સ્વભાવ અંતરે જાય છે, ત્યારે નિર્વિકાર બ્રહ્મ, જે દેખાતી વસ્તુઓની વચ્ચે છે, ઉદય અને અસ્તથી મુક્ત રહીને સ્થિર રહે છે.
બુદ્ધં સદ્ અપસર્ગં તત્ સસર્ગમ્ અપિ તત્ સમમ્ । અબુદ્ધં સર્ગરૂપાત્મ વિસર્ગમ્ અપિ તત્ સદા
જાગૃત છે તે હંમેશા દુઃખથી પર છે, અને સર્જન થાય ત્યારે પણ એ સમાન જ રહે છે; અજાગૃત, જે સર્જનરૂપ છે, તે હંમેશા વિનાશ પામે છે.
ચિદ્બ્રહ્મ યદ્ યથા યેન વિન્દતે સ્વત્વમ્ આત્મનિ । તત્ તત્ તથાનુભવતિ સર્વં તત્ સર્વશક્તિમત્
ચૈતન્યરૂપ બ્રહ્મ પોતામાં પોતાનું સ્વરૂપ જે રીતે અને જેટલું ઓળખે છે, એ પ્રમાણે બધું અનુભવ કરે છે; કારણ કે એ સર્વશક્તિમાન છે.
તત્ સત્યં વિદ્વિલાસત્વાન્ નિત્યાનુભવરૂપતઃ । તદ્ અસત્યં મનષ્ષષ્ઠં સર્વાખ્યાતિગતં યતઃ
એ સાચું છે, કેમ કે એ જ્ઞાનના રમણ તરીકે સતત અનુભવાય છે; અને એ ખોટું છે, કેમ કે એ માત્ર મનની કલ્પના છે, જે દરેક વર્ણનથી પર છે.
યથા તત્ સરણં વાયૌ તથા સર્ગસ્ સ્થિતઃ પરે । અસત્કલ્પે ત્વ્ અસત્કલ્પસ્ સત્યે ઽસત્ય ઇવાપિ ચ
જેમ પવનમાં ગતિ રહેલી હોય છે, તેમ સર્જન પરમાત્મામાં સ્થિત છે; જેવું કલ્પન અસ્તિત્વનું હોય, તેમ તે અસ્તિત્વ ધરાવે છે, અને જેવું કલ્પન અસત્યનું હોય, તેમ તે અસત્ય જ લાગે છે.
અન્યરૂપા યથાનન્યા તેજસ્ય્ આલોકતોદરે । તથા બ્રહ્મણિ વિશ્વશ્રીસ્ સત્યાસત્યાત્મિકાત્મનિ
જેમ પ્રકાશની અંદર તેજના રૂપ અલગ નથી હોતા, તેમ જ બ્રહ્મમાં આ જગતની મહિમા, જે સત્ય અને અસત્ય સ્વરૂપ ધરાવે છે, બ્રહ્મથી અલગ નથી.
અનુત્કીર્ણા યથા પઙ્કે પુત્રિકા વાથ દારુણિ । વર્ણા યથા મષીકલ્કે તથા સર્ગાસ્ સ્થિતાઃ પરે
જેમ કાદવમાં મૂર્તિ ઊકેલાયેલી નથી, લાકડામાં પुतળી ઊકેલાયેલી નથી, કે શાહીમાંથી રંગો અલગ દેખાતા નથી, તેમ સર્વ સર્જન પરમાત્મામાં સ્થિત છે.
અનન્યાન્યેવ કચતિ બ્રહ્મતત્ત્વમરુસ્થલે । અસત્યાનિત્યસત્તેયં ત્રિજગન્મૃગતૃષ્ણિકા
બ્રહ્મતત્વ જ વાસ્તવિકતાના રણમાં પ્રકાશે છે; આ ત્રણેય લોકનું અસ્તિત્વ તો અસત્ય અને ક્ષણભંગુર મૃગમરીચિકા છે.
બ્રહ્મણા ચિન્મયેનાત્માસર્ગાત્મૈવ વિભાવ્યતે । ન ભાવ્યતે ચાનન્યત્વાદ્ બીજેનાન્તર્ ઇવ દ્રુમઃ
શુદ્ધ ચેતન્ય સ્વરૂપ બ્રહ્મ દ્વારા આત્મા, જે સર્જનનો સાર છે, કલ્પાય છે; છતાં, ભિન્નતા ન હોવાને કારણે, તે અલગથી કલ્પાતો નથી — જેમ બીજમાં વૃક્ષ અલગથી નથી.
યથા ક્ષીરસ્ય માધુર્યં તીક્ષ્ણત્વં મરિચસ્ય ચ । દ્રવત્વં પયસશ્ ચૈવ સ્પન્દો ઽન્તઃ પવનસ્ય ચ
જેમ દુધમાં મીઠાશ, મરીમાં તીખાશ, પાણીમાં પ્રવાહિતા અને પવનમાં અંદર હલચલ હોય છે,
સ્થિતો ઽનન્યો ઽપ્ય્ અથાન્યસ્ સન્ ન સ્થિતશ્ ચ તથાત્મનિ । સર્ગો ઽનર્ગલચિદ્રૂપઃ પરમાત્માત્મરૂપધૃત્
એ જ રીતે, ભિન્ન ન હોવા છતાં ભિન્ન જેવું દેખાય છે અને આત્મામાં સ્થિર પણ નથી; સર્જન સતત ચેતન્ય સ્વરૂપ છે અને પરમાત્મા સ્વરૂપે જ રહે છે.
કચનં બ્રહ્મરત્નસ્ય જગદ્ ઇત્ય્ એવ યત્ સ્થિતમ્ । તદ્ અકારણકં તસ્માત્ તેન ન વ્યતિરિચ્યતે
જગત જેવું કહેવાય છે, તે બ્રહ્મના રત્નનું એક દેખાવ છે; તેનું કોઈ કારણ નથી, એટલે તે બ્રહ્મથી અલગ નથી.
વાસનાચિત્તજીવાદિવેદનં વેદનોદિતમ્ । નોદેત્ય્ અવેદનાદ્ એવ યન્ નાનાત્મૈવ પૌરુષમ્
વાસના, મન, પ્રાણ વગેરેનો અનુભવ માત્ર અનુભવથી જ થાય છે; જ્યારે અનુભવ જ નથી, ત્યારે આમાંથી કંઈ પણ ઊભું થતું નથી — એટલે વ્યક્તિપણું માત્ર અનુભવથી જ બનેલું છે.
નાસ્તમ્ એતિ ન ચોદેતિ ક્વચિત્ કિઞ્ચિત્ કદાચન । સર્વં શાન્તમ્ અજં બ્રહ્મ ચિદ્ઘનં સુશિલાઘણમ્
ક્યાંય કદી કંઈ પણ ઊગતું કે અસ્ત થતું નથી; બધું શાંત, અજન્મા બ્રહ્મ છે — શુદ્ધ ચેતના, અત્યંત સૂક્ષ્મ અને કોમળ.
પરાણું પ્રતિ સર્ગૌઘાશ્ ચિત્ત્વાદ્ ભાન્તિ સહસ્રશઃ । તેષ્વ્ અન્યે ઽણાવ્ અણાવ્ અન્તઃ કૈવાત્ર ગણના કથમ્
અતિસૂક્ષ્મ પરમાણુની આસપાસ અસંખ્ય સર્જનો માત્ર ચેતનાથી દેખાય છે; દરેક પરમાણુમાં પણ બીજાં પરમાણુઓ છે — તો પછી ગણતરી કેવી રીતે શક્ય છે?
યથા જલાન્તર્ ઊર્મ્યાદ્યા ગુપ્તાગુપ્તાસ્ સ્વશક્તયઃ । જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્તાદ્યાસ્ તથા જીવે ઽન્તર્ આસ્થિતાઃ
જેમ પાણીમાં તરંગ વગેરે પોતાની શક્તિથી છુપાય છે કે દેખાય છે, તેમ જ જાગૃતિ, સ્વપ્ન, સુષુપ્તિ વગેરે જીવમાં અંદર રહેલી છે.
જાતા ચેદ્ અરતિર્ ભોગાન્ પ્રતિ મનાગ્ અપિ । તદાસૌ તાવતૈવોચ્ચૈઃ પદં પ્રાપ્ત ઇતિ શ્રુતિઃ
જ્યારે આનંદમાં થોડી પણ ઉદાસીનતા જન્મે છે, ત્યારે શાસ્ત્ર કહે છે કે એ વ્યક્તિએ ઊંચો અવસ્થાનો પદ પ્રાપ્ત કરી લીધો છે.
યતો યતો વિયુજ્યતે તતસ્ તતો વિમુચ્યતે । અતો ઽહમ્ ઇત્ય્ અસંવિદઃ ક એતિ જન્મસંવિદમ્
જે જગ્યાએ કોઈ સંલગ્નતા છૂટે છે, ત્યાં મુક્તિ મળે છે; તો 'હું છું' એવી ભાવના વગર કોણ જન્મની અનુભૂતિ કરી શકે?
ચિતં પરાપરામ્ અજામ્ અરૂપિકામ્ અનામિકામ્ । ચરાચરાધરામયીં વિદન્તિ યે જયન્તિ તે
જે લોકો ચેતનાને સર્વોચ્ચ અને નીચી, જન્મરહિત, સ્વરૂપવિહિન, નામરહિત અને ચાલતા-અચલતા બધાનું આધાર જાણે છે, એ લોકો જ જીતે છે.
પરે ચિદ્ અસ્ત્ય્ અપ્રકટાદ્વિતીયા સ્વાવર્તલેખેવ જલદ્રવે ઽન્તઃ । સા હન્ત યેન ત્રિજગન્તિ ધત્તે ન સન્તિ નાસન્તિ પરાત્મકાનિ
એક સર્વોચ્ચ ચેતના છે, જે અપ્રગટ, અદ્વિતીય અને પાણીમાં લકીર જેવી સૂક્ષ્મ છે; એ જ ત્રણેય લોકને ધારણ કરે છે—જેમાં જે પરમાત્મા છે, એ ન તો છે, ન તો નથી.
અહમ્મયી પદ્મજભાવના ચિત્ સઙ્કલ્પભેદાત્ પ્રતનોતિ વિશ્વમ્ । અન્તર્ મુધૈવાનુભવત્ય્ અનન્તં નિમેષકોટ્યંશવિધૌ યુગાન્તમ્
‘હું’ સ્વરૂપ ચેતના, જે કમળમાં જન્મેલા બ્રહ્માનો સ્ત્રોત છે, પોતાના વિચારોની વિવિધતાથી આખું જગત ફેલાવે છે; અંદરથી, blinkના એક ભાગમાં પણ, અનંતને અનુભવે છે, અને યુગના અંત સુધીની ક્ષણને જાણે છે.