કા ત્વં કેયં કુતશ્ ચેયમ્ ઇત્ય્ આહ સ વિલોકયન્ । તસ્મૈ લીલાહ હે દેવ શ્રૂયતાં યદ્ વદામ્ય્ અહમ્
તેને જોઈને તેણે પૂછ્યું: 'તમે કોણ છો? આ કોણ છે? આ ક્યાંથી આવી છે?' ત્યારે લીલાએ કહ્યું: 'હે પ્રભુ, હું જે કહું છું તે ધ્યાનથી સાંભળો.'
મહિલા તવ લીલાહં પ્રાક્તની સહ વર્ધિતા । વાગ્ અર્થસ્યેવ સંસક્તા સ્થિતા સંશ્લેષશાલિની
હું તમારી પત્ની લીલા છું, જૂના સમયથી જ તમારી સાથે મોટી થઈ છું; જેમ શબ્દ અને અર્થ એકબીજાથી જોડાયેલા હોય છે, એમ હું પણ તમારી સાથે અતૂટ રીતે રહી છું.
ઇયં લીલા દ્વિતીયા તે મહિલા હેલયા મયા । ઉપાર્જિતા ત્વદર્થેન કથયિષ્યે ઽહમ્ ઈદૃશમ્
આ તમારી બીજી પત્ની લીલા છે, જેને મેં તમારાં માટે સહેલાઈથી મેળવી છે; આ કેવી રીતે થયું તે હું તમને કહું છું.
શિરોભાગોપવિષ્ટેયં યેહ હેમમહાસના । એષા સરસ્વતી દેવી ત્રૈલોક્યજનની શિવા
આજે જે સ્ત્રી અહીં સોનાના વિશાળ સિંહાસન પર માથા પાસે બેઠી છે, એ જ સરસ્વતી દેવી છે, ત્રણેય લોકની કલ્યાણકારી માતા.
અસ્માકં પુણ્યસંભારૈર્ ઇહ સાક્ષાદ્ ઉપાગતા । અનયાસિ પરાલ્ લોકાદ્ ઇહાનીતો મહીપતિઃ
અમારા સારા કર્મોના ફળે, એ અહીં સીધી આવી છે; એના કારણે, રાજા, તમે બીજાં લોકમાંથી અહીં લાવવામાં આવ્યા છો.
ઇત્ય્ આકર્ણ્ય સમુત્થાય રાજા રાજીવલોચનઃ । લમ્બમાલ્યામ્બરધરઃ પપાત જ્ઞપ્તિપાદયોઃ
આ સાંભળી, કમળ જેવી આંખો ધરાવતો રાજા ઊભો થયો, લટકતાં હાર અને વસ્ત્રો પહેરેલા, અને જ્ઞાનદેવીના પગે પડી ગયો.
સરસ્વતિ નમસ્ તુભ્યં સર્વલોકહિતપ્રદે । પ્રયચ્છ વરદે મેધાં દીર્ઘમ્ આયુર્ ધનાનિ ચ
હે સરસ્વતી, તમને વંદન છે, બધા લોકને સુખ આપનારી! હે વરદાયિની, મને બુદ્ધિ, દીર્ઘ આયુષ્ય અને ધન આપો.
ઇત્ય્ ઉક્તવન્તં હસ્તેન પસ્પર્શ જ્ઞપ્તિદેવતા । ત્વં પુત્રાભિમતાર્થાઢ્યો ભવેતિ વચનાન્વિતઃ
આ રીતે કહેનારને જ્ઞાનદેવીએ હાથથી સ્પર્શ કર્યો અને કહ્યું: 'તમે પુત્ર અને ઇચ્છિત બધાં સુખો સાથે સમૃદ્ધ થાઓ.'
સર્વાપદસ્ સકલદુષ્કૃતદૃષ્ટયશ્ ચ ગચ્છન્તુ વશ્ શમમ્ અનન્તસુખાનિ સમ્યક્ । આયાન્તુ નિત્યમુદિતા જનતા ભવન્તુ રાષ્ટ્રે સ્થિરાશ્ ચ વિલસન્તુ સદૈવ લક્ષ્મ્યઃ
બધી દુઃખદ ઘટનાઓ અને દુષ્કર્મોની દૃષ્ટિ દૂર થઈ જાય, અનંત આનંદો પૂરપાટ આવે, લોકો હંમેશા ખુશ રહે, દેશમાં સ્થિરતા રહે અને સમૃદ્ધિ સદા તેજપુર્વક ફૂલતી રહે.
સરસ્વતી તદેત્યુક્ત્વા તત્રૈવાન્તર્ધિમ્ આયયૌ । પ્રભાતે પઙ્કજૈસ્ સાર્ધં બુબુધે સકલો જનઃ
સરસ્વતીજી એ વાત કહીને ત્યાં જ અદૃશ્ય થઈ ગઈ; સવારે બધા લોકો કમળો સાથે જાગી ઉઠ્યા.
આલિલિઙ્ગ ઘનં લીલાં લીલા ચ દયિતં ક્રમાત્ । પુનઃ પુનર્ મહાનન્દો મૃતપ્રોજ્જીવિતો નૃપઃ
લીલાએ રમતમાં પોતાના પ્રિય પતિને વહાલથી ભેટી, અને પતિએ પણ તેને પ્રેમપૂર્વક ભેટી લીધા; મૃત્યુમાંથી જીવંત થયેલા રાજાએ વારંવાર મહાન આનંદ અનુભવ્યો.
તદાસીદ્ રાજસદનં મદમન્મથમન્થરં । આનન્દમત્તજનતં વાદ્યગેયરવાકુલમ્
એ સમયે રાજમહેલમાં આનંદ અને પ્રેમથી મસ્ત થયેલા લોકો ભરાયા હતા, સંગીત અને ગાનના અવાજોથી આખું મહેલ ગુંજી ઉઠ્યું હતું.
જયમઙ્ગલપુણ્યાહઘોષઘુઙ્ઘુમઘર્ઘરમ્ । હૃષ્ટપુષ્ટજનાકીર્ણરાજલોકવૃતાઙ્ગનમ્
જય અને શુભતા ભરેલા ઘોષ સાથે મહેલમાં આનંદિત અને સુખી લોકો ભેગા થયા હતા, રાજસભા અને રાણીઓથી ઘેરાયેલો એ મહેલ આનંદથી છલકાતો હતો.
સિદ્ધવિદ્યાધરોન્મુક્તપુષ્પવર્ષસશીત્કૃતમ્ । ધ્વનન્મૃદઙ્ગમુરજકાહલાશઙ્ખદુન્દુભિ
સિદ્ધો અને વિદ્યાધરો દ્વારા વરસાવેલા ફૂલોની ઠંડી છાંયથી વાતાવરણ શીતળ બન્યું હતું; મૃદંગ, મુરજ, કહળ, શંખ અને દુન્દુભિના ઘોષે આખું મહેલ ગૂંજતું હતું.
ઊર્ધ્વીકૃતબૃહદ્ધસ્તહાસ્તિકસ્તનિતોત્કટમ્ । ઉત્તાલતાણ્ડવસ્ત્રૈણપૂર્ણાઙ્ગનલસદ્ધ્વનિ
મોટા હાથીઓએ પોતાના પહોળા સુંડ ઊંચા કરી ગર્જના કરી હતી; મહેલના મંડપોમાં જોરદાર તાંડવ નૃત્ય અને સ્ત્રીઓના તાળી વગાડવાના અવાજથી વાતાવરણ ગૂંજી ઉઠ્યું હતું.
મિથસ્સઙ્ઘટ્ટનિપતન્નાનોપાયનદન્તુરમ્ । પુષ્પશેખરસમ્ભારમયસ્રગ્દામસુન્દરમ્
લોકો એકબીજાને મળતા, વિવિધ ભેટો આપતા અને ફૂલમાળાઓ તથા ફૂલમુકુટોની સુંદરતા સાથે મહેલમાં આનંદ અને હર્ષનો માહોલ છવાયો હતો.
વિકીર્ણપાટિતક્ષૌમં મન્ત્રિસામન્તનાગરૈઃ । સ્થલપદ્મમયં વ્યોમ રક્તૈસ્ તાણ્ડવિનીકરૈઃ
મંત્રીઓ, સામંતો અને નાગરિકોએ ફેંકેલા ફાટેલા કપડાંઓથી આકાશ એમ દેખાતું હતું જાણે જમીન પર લાલ કમળો છવાઈ ગયા હોય, અને નૃત્ય કરતી ટોળીઓથી આખું આકાશ લાલાઈ ગયું હતું.
મત્તસ્ત્રીકન્ધરાવૃત્તલીલાન્દોલિતકુણ્ડલમ્ । પ્રનૃત્તપાદસમ્પાતપ્રોન્નમત્પુષ્પકર્દમમ્
મસ્ત સ્ત્રીઓના ગળા રમતમાં વળાંકે અને કાનમાં ઝૂલતાં કુંડળોથી હવા રમણીય બની ગઈ હતી, અને નૃત્ય કરતી સ્ત્રીઓના પગલાંઓથી ફૂલોની ધૂળ ઉડીને બધું સુગંધિત થઈ ગયું હતું.
પટવાસશરન્મેઘવિતાનકવિતાનિતમ્ । વરાઙ્ગનામુખૈર્ નૃત્યચ્ચન્દ્રલક્ષ્યગૃહાજિરમ્
વણાયેલા કપડાં જેવી વાદળોની છત મહેલોની ઓટલીઓમાં ચમકતા ચાંદની જેવા રૂપાળાં સ્ત્રીઓના ચહેરાથી શોભી ઉઠી હતી, અને તેઓ નૃત્ય કરતા ચમકી ઉઠ્યાં હતાં.
પરલોકાદ્ ઉપાનીતો રાજ્ઞાત્મા પતિર્ એવ ચ । ઇત્ય્ એવં વૃત્તગાથાભિર્ જગુર્ દેશાન્તરે જનાઃ
દૂર દેશોના લોકો એ વાતના ગીતો ગાતા હતા કે રાજા અને તેમનું પ્રિયતમ, એમનું પોતાનું જીવંત મન, પરલોકમાંથી પાછા લાવવામાં આવ્યા છે.
પદ્મો ભૂમિપતિશ્ શ્રુત્વા વૃત્તાન્તકથનં મનાક્ । ચક્રે સ્નાનં સમાનીતૈશ્ ચતુસ્સાગરવારિભિઃ
પદ્મ રાજાએ જ્યારે આ ઘટનાઓની વાતો સાંભળી, ત્યારે ચારેય સમુદ્રનું પાણી મંગાવીને વિધિવત્ સ્નાન કર્યું.
તતો ઽભિષિષિચુર્ વિપ્રા મન્ત્રિણો ભૂભુજશ્ શતમ્ । લબ્ધોદયમ્ અનન્તેહમ્ અમરેન્દ્રમ્ ઇવામરાઃ
પછી બ્રાહ્મણો અને મંત્રીઓએ રાજાને એ રીતે અભિષેક કર્યો જેમ દેવતાઓએ પોતાનું સૌભાગ્ય પાછું મેળવ્યા પછી ઇન્દ્રને અભિષેક કર્યો હતો.
લીલા લીલા ચ રાજાથ જીવન્મુક્તા મહાધિયઃ । રેમિરે પૂર્વવૃત્તાન્તકથનૈસ્ સુરતૈર્ ઇવ
લીલા, પોતાની જાતે લીલા અને રાજા—જેઓ જીવિતે મુક્ત અને મહાન બુદ્ધિવાળા હતા—પહેલાની ઘટનાઓ યાદ કરીને એ રીતે આનંદ માણતા હતા જેમ પ્રેમીઓ મિલનથી ખુશ થાય છે.
સરસ્વત્યાઃ પ્રસાદેન સ્વપૌરુષકૃતેન તત્ । પ્રાપ્તં લોકદ્વયં શ્રેયઃ પદ્મેનેતિ મહીભુજા
સરસ્વતીની કૃપા અને પોતાના પુરુષાર્થથી પદ્મ રાજાએ બંને લોકમાં શ્રેષ્ઠ ફળ પ્રાપ્ત કર્યું.
પ્રજ્ઞપ્તિજ્ઞાનસંબુદ્ધો રાજા લીલાદ્વયાન્વિતઃ । ચક્રે વર્ષાયુતાન્ય્ અષ્ટૌ તત્ર રાજ્યમ્ અનિન્દિતમ્
જ્ઞાનની સમજથી જાગેલા અને અદ્વૈતની રમણિયતા ધરાવતાં રાજાએ ત્યાં આઠ હજાર વર્ષ સુધી નિર્દોષપણે રાજ કર્યું.
જીવન્મુક્તો જિતમના જિતપઞ્ચેન્દ્રિયભ્રમઃ । અસંસક્તમના મૌની યથાપ્રાપ્તાનુવૃત્તિમાન્
તે જીવિતાવસ્થામાં મુક્ત હતા, મનને જીતેલું, પાંચ ઇન્દ્રિયોની મોહમાયાને પાર કરી હતી, મન કોઈ પણ વસ્તુમાં આસક્ત નહોતું, મૌન અને જે મળ્યું તેને સ્વીકારીને જીવન વિતાવતું હતું.
તસ્ય લાવણ્યજલધેર્ બિન્દુર્ ઇન્દુર્ ઇવોદ્ધૃતઃ । તસ્ય પ્રતાપકલ્પાગ્નેર્ ભાનુઃ કણ ઇવોત્થિતઃ
જેમ સુંદરતાના સમુદ્રમાંથી એક બિંદુ ખેંચાય તો તે ચાંદ્રમાસમાન બને છે, તેમ તેની મહિમાની અગ્નિમાંથી એક કણ ઉઠે તો તે સૂર્ય સમાન બને છે.
જીવન્મુક્તાસ્ ત ઇત્ય્ એવં રાજ્યં વર્ષાયુતાષ્ટકમ્ । કૃત્વા વિદેહમુક્તત્વમ્ આસેદુસ્ સિદ્ધસંવિદઃ
આ રીતે, તેઓ જીવિતાવસ્થામાં મુક્ત રહ્યા; આઠ હજાર વર્ષ રાજ્ય કરીને, અંતે દેહમુક્તિ પ્રાપ્ત કરી અને તેમની ચેતના પૂર્ણ થઇ.
એતત્ તે કથિતં રામ દૃશ્યદોષનિવૃત્તયે । લીલોપાખ્યાનમ્ અનઘ ઘનતાં જગતસ્ ત્યજ
રામા, દૃશ્યમાં રહેલા દોષ દૂર કરવા માટે તને લીલા નામની આ વાર્તા કહી છે. હે નિર્દોષ, જગતને જે તું ઘનરૂપે માને છે, એ ભાવ તું છોડ.
શાન્તૈવ દૃશ્યસત્તાસ્યાશ્ શમનં નોપયુજ્યતે । સતો હિ માર્જનં ક્લેશો નાસતસ્ તુ કદાચન
દૃશ્યની સત્તા સ્વભાવથી જ શાંત છે, તેને દબાવવાનો કોઈ લાભ નથી. જે છે તેનું શમન દુઃખદાયી છે, અને જે નથી તેનું ક્યારેય શમન થતું જ નથી.