પયસીવ જરત્પર્ણં વાયાવ્ ઇવ જરત્તૃણમ્ । નભસીવ શરન્મેઘશ્ ચિન્તાચક્રે ભ્રમામ્ય્ અહમ્
જેમ પાણીમાં જૂનું પાન તરે છે, કે પવનમાં સુકાઈ ગયેલું ઘાસ ઉડે છે, કે આકાશમાં પાનખરનાં વાદળો ફરે છે, એમ હું પણ ચિંતાનાં ફેરામાં સતત ધકેલાતો રહું છું.
ગન્તુમ્ આસ્પદમ્ આત્મીયમ્ અસમર્થધિયો વયમ્ । ચિન્તાજાલે વિમુહ્યામો જાલે શકુનયો યથા
અપણા સાચા આધાર સુધી પહોંચી શકતા નથી, અને ચિંતાનાં જાળમાં ફસાઈને ગૂંચવાઈ જઈએ છીએ, જેમ પક્ષીઓ જાળમાં ફસાઈ જાય છે.
તૃષ્ણાભિધાનયા તાત દગ્ધો ઽસ્મિ જ્વાલયા તથા । યથા દાહોપશમનમ્ આશઙ્કે નામૃતૈર્ અપિ
પિતાજી, હું તૃષ્ણા નામની આગમાં એટલો બળી રહ્યો છું કે હવે અમૃત પણ મને શાંતિ આપશે એવી આશા નથી.
દૂરં દૂરમ્ ઇતો ગત્વા સમેત્ય ચ પુનઃ પુનઃ । ભ્રમત્ય્ આશુ દિગન્તેષુ તૃષ્ણોન્મત્તતુરઙ્ગમી
હું અહીંથી દૂર દૂર જઈને, વારંવાર પાછો ફરીને, તૃષ્ણાથી ઉન્મત્ત થયેલો મનનો ઘોડો દિશાઓના અંત સુધી ઝડપથી દોડતો રહે છે.
જડસંસઙ્ગિની તૃષ્ણા કૃતોર્ધ્વાધોગમાગમા । ક્ષુબ્ધા ગ્રન્થિમતી નિત્યમ્ અરઘટ્ટોગ્રરજ્જુવત્
આ તૃષ્ણા, જે જડતાની સાથે જોડાયેલી છે, સતત ઉપર-નીચે દોડતી રહે છે; એ હંમેશાં ઉથલપાથલ કરતી રહે છે, ગાંઠવાળી અને મજબૂત દોરાની જેમ છે, જે ચક્રી પર કેન્દ્ર વિના ફરતી રહે છે.
અન્તર્ ગ્રથિતયા દેહે સમ્ભ્રમોચ્છિદ્યમાનયા । રજ્જ્વેવાશુ બલીવર્દસ્ તૃષ્ણયા વાહ્યતે જનઃ
શરીરમાં અંદરથી ગાંઠવાળી અને હંમેશાં ગભરાયેલી એવી તૃષ્ણા માણસને દોરે છે, જેમ દોરાથી વાછરડાને ઝડપથી ખેંચી લેવાય છે.
પુત્રદારકલત્રાદિતૃષ્ણયા નિત્યકૃષ્ણયા । ખગેષ્વ્ ઇવ કિરાત્યેહ જાલં લોકેષુ રચ્યતે
આ દુનિયામાં પુત્ર, પત્ની અને પરિવાર જેવી હંમેશાં ખેંચતી તૃષ્ણા લોકોમાં જાળ વણે છે, જેમ પક્ષીઓ માટે શિકારી જાળ ફેલાવે છે.
ભાયયત્ય્ અપિ ધીરેહમ્ અન્ધયત્ય્ અપિ સેક્ષણમ્ । ખેદયત્ય્ અપિ સાનન્દં તૃષ્ણા કૃષ્ણેવ શર્વરી
તૃષ્ણા અંધારી રાત જેવી છે, જે બુદ્ધિશાળી માણસને પણ ભયભીત કરે છે, જોતા માણસને પણ અંધો બનાવી દે છે અને આનંદમાં રહેનારને પણ થાકાવી નાખે છે.
કુટિલા કોમલસ્પર્શા વિષવૈષમ્યશંસિની । દહત્ય્ અપિ મનાક્ સ્પૃષ્ટા તૃષ્ણા કૃષ્ણેવ ભોગિની
વાંકડી, સ્પર્શે નરમ, પણ ઝેર જેવી અસમાનતા બતાવતી, તૃષ્ણા કાળી સાપ જેવી છે, ઓછી પણ લાગે તો પણ અંદરથી સળગાવી નાખે છે.
ભિનત્તિ હૃદયં પુંસાં માયામયવિધાયિની । દૌર્ભાગ્યદાયિની દીના તૃષ્ણા કૃષ્ણેવ રાક્ષસી
તૃષ્ણા કાળી રાક્ષસી જેવી છે, જે મનુષ્યના દિલને ફાડી નાખે છે, માયાના જાળ બાંધે છે, દુર્ભાગ્ય લાવે છે અને સદા દુઃખી રહે છે.
તન્દ્રાતન્ત્રીગણં કોશે દધાના પરિવેષ્ટિતમ્ । નાનન્દે રાજતે બ્રહ્મંસ્ તૃષ્ણાજર્જરવલ્લકી
તૃષ્ણા જૂની વલ્લખી જેવી છે, જે મનના ખજાનાને આળસ અને જડતાના જાળમાં ઘેરી રાખે છે, અને હંમેશાં સુખમાં ક્યારેય તેજ પામતી નથી, હે બ્રાહ્મણ.
નિત્યમ્ એવાતિમલિના કટુકોન્માદશાલિની । દીર્ઘા તન્વી ઘનસ્નેહા તૃષ્ણાગહ્વરવલ્લરી
તૃષ્ણા સદા અતિ ગંદી, કડવાશના પાગલપનથી ભરેલી, લાંબી, પાતળી અને ઘનિષ્ઠ આસક્તિથી ભરપૂર, અંધારી ખીણમાં ઉગેલી વેલ જેવી છે.
અનાનન્દકરી શૂન્યા નિષ્ફલાત્યર્થમ્ ઉન્નતા । અમઙ્ગલકરી ક્રૂરા તૃષ્ણા ક્ષીણેવ મઞ્જરી
ઇચ્છા ખાલી છે, આનંદ આપતી નથી, ઊંચે ઉડે તો પણ ફળ આપતી નથી; તે અશુભ છે, ક્રૂર છે, અને સુકાઈ ગયેલા ફૂલ જેવી નિર્જીવ છે.
અનાવર્જિતચિત્તાપિ સર્વમ્ એવાનુધાવતિ । ન ચાપ્નોતિ ફલં કિઞ્ચિત્ તૃષ્ણા જીર્ણેવ કામિની
મન તેને ખેંચાતું પણ ના હોય, તો પણ ઇચ્છા બધાની પાછળ દોડે છે; છતાં તેને કંઈ મળતું નથી, જેમ વૃદ્ધ વેશ્યા પાસે કોઈ આવતું નથી.
સંસારનૃત્તે મહતિ નાનારસસમાકુલે । ભુવનાભોગરઙ્ગેષુ તૃષ્ણા જરઢનર્તકી
આ સંસારના વિશાળ નૃત્યમાં, અનેક સ્વાદોથી ભરેલા ભોગવિષયના રંગમંચ પર, ઇચ્છા વૃદ્ધ નૃત્યાંગના જેવી છે.
જરાકુસુમિતારૂઢા પાતોત્પાતફલાવલિઃ । સંસારજઙ્ગલે દીર્ઘે તૃષ્ણાવિષલતા તતા
વૃદ્ધાવસ્થાના વૃક્ષ પર ચડીને, પતન અને દુઃખના ફળો આપતી, સંસારના લાંબા જંગલમાં ઇચ્છા ઝેરી વેલની જેમ ફેલાઈ જાય છે.
યન્ ન શક્નોતિ તત્રાપિ ધત્તે તાણ્ડવિતાં ગતિમ્ । નૃત્યત્ય્ આનન્દરહિતં તૃષ્ણા જીર્ણેવ નર્તકી
જ્યાં એ સફળ થઈ શકતી નથી, ત્યાં પણ તૃષ્ણા ઉગ્રતાથી ધમાલ મચાવે છે; આનંદ વિના તૃષ્ણા વૃદ્ધ નૃત્યાંગના જેવી નાચે છે.
ભૃશં સ્ફુરતિ નીહારે શામ્યત્ય્ આલોક આગતે । દુઃખૌઘેષુ પદં ધત્તે તૃષ્ણાચપલબર્હિણી
ધૂંધમાં તૃષ્ણા ખૂબ જ ફફડે છે, પણ પ્રકાશ આવે ત્યારે શાંત થઈ જાય છે; દુઃખના પ્રવાહમાં તૃષ્ણા ચંચળ મોરની જેમ સ્થિર થઈ જાય છે.
જડકલ્લોલબહલા ચિરં શૂન્યતરાન્તરા । ક્ષણમ્ ઉલ્લાસમ્ આયાતિ તૃષ્ણાપ્રાવૃટ્તરઙ્ગિણી
મંદ, ઉથલપાથલ અને ભારે તૃષ્ણા લાંબા સમય સુધી અંદરથી ખાલી રહે છે; ક્ષણભર માટે જ આનંદ પામે છે, જાણે તૃષ્ણાની વરસાદી લહેર હોય.
નષ્ટમ્ ઉત્સૃજ્ય તિષ્ઠન્તં વૃક્ષાદ્ વૃક્ષમ્ ઇવાપરમ્ । પુરુષાત્ પુરુષં યાતિ તૃષ્ણા લોલેવ પક્ષિણી
જ્યાં ગુમાવેલું છે તેને છોડીને, તૃષ્ણા એક ઝાડેથી બીજાં ઝાડે જાય છે; એ રીતે, એક માણસને છોડીને બીજામાં જાય છે, જાણે પંખી ઉડી રહ્યું હોય.
પદં કરોત્ય્ અલઙ્ઘ્યે ઽપિ તૃપ્તાપિ ફલમ્ ઈહતે । ચિરં તિષ્ઠતિ નૈકત્ર તૃષ્ણાચપલમર્કટી
તૃપ્ત થઈને પણ, એ અપરાધ્ય માર્ગે પગ મૂકે છે; પછી પણ ફળની ઇચ્છા રાખે છે. એ તૃષ્ણાની ચંચળ વાંદરી લાંબા સમય સુધી ક્યારેય એક જગ્યાએ ટકી રહેતી નથી.
ઇદં કૃત્વેદમ્ આયાતિ સર્વમ્ એવાસમઞ્જસમ્ । અનારતં ચ યતતે તૃષ્ણા ચેષ્ટેવ દૈવિકી
આ એક કામ પૂરે પછી બીજું કામ શરૂ કરે છે; બધું ગોઠવાયેલું જ નથી. તૃષ્ણા સતત પ્રયત્ન કરતી રહે છે, જાણે કોઈ દિવ્ય શક્તિએ એને હંકારી હોય.
ક્ષણમ્ આયાતિ પાતાલં ક્ષણં યાતિ નભસ્તલમ્ । ક્ષણં ભ્રમતિ દિક્કુઞ્જે તૃષ્ણાહૃત્પદ્મષટ્પદી
ક્યારેક એ પાતાળમાં જાય છે, તો ક્યારેક આકાશમાં ઉડી જાય છે; ક્યારેક દિશાઓના જંગલમાં ભટકે છે—હૃદયના કમળમાં આકર્ષાયેલી તૃષ્ણાની મધમાખી જેવી.
સર્વસંસારદોષાણાં તૃષ્ણૈકા દીર્ઘદુઃખદા । અન્તઃપુરસ્થમ્ અપિ યા યોજયત્ય્ અતિસઙ્કટે
આ સંસારના બધા દોષોમાંથી તૃષ્ણા એકલીએ લાંબું દુઃખ આપે છે; મહેલમાં રહેનારને પણ એ બહુ કઠણ બંધનમાં જોડી દે છે.
પ્રયચ્છતિ પરં જાડ્યં પરમાલોકરોધિની । મોહનીહારગહના તૃષ્ણાજલદમાલિકા
આ તૃષ્ણા મનુષ્યને સંપૂર્ણ જડ બનાવી દે છે, જે સાચી સમજણનો સૌથી મોટો અવરોધ છે. મોહના ધુમ્મસથી ઘેરાયેલી, તૃષ્ણા એ વાદળોની માળા જેવી છે.
સર્વેષાં જન્તુજાલાનાં સંસારવ્યવહારિણામ્ । પરિપ્રોતમનોમાલાસ્ તૃષ્ણા બન્ધનરજ્જવઃ
સાંસારિક કાર્યોમાં વ્યસ્ત બધા જીવોના મનમાં જે દોષો વણાયેલા છે, તેમાં તૃષ્ણા એ બંધનનું દોર છે.
વિચિત્રવર્ણા વિગુણા દીર્ઘા મલિનસંસ્થિતિઃ । શૂન્યા શૂન્યાસ્પદા તૃષ્ણા શક્રકાર્મુકધર્મિણી
તૃષ્ણા અનેક રંગની, ગુણહીન, લાંબી અને અશુદ્ધિમાં જમાઈ ગયેલી છે; તે ખાલી છે અને ખાલીપામાં જ ઊભી છે, એ ઇન્દ્રધનુષ જેવી છે.
અશનિર્ ગુણસસ્યાનાં ફલિતા શરદ્ આપદે । હિમં સમ્પત્સરોજિન્યાસ્ તમસાં દીર્ઘયામિની
તૃષ્ણા એ ગુણોના પાકેલા પાક માટે વીજળી જેવી છે, શરદના દુઃખમાં પકવાયેલી છે; સમૃદ્ધિના કમળ માટે હિમ અને અંધકાર માટે લાંબી રાત જેવી છે.
સંસારનાટકનટી કાયાલયવિહઙ્ગમી । માનસારણ્યહરિણી સ્મરસઙ્ગીતવલ્લકી
સંસારના નાટકમાં એ અભિનેત્રી છે, શરીર નામના પાંજરાની ચકલી છે, મનના જંગલમાં હરણ છે અને પ્રેમના સંગીતની વાંસી છે.
વ્યવહારાબ્ધિલહરી મોહમાતઙ્ગશૃઙ્ખલા । માર્ગન્યગ્રોધસુભગા દુઃખકૈરવચન્દ્રિકા
વ્યવહારના દરિયાની એ એક લહેર છે, મોહના હાથીની સાંકળ છે, રસ્તા પરની છાંયાવાળી વટવૃક્ષ છે અને દુઃખના કૈરવ માટે શાંત ચાંદની છે.