યથા સ્વપ્નસ્ તથા જાગ્રદ્ ઇદં નાત્રાસ્તિ સંશયઃ । સ્વપ્ને પુરમ્ અસદ્ ભાતિ સર્ગાદૌ ભાતિ અસજ્ જગત્
જેમ સ્વપ્ન છે, તેમ જ જાગૃતિ પણ છે—આમાં કોઈ શંકા નથી. સ્વપ્નમાં શહેર ખોટું લાગે છે, અને સર્જનના આરંભે જગત પણ ખોટું જ લાગે છે.
ન ચાર્થો ભવિતું શક્તસ્ સત્યત્વે સ્વપ્નચોદિતઃ । સંવિદો નિત્યસત્યત્વં સ્વપ્નાર્થાનામ્ અસત્યતા
સ્વપ્નમાં જે વસ્તુ દેખાય છે, એ સાચી હોઈ શકે નહીં. સત્ય તો જ્ઞાનનું છે, સ્વપ્નની વસ્તુઓ તો અસત્ય જ છે.
ઝગિત્ય્ એવ યથાકાશં ભવતિ સ્વપ્નપર્વતઃ । ક્રમેણ વા તથા બોધે ખં ભવત્ય્ આધિભૌતિકઃ
જેમ સ્વપ્નમાં આકાશમાં પર્વત અચાનક દેખાય છે અથવા ધીમે ધીમે દેખાય છે, તેમ જ જાગૃત અવસ્થામાં પણ આ પૃથ્વી પરનું આકાશ ક્રમશઃ દેખાય છે.
ઉડ્ડીનો ઽયં મૃતો વેતિ પશ્યન્તિ નિકટે સ્થિતાઃ । જ્ઞાનાતિવાહિકીભૂતસ્વસ્વભાવહતા યતઃ
કોઈ વ્યક્તિ ઊડી રહ્યો છે કે મરી ગયો છે, એવું નજીક ઉભેલા લોકો જોઈ શકે છે, કારણ કે તેમના સ્વભાવ પર જ્ઞાનના પ્રભાવથી આવરણ આવી ગયું હોય છે.
મિથ્યાદૃષ્ટય એવેમાસ્ સૃષ્ટયો મોહદૃષ્ટયઃ । માયામાત્રદૃશો ભાન્તિ શૂન્યાસ્ સ્વપ્નાનુભૂતયઃ
આ બધું મોહિત દૃષ્ટિથી જ ઉત્પન્ન થયેલું ખોટું ભાસ છે; માત્ર માયાનું જ દેખાવ છે, જે સ્વપ્નના અનુભવની જેમ ખાલી છે.
સ્વપ્નાનુભૂતય ઇમા મરણાન્તર્બોધભાતેતરભ્રમદૃશસ્ સ્ફુટસર્ગભાસઃ । ભાન્ત્ય્ આતિવાહિકશરીરગતાસ્ સમસ્તા મિથ્યોદિતા મૃગનદીમરણક્રમેણ
સ્વપ્નના અનુભવ, મૃત્યુ અને જાગૃતિ વચ્ચેના ભ્રમ, તથા બીજા એવા બધા અનુભવ, આ બધું સૂક્ષ્મ શરીરમાં સ્પષ્ટ દેખાય છે, પણ એ બધું મૃગજળ અને નદીના સુકાઈ જવાની જેમ ખોટું જ છે.
એતસ્મિન્ન્ અન્તરે જ્ઞપ્તિર્ જીવં વૈદૂરથં પુરઃ । સઙ્કલ્પેન રુરોધાશુ મનસસ્ સ્પન્દનં યથા
આ વચ્ચે જ્ઞાનીએ જીવને પોતાના સંકલ્પના બળથી, ઘોડાને કાબૂમાં લે તે રીતે, તરત જ રોકી દીધો, જેમ મનની હલચલ અટકાવી દે છે.
વદ દેવિ કિયત્ કાલો ગતો ઽયમ્ ઇહ મન્દિરે । સમાધૌ મયિ લીનાયાં મહીપાલશવે સ્થિતે
હે દેવી, મને કહો કે, જ્યારે હું સમાધિમાં લીન હતી અને રાજાનું મૃતદેહ અહીં પડેલું હતું, ત્યારે આ મહેલમાં કેટલો સમય વીતી ગયો છે?
ઇહ માસસ્ ત્વ્ અતિક્રાન્ત ઇહ દાસ્યાવ્ ઇમે ઉભે । રક્ષાર્થં વાસકગૃહે સ્વપતો વહિતે સ્થિતે
અહીં એક મહિનો વીતી ગયો છે; આ બે દાસીઓ તને રક્ષવા માટે અંદરના ઓરડામાં રહી હતી, જ્યારે તું ઊંઘતી હતી અને દેહ અહીં લાવવામાં આવ્યો હતો.
શૃણુ દેહસ્ય કિં વૃત્તં તવેહ વરવર્ણિનિ । શરીરં કિલ પક્ષેણ ચોત્ક્લિન્નસ્નાયુતાં ગતમ્
હે સુંદર, સાંભળ કે તારા દેહનું અહીં શું થયું છે: પંદર દિવસમાં જ શરીરનાં સ્નાયુઓ સડી ગયા છે.
નિર્જીવં પતિતં ભૂમૌ સંશુષ્કમ્ ઇવ પલ્લવમ્ । કાષ્ઠકુડ્યોપસંજાતં શવં તુહિનશીતલમ્
પ્રાણવિહોણું, જમીન પર પડેલું, સુકાઈ ગયેલા પાન જેવું, લાકડાની દિવાલ પાસે પડેલું, બરફ જેવું ઠંડું મૃતદેહ દેખાતું હતું.
તતો મન્ત્રિભિર્ આગત્ય મૃતૈવેયમ્ ઇતિ સ્વયમ્ । ક્લેદલોકાદ્ વિનિર્ણીય ભીત્યા નિષ્કાલિતં ગૃહાત્
પછી મંત્રીઓ આવ્યા અને તેને મરી ગઈ છે એમ કહી, સડવાની લક્ષણોથી ખાતરી કરી, ભયના કારણે તેને ઘરમાંથી બહાર કાઢી નાખી.
બહુનાત્ર કિમ્ ઉક્તેન નીત્વા ચન્દનદારુભિઃ । ચિતૌ પ્રક્ષિપ્ય સઘૃતં સહસા ભસ્મસાત્કૃતમ્
અહીં વધારે શું કહેવું? તેને લઈ જઈને ચંદનના લાકડાં અને ઘી સાથે ચિતા પર મૂકવામાં આવી, અને તરત જ રાખમાં ફેરવી દેવામાં આવી.
તતો રાજ્ઞી મૃતે ઽત્યુચ્ચૈઃ કૃત્વા રોદનમ્ આકુલઃ । પરિવારસ્ તવાશેષઃ કૃતવાન્ ઔર્ધ્વદેહિકમ્
પછી રાણીના મૃત્યુ પછી, ઉંચા અવાજે રડવું અને ગભરાટ ફેલાયો; તમારા બધા સેવકોએ અંત્યક્રિયા કરી.
ઇદાનીં ત્વામ્ ઇહાલોક્ય સશરીરામ્ ઇહાગતામ્ । પરલોકાદ્ આગતેતિ મહચ્ ચિત્રં ભવિષ્યતિ
હવે તને અહીં શરીર સાથે આવ્યા જોઈને, લોકો માટે એ એક મોટું આશ્ચર્ય બનશે કે તું પરલોકમાંથી પાછી આવી છે.
ત્વં તુ તેનૈવ દેહેન સત્યસઙ્કલ્પતસ્ સુતે । દૃશ્યસે સ્વવદાતેન તેન ચિત્તં તવોપરિ
પણ તું સાચા સંકલ્પના બળથી એ જ શરીર સાથે અહીં દેખાઈ રહી છે, અને તારો ઉદાર મન તારા પુત્ર પર કેન્દ્રિત છે.
યદ્વાસના ત્વમ્ અભવો દેહં પ્રતિ તદ્ એવ તે । રૂપમ્ અભ્યુદિતં બાલે તેન પ્રાક્સદૃશં તવ
બાળિકા, તારે શરીર વિશે જે ભાવના રાખી હતી, એ જ રૂપ ફરીથી તારા અંદર પ્રગટ્યું છે, જેવું પહેલાં હતું એ જ રીતે.
સ્વવાસનાનુસારેણ સર્વસ્ સર્વં હિ પશ્યતિ । દૃષ્ટાન્તો ઽત્રાવિસંવાદી બાલવેતાલદર્શનમ્
દરેક વ્યક્તિ પોતાની ભાવનાઓ પ્રમાણે બધું જ જુએ છે; અહીંનું ઉદાહરણ છે બાળ વેતાળનું દર્શન, જે નિર્વિવાદ છે.
આતિવાહકદેહાસિ સમ્પન્ના સિદ્ધસુન્દરી । વિસ્મૃતસ્ તવ દેહો ઽસૌ પ્રાક્તનો નયતસ્ સ્વયમ્
હવે તું સૂક્ષ્મ શરીરથી યુક્ત અને સિદ્ધ સુંદર બની ગઈ છે; તારો પહેલાનો શરીર ભૂલાઈ ગયો છે અને હવે પોતે જ વિદાય લઈ રહ્યો છે.
દૃઢાતિવાહિકદૃશઃ પ્રશામ્યત્ય્ આધિભૌતિકઃ । બુદ્ધસ્ય દૃશ્યમાનો ઽપિ શરન્મેઘ ઇવામ્બરે
જેની દૃષ્ટિ સૂક્ષ્મ શરીરમાં મજબૂત રીતે સ્થિર થઈ ગઈ છે, તેને દેહના દુઃખો શાંત થઈ જાય છે—even જો તે જાગૃત વ્યક્તિને દેખાય, તો પણ એ આકાશમાં મેઘ જેવા માત્ર દેખાય છે.
રૂઢાતિવાહિકીભાવશ્ શવો ભવતિ દેહકઃ । નિર્જલામ્ભોદસદૃશો નિર્ગન્ધકુસુમોપમઃ
જ્યારે સૂક્ષ્મ શરીરની સ્થિતિ પકી જાય છે, ત્યારે ભૌતિક શરીર મૃતદેહ જેવું થઈ જાય છે—જેમ પાણી વગરનું વાદળ કે સુગંધ વગરનું ફૂલ.
અદ્યારભ્ય પ્રરૂઢાયામ્ આતિવાહિકસંવિદિ । દેહો વિસ્મૃતિમ્ આયાતિ ગર્ભસંસ્થેવ યૌવને
આજેથી, જ્યારે સૂક્ષ્મ શરીરની જાગૃતિ પકી ગઈ છે, ત્યારે શરીર ભૂલાઈ જાય છે; જેમ યુવાનીમાં ગર્ભાવસ્થાની યાદ રહેતી નથી.
એકત્રિંશે ઽદ્ય દિવસે પ્રાપ્તા વયમ્ ઇહામ્બરમ્ । પ્રભાતે મોહિતે દાસ્યૌ મયૈતે નિદ્રયાધુના
આજ એકત્રીસમા દિવસે અમે આ આકાશમાં આવી પહોંચ્યા છીએ; સવારે આ બંને દાસીઓ ઊંઘના પ્રભાવે મોહિત થઈ ગઈ હતી.
તદ્ એહિ યાવલ્ લીલાયૈ લીલે સઙ્કલ્પલીલયા । આત્માનં દર્શયાવો ઽસ્યૈ વ્યવહારઃ પ્રવર્તતામ્
ચાલ, લીલા, વિચારની રમતમાં આપણે આપણું સ્વરૂપ એને બતાવીએ, જેથી કામકાજ આગળ વધી શકે.
આવાં તાવદ્ ઇમે લીલા પશ્યત્વ્ ઇત્ય્ એવ ચિન્તિતે । જ્ઞપ્ત્યા દેવ્યૌ તતસ્ તત્ર દૃશ્યે દીપ્તે બભૂવતુઃ
જેમજ એમ વિચારાયું કે 'આપણે લીલાને દેખાઈએ', એમ જ જ્ઞાનની શક્તિથી એ બંને દેવીઓ ત્યાં તેજસ્વી રૂપે દેખાઈ આવી.
સા વિદૂરથલીલાથ સમાકુલવિલોચના । ગૃહમ્ આલોકયામ્ આસ તત્ તેજઃપુઞ્જભાસુરમ્
પછી વિદૂરથની પત્ની લીલા આશ્ચર્યથી ભરાયેલા નેત્રોથી એ ઘર તરફ જોઈ રહી હતી, જે તેજના સમૂહથી ઝગમગતું હતું.
ચન્દ્રબિમ્બાદ્ ઇવોત્કીર્ણં ધૌતં હેમદ્રવૈર્ ઇવ । જ્વાલાયા ઇવ શીતાયાસ્ સુમધ્યમ્ ઇવ ભિત્તિમત્
ચાંદનીની થાળીમાંથી تراشેલી હોય તેમ, સોનાની ધારો વડે ધોઈ હોય તેમ, ઠંડી જ્યોત જેવી, કે મજબૂત આધાર પર લટકતી સુંદર વેલ જેવી લાગતી હતી.
ગૃહમ્ આલોક્ય પુરતો લીલાજ્ઞપ્તી વિલોક્યતે । ઉત્થાય સમ્ભ્રમવતી તયોઃ પાદેષુ સાપતત્
ઘર સામે જોઈને અને રમૂજી બોલાવટ સમજીને, તે ઊભી થઈ અને ઉતાવળમાં બંનેના પગે પડી ગઈ.
મજ્જયાયાગતે દેવ્યૌ જયતં જીવિતપ્રદે । ઇહ પૂર્વમ્ અહં પ્રાપ્તા ભવત્યોર્ માર્ગશોધિની
મજ્જયા રાણી આવી ત્યારે બોલી: 'જય હો, જીવન આપનારાઓ! હું તમારો માર્ગ સાફ કરતી, પહેલા અહીં આવી છું.'
ઇત્ય્ ઉક્તવત્યાં તસ્યાં તા માનિન્યો મત્તયૌવનાઃ । ઉપાવિશન્ વિષ્ટરેષુ લતા મેરુશિરસ્સ્વ્ ઇવ
આ રીતે તેણે કહ્યું ત્યારે, યુવાનીમાં ઘમંડિત એવી બન્ને સ્ત્રીઓ બેઠકો પર આવીને બેસી ગઈ, જાણે મેરુ પર્વતની ટોચ પર વેલો પથરાય છે તેમ.