તન્દ્રાતન્ત્રીગણં કોશે દધાના પરિવેષ્ટિતમ્ । નાનન્દે રાજતે બ્રહ્મંસ્ તૃષ્ણાજર્જરવલ્લકી
તૃષ્ણા જૂની વલ્લખી જેવી છે, જે મનના ખજાનાને આળસ અને જડતાના જાળમાં ઘેરી રાખે છે, અને હંમેશાં સુખમાં ક્યારેય તેજ પામતી નથી, હે બ્રાહ્મણ.
નિત્યમ્ એવાતિમલિના કટુકોન્માદશાલિની । દીર્ઘા તન્વી ઘનસ્નેહા તૃષ્ણાગહ્વરવલ્લરી
તૃષ્ણા સદા અતિ ગંદી, કડવાશના પાગલપનથી ભરેલી, લાંબી, પાતળી અને ઘનિષ્ઠ આસક્તિથી ભરપૂર, અંધારી ખીણમાં ઉગેલી વેલ જેવી છે.
અનાનન્દકરી શૂન્યા નિષ્ફલાત્યર્થમ્ ઉન્નતા । અમઙ્ગલકરી ક્રૂરા તૃષ્ણા ક્ષીણેવ મઞ્જરી
ઇચ્છા ખાલી છે, આનંદ આપતી નથી, ઊંચે ઉડે તો પણ ફળ આપતી નથી; તે અશુભ છે, ક્રૂર છે, અને સુકાઈ ગયેલા ફૂલ જેવી નિર્જીવ છે.
અનાવર્જિતચિત્તાપિ સર્વમ્ એવાનુધાવતિ । ન ચાપ્નોતિ ફલં કિઞ્ચિત્ તૃષ્ણા જીર્ણેવ કામિની
મન તેને ખેંચાતું પણ ના હોય, તો પણ ઇચ્છા બધાની પાછળ દોડે છે; છતાં તેને કંઈ મળતું નથી, જેમ વૃદ્ધ વેશ્યા પાસે કોઈ આવતું નથી.
સંસારનૃત્તે મહતિ નાનારસસમાકુલે । ભુવનાભોગરઙ્ગેષુ તૃષ્ણા જરઢનર્તકી
આ સંસારના વિશાળ નૃત્યમાં, અનેક સ્વાદોથી ભરેલા ભોગવિષયના રંગમંચ પર, ઇચ્છા વૃદ્ધ નૃત્યાંગના જેવી છે.
જરાકુસુમિતારૂઢા પાતોત્પાતફલાવલિઃ । સંસારજઙ્ગલે દીર્ઘે તૃષ્ણાવિષલતા તતા
વૃદ્ધાવસ્થાના વૃક્ષ પર ચડીને, પતન અને દુઃખના ફળો આપતી, સંસારના લાંબા જંગલમાં ઇચ્છા ઝેરી વેલની જેમ ફેલાઈ જાય છે.
યન્ ન શક્નોતિ તત્રાપિ ધત્તે તાણ્ડવિતાં ગતિમ્ । નૃત્યત્ય્ આનન્દરહિતં તૃષ્ણા જીર્ણેવ નર્તકી
જ્યાં એ સફળ થઈ શકતી નથી, ત્યાં પણ તૃષ્ણા ઉગ્રતાથી ધમાલ મચાવે છે; આનંદ વિના તૃષ્ણા વૃદ્ધ નૃત્યાંગના જેવી નાચે છે.
ભૃશં સ્ફુરતિ નીહારે શામ્યત્ય્ આલોક આગતે । દુઃખૌઘેષુ પદં ધત્તે તૃષ્ણાચપલબર્હિણી
ધૂંધમાં તૃષ્ણા ખૂબ જ ફફડે છે, પણ પ્રકાશ આવે ત્યારે શાંત થઈ જાય છે; દુઃખના પ્રવાહમાં તૃષ્ણા ચંચળ મોરની જેમ સ્થિર થઈ જાય છે.
જડકલ્લોલબહલા ચિરં શૂન્યતરાન્તરા । ક્ષણમ્ ઉલ્લાસમ્ આયાતિ તૃષ્ણાપ્રાવૃટ્તરઙ્ગિણી
મંદ, ઉથલપાથલ અને ભારે તૃષ્ણા લાંબા સમય સુધી અંદરથી ખાલી રહે છે; ક્ષણભર માટે જ આનંદ પામે છે, જાણે તૃષ્ણાની વરસાદી લહેર હોય.
નષ્ટમ્ ઉત્સૃજ્ય તિષ્ઠન્તં વૃક્ષાદ્ વૃક્ષમ્ ઇવાપરમ્ । પુરુષાત્ પુરુષં યાતિ તૃષ્ણા લોલેવ પક્ષિણી
જ્યાં ગુમાવેલું છે તેને છોડીને, તૃષ્ણા એક ઝાડેથી બીજાં ઝાડે જાય છે; એ રીતે, એક માણસને છોડીને બીજામાં જાય છે, જાણે પંખી ઉડી રહ્યું હોય.
પદં કરોત્ય્ અલઙ્ઘ્યે ઽપિ તૃપ્તાપિ ફલમ્ ઈહતે । ચિરં તિષ્ઠતિ નૈકત્ર તૃષ્ણાચપલમર્કટી
તૃપ્ત થઈને પણ, એ અપરાધ્ય માર્ગે પગ મૂકે છે; પછી પણ ફળની ઇચ્છા રાખે છે. એ તૃષ્ણાની ચંચળ વાંદરી લાંબા સમય સુધી ક્યારેય એક જગ્યાએ ટકી રહેતી નથી.
ઇદં કૃત્વેદમ્ આયાતિ સર્વમ્ એવાસમઞ્જસમ્ । અનારતં ચ યતતે તૃષ્ણા ચેષ્ટેવ દૈવિકી
આ એક કામ પૂરે પછી બીજું કામ શરૂ કરે છે; બધું ગોઠવાયેલું જ નથી. તૃષ્ણા સતત પ્રયત્ન કરતી રહે છે, જાણે કોઈ દિવ્ય શક્તિએ એને હંકારી હોય.
ક્ષણમ્ આયાતિ પાતાલં ક્ષણં યાતિ નભસ્તલમ્ । ક્ષણં ભ્રમતિ દિક્કુઞ્જે તૃષ્ણાહૃત્પદ્મષટ્પદી
ક્યારેક એ પાતાળમાં જાય છે, તો ક્યારેક આકાશમાં ઉડી જાય છે; ક્યારેક દિશાઓના જંગલમાં ભટકે છે—હૃદયના કમળમાં આકર્ષાયેલી તૃષ્ણાની મધમાખી જેવી.
સર્વસંસારદોષાણાં તૃષ્ણૈકા દીર્ઘદુઃખદા । અન્તઃપુરસ્થમ્ અપિ યા યોજયત્ય્ અતિસઙ્કટે
આ સંસારના બધા દોષોમાંથી તૃષ્ણા એકલીએ લાંબું દુઃખ આપે છે; મહેલમાં રહેનારને પણ એ બહુ કઠણ બંધનમાં જોડી દે છે.
પ્રયચ્છતિ પરં જાડ્યં પરમાલોકરોધિની । મોહનીહારગહના તૃષ્ણાજલદમાલિકા
આ તૃષ્ણા મનુષ્યને સંપૂર્ણ જડ બનાવી દે છે, જે સાચી સમજણનો સૌથી મોટો અવરોધ છે. મોહના ધુમ્મસથી ઘેરાયેલી, તૃષ્ણા એ વાદળોની માળા જેવી છે.
સર્વેષાં જન્તુજાલાનાં સંસારવ્યવહારિણામ્ । પરિપ્રોતમનોમાલાસ્ તૃષ્ણા બન્ધનરજ્જવઃ
સાંસારિક કાર્યોમાં વ્યસ્ત બધા જીવોના મનમાં જે દોષો વણાયેલા છે, તેમાં તૃષ્ણા એ બંધનનું દોર છે.
વિચિત્રવર્ણા વિગુણા દીર્ઘા મલિનસંસ્થિતિઃ । શૂન્યા શૂન્યાસ્પદા તૃષ્ણા શક્રકાર્મુકધર્મિણી
તૃષ્ણા અનેક રંગની, ગુણહીન, લાંબી અને અશુદ્ધિમાં જમાઈ ગયેલી છે; તે ખાલી છે અને ખાલીપામાં જ ઊભી છે, એ ઇન્દ્રધનુષ જેવી છે.
અશનિર્ ગુણસસ્યાનાં ફલિતા શરદ્ આપદે । હિમં સમ્પત્સરોજિન્યાસ્ તમસાં દીર્ઘયામિની
તૃષ્ણા એ ગુણોના પાકેલા પાક માટે વીજળી જેવી છે, શરદના દુઃખમાં પકવાયેલી છે; સમૃદ્ધિના કમળ માટે હિમ અને અંધકાર માટે લાંબી રાત જેવી છે.
સંસારનાટકનટી કાયાલયવિહઙ્ગમી । માનસારણ્યહરિણી સ્મરસઙ્ગીતવલ્લકી
સંસારના નાટકમાં એ અભિનેત્રી છે, શરીર નામના પાંજરાની ચકલી છે, મનના જંગલમાં હરણ છે અને પ્રેમના સંગીતની વાંસી છે.
વ્યવહારાબ્ધિલહરી મોહમાતઙ્ગશૃઙ્ખલા । માર્ગન્યગ્રોધસુભગા દુઃખકૈરવચન્દ્રિકા
વ્યવહારના દરિયાની એ એક લહેર છે, મોહના હાથીની સાંકળ છે, રસ્તા પરની છાંયાવાળી વટવૃક્ષ છે અને દુઃખના કૈરવ માટે શાંત ચાંદની છે.
જરામરણદુઃખાનામ્ એકા રત્નસમુદ્ગિકા । આધિવ્યાધિવિલાસાનાં નિત્યમત્તા વિલાસિની
વૃદ્ધાવસ્થા, મરણ અને દુઃખના રત્નપેટી એ જ છે; એ હંમેશાં મસ્ત રહે છે અને રોગ-વ્યાધિમાં રમતી રહે છે.
ક્ષણમ્ આલોકવિમલા સાન્ધકારલવા ક્ષણમ્ । વ્યોમવીથીસમા તૃષ્ણા નીહારગહના ક્ષણમ્
ક્યારેક એ એકદમ નિર્મળ પ્રકાશ બની જાય છે, તો ક્યારેક અંધકારનો ટુકડો બને છે; તૃષ્ણા આકાશમાં રસ્તા જેવી છે, ક્યારેક ઘન ધુમ્મસ જેવી ઘેરી બની જાય છે.
ગચ્છતૂપશમં તૃષ્ણા કાર્યવ્યાયામશાન્તયે । તમી ઘનતમઃકૃષ્ણા યથા રક્ષોનિવૃત્તયે
શાંતિ માટે અને બેફાંસીના કામકાજને રોકવા તૃષ્ણા દૂર થવી જોઈએ; એ ઘન અંધકાર જેટલી કાળી છે, જાણે દુષ્ટ શક્તિઓને હટાવવા આવી હોય.
તાવન્ મુહ્યત્ય્ અયં લોકો મૂકો વિલુલિતાશયઃ । યાવદ્ એવાનુસન્ધત્તે તૃષ્ણાવિષવિષૂચિકામ્
જ્યાં સુધી આ જગત તૃષ્ણાની ઝેર જેવી બીમારી પાછળ દોડે છે, ત્યાં સુધી એ મૂંગું બની, વિચારોમાં વિખૂટું પડી, ભટકતું રહે છે.
લોકો ઽયમ્ અખિલં દુઃખં ચિન્તયોજ્ઝિત ઉજ્ઝતિ । ચિન્તાવિષૂચિકામન્ત્રશ્ ચિન્તાત્યાગો હિ કથ્યતે
આ આખું જગત ચિંતાથી મુક્ત થાય ત્યારે જ દુઃખ છોડે છે; ચિંતાની બીમારી માટેનો સાચો ઉપાય ચિંતાનો ત્યાગ જ કહેવાય છે.
તૃણપાષાણકાષ્ઠાદિ સર્વમ્ આમિષશઙ્કયા । આદધાના સ્ફુરત્ય્ અન્તસ્ તૃષ્ણા મત્સ્યી હ્રદે યથા
ઘાસ, પથ્થર, લાકડાં વગેરે બધું જ ફાયદાની આશામાં લેતી વખતે, તૃષ્ણા અંદરથી એ રીતે ફફડે છે જેમ હ્રદમાં માછલી તડપે છે.
રોગાર્તિરઙ્ગગા તૃષ્ણા ગમ્ભીરમ્ અપિ માનવમ્ । ઉત્તાનતાં નયત્ય્ આશુ સૂર્યાંશવ ઇવામ્બુજમ્
તરસ એ રોગ જેવી પીડા છે, જે શરીરમાં ઉદ્ભવે છે અને ગાઢ સમજ ધરાવનાર માણસને પણ તરત જ બાહ્ય સ્થિતિમાં લાવી દે છે, જેમ કે સૂર્યની કિરણો કમળને ફુલાવી દે છે.
અન્તશ્શૂન્યા ગ્રન્થિમત્યો દીર્ઘસ્વાઙ્કુરકણ્ટકાઃ । મુક્તામણિશ્રિયો નિત્યં તૃષ્ણા વેણુલતા ઇવ
તરસ એ વાંસની વેલ જેવી છે— અંદરથી ખાલી, ગાંઠોથી ભરેલી, લાંબી, કાંટા અને અંકુરો ધરાવતી, બહારથી હંમેશા મુક્તામણિ જેવી શોભા ધરાવતી.
અહો બત મહચ્ ચિત્રં તૃષ્ણામ્ અપિ મહાધિયઃ । દુશ્છેદ્યામ્ અપિ કૃન્તન્તિ વિવેકેનામલાસિના
આ શું અદ્ભુત વાત છે કે મહાન બુદ્ધિ ધરાવનાર લોકો પણ, ભલે તરસ કાપવી બહુ મુશ્કેલ હોય, પરંતુ શુદ્ધ વિવેક રૂપ તલવારથી તેને કાપી શકે છે.
નાસિધારા ન વજ્રાગ્નિર્ ન તપ્તાયઃકણાર્ચિષઃ । તથા તીક્ષ્ણા યથા બ્રહ્મંસ્ તૃષ્ણેયં હૃદિ સંસ્થિતા
હે બ્રહ્મન, તલવારની ધાર, વીજળી કે ગરમ લોખંડની ચમકતી ચીંગારી પણ જેટલી તીખી નથી, એટલી હૃદયમાં વસેલી આ તરસ છે.