એવં જ્ઞાસ્યન્તિ તે રાજ્ઞી દુઃખિતેયમ્ ઇહ સ્થિતા । વયસ્યા કાચિદ્ અન્યેયં કુતો ઽપ્ય્ અસ્યા ઉપાગતા
એ લોકો એમ વિચારશે કે, રાણી અહીં દુઃખી બેઠી છે અને એની પાસે ક્યાંકથી એની કોઈ સાથી સ્ત્રી આવી છે.
સન્દેહઃ ક ઇવાત્રૈષાં પશવો હ્ય્ અવિવેકિનઃ । યથાદૃષ્ટં વિચેષ્ટન્તે કુત એષાં વિચારણા
એ લોકોમાં શી શંકા રહી? કારણ કે, સમજ વિના જીવતો જેવું જુએ છે તેમ કરે છે, એમને વિચારવાની સમજ ક્યાંથી આવે?
યથા લોષ્ટો લુઠન્ વૃક્ષં વઞ્ચયિત્વાશુ ગચ્છતિ । અજ્ઞાત્વૈવાજ્ઞજનતા તથાદ્ર્યગ્નિસુરાદિકમ્
જેમ માટીનો ગોળ લપસતો જઈને ઝાડને ટક્કર મારી આગળ વધી જાય છે, એમ અજ્ઞાન લોકો પણ પર્વત, અગ્નિ કે દેવતાઓને ઓળખ્યા વિના પસાર થઈ જાય છે.
યથા સ્વપ્નવપુર્ બોધેન જાને ક્વેવ ગચ્છતિ । અસત્યમ્ એવ તદ્ યસ્માત્ તથૈવેહાધિભૌતિકમ્
જેમ સ્વપ્નમાંથી જાગ્યા પછી એ સ્વપ્નનું શરીર ક્યાં ગયું એ ખબર પડતી નથી, એમ જ આ ભૌતિક જગતમાં જે કંઈ અનુભવાય છે એ બધું અસત્ય છે.
ભગવન્ સ્વપ્નશિખરી પ્રબોધે ક્વેવ ગચ્છતિ । ઇતિ મે સંશયં છિન્ધિ શરદભ્રમ્ ઇવાનિલઃ
હે ભગવાન, સ્વપ્નનો શિખર જાગૃત અવસ્થામાં ક્યાં જાય છે? કૃપા કરીને મારી આ શંકા દૂર કરો, જેમ પવન શરદ ઋતુના વાદળને ઉડાવી દે છે.
સ્વપ્ને ભ્રમે ઽથ સઙ્કલ્પે પદાર્થાઃ પર્વતાદયઃ । સંવિદો ઽન્તર્ મિલન્ત્ય્ એતે સ્પન્દનાન્ય્ અનિલં યથા
સ્વપ્ન, ભ્રમ કે કલ્પનામાં પર્વત જેવા તમામ વસ્તુઓ જ્ઞાનમાં જ રહે છે; આ બધાં હલચલ અંતરમાં જ સમાઈ જાય છે, જેમ પવન પોતામાં જ લય પામે છે.
અસ્પન્દસ્ય યથા વાયોસ્ સ્વસ્પન્દો ઽન્તર્ વિશત્ય્ અલમ્ । અસ્ફુરન્તી તુ તેનૈવ યાત્ય્ એકત્વં તદાત્મિકા
જેમ પવનની હલચલ શાંત થઈને પોતાના સ્થિર સ્વરૂપમાં વિલીન થાય છે, તેમ જ જ્યારે હલનચલન બંધ થાય છે, ત્યારે તે પોતાની જ અસલતામાં એકરૂપ થઈ જાય છે.
સંવિત્સ્વપ્નાર્થયોર્ દ્વિત્વં ન કદાચન લભ્યતે । યથા દ્રવત્વપયસોર્ યથા વા સ્પન્દવાતયોઃ
જ્ઞાન અને સ્વપ્નમાં દેખાતા પદાર્થો વચ્ચે ક્યારેય દ્વૈત નથી, જેમ પાણી અને તેની પ્રવાહીતા, કે પવન અને તેની હલચલ વચ્ચે ભેદ નથી.
યસ્ ત્વ્ અત્ર સ્યાદ્ દ્વિતાબોધસ્ તદ્ અજ્ઞાનમ્ અનુત્તમમ્ । સૈષા સંસૃતિર્ ઇત્ય્ ઉક્તા મિથ્યાજ્ઞાનાત્મિકોદિતા
અહીં જો દ્વૈતનું જ્ઞાન થાય, તો એ સર્વોપરી અજ્ઞાન છે. એ જ સંસાર કહેવાય છે, જે ખોટા જ્ઞાનથી ઊભો થાય છે.
સહકારિકારણાનામ્ અભાવે કિલ કીદૃશી । સંવિત્ સ્વપ્નપદાર્થાનાં દ્વિત્વં સ્વપ્ને નિરર્થકમ્
જ્યારે સહાયક કારણો જ ન હોય, ત્યારે જ્ઞાનનું સ્વરૂપ કેવું હોય છે? સ્વપ્નમાં જે વસ્તુઓ દ્વૈતરૂપે દેખાય છે, તેનું કોઈ અર્થ નથી.
યથા સ્વપ્નસ્ તથા જાગ્રદ્ ઇદં નાત્રાસ્તિ સંશયઃ । સ્વપ્ને પુરમ્ અસદ્ ભાતિ સર્ગાદૌ ભાતિ અસજ્ જગત્
જેમ સ્વપ્ન છે, તેમ જ જાગૃતિ પણ છે—આમાં કોઈ શંકા નથી. સ્વપ્નમાં શહેર ખોટું લાગે છે, અને સર્જનના આરંભે જગત પણ ખોટું જ લાગે છે.
ન ચાર્થો ભવિતું શક્તસ્ સત્યત્વે સ્વપ્નચોદિતઃ । સંવિદો નિત્યસત્યત્વં સ્વપ્નાર્થાનામ્ અસત્યતા
સ્વપ્નમાં જે વસ્તુ દેખાય છે, એ સાચી હોઈ શકે નહીં. સત્ય તો જ્ઞાનનું છે, સ્વપ્નની વસ્તુઓ તો અસત્ય જ છે.
ઝગિત્ય્ એવ યથાકાશં ભવતિ સ્વપ્નપર્વતઃ । ક્રમેણ વા તથા બોધે ખં ભવત્ય્ આધિભૌતિકઃ
જેમ સ્વપ્નમાં આકાશમાં પર્વત અચાનક દેખાય છે અથવા ધીમે ધીમે દેખાય છે, તેમ જ જાગૃત અવસ્થામાં પણ આ પૃથ્વી પરનું આકાશ ક્રમશઃ દેખાય છે.
ઉડ્ડીનો ઽયં મૃતો વેતિ પશ્યન્તિ નિકટે સ્થિતાઃ । જ્ઞાનાતિવાહિકીભૂતસ્વસ્વભાવહતા યતઃ
કોઈ વ્યક્તિ ઊડી રહ્યો છે કે મરી ગયો છે, એવું નજીક ઉભેલા લોકો જોઈ શકે છે, કારણ કે તેમના સ્વભાવ પર જ્ઞાનના પ્રભાવથી આવરણ આવી ગયું હોય છે.
મિથ્યાદૃષ્ટય એવેમાસ્ સૃષ્ટયો મોહદૃષ્ટયઃ । માયામાત્રદૃશો ભાન્તિ શૂન્યાસ્ સ્વપ્નાનુભૂતયઃ
આ બધું મોહિત દૃષ્ટિથી જ ઉત્પન્ન થયેલું ખોટું ભાસ છે; માત્ર માયાનું જ દેખાવ છે, જે સ્વપ્નના અનુભવની જેમ ખાલી છે.
સ્વપ્નાનુભૂતય ઇમા મરણાન્તર્બોધભાતેતરભ્રમદૃશસ્ સ્ફુટસર્ગભાસઃ । ભાન્ત્ય્ આતિવાહિકશરીરગતાસ્ સમસ્તા મિથ્યોદિતા મૃગનદીમરણક્રમેણ
સ્વપ્નના અનુભવ, મૃત્યુ અને જાગૃતિ વચ્ચેના ભ્રમ, તથા બીજા એવા બધા અનુભવ, આ બધું સૂક્ષ્મ શરીરમાં સ્પષ્ટ દેખાય છે, પણ એ બધું મૃગજળ અને નદીના સુકાઈ જવાની જેમ ખોટું જ છે.
એતસ્મિન્ન્ અન્તરે જ્ઞપ્તિર્ જીવં વૈદૂરથં પુરઃ । સઙ્કલ્પેન રુરોધાશુ મનસસ્ સ્પન્દનં યથા
આ વચ્ચે જ્ઞાનીએ જીવને પોતાના સંકલ્પના બળથી, ઘોડાને કાબૂમાં લે તે રીતે, તરત જ રોકી દીધો, જેમ મનની હલચલ અટકાવી દે છે.
વદ દેવિ કિયત્ કાલો ગતો ઽયમ્ ઇહ મન્દિરે । સમાધૌ મયિ લીનાયાં મહીપાલશવે સ્થિતે
હે દેવી, મને કહો કે, જ્યારે હું સમાધિમાં લીન હતી અને રાજાનું મૃતદેહ અહીં પડેલું હતું, ત્યારે આ મહેલમાં કેટલો સમય વીતી ગયો છે?
ઇહ માસસ્ ત્વ્ અતિક્રાન્ત ઇહ દાસ્યાવ્ ઇમે ઉભે । રક્ષાર્થં વાસકગૃહે સ્વપતો વહિતે સ્થિતે
અહીં એક મહિનો વીતી ગયો છે; આ બે દાસીઓ તને રક્ષવા માટે અંદરના ઓરડામાં રહી હતી, જ્યારે તું ઊંઘતી હતી અને દેહ અહીં લાવવામાં આવ્યો હતો.
શૃણુ દેહસ્ય કિં વૃત્તં તવેહ વરવર્ણિનિ । શરીરં કિલ પક્ષેણ ચોત્ક્લિન્નસ્નાયુતાં ગતમ્
હે સુંદર, સાંભળ કે તારા દેહનું અહીં શું થયું છે: પંદર દિવસમાં જ શરીરનાં સ્નાયુઓ સડી ગયા છે.
નિર્જીવં પતિતં ભૂમૌ સંશુષ્કમ્ ઇવ પલ્લવમ્ । કાષ્ઠકુડ્યોપસંજાતં શવં તુહિનશીતલમ્
પ્રાણવિહોણું, જમીન પર પડેલું, સુકાઈ ગયેલા પાન જેવું, લાકડાની દિવાલ પાસે પડેલું, બરફ જેવું ઠંડું મૃતદેહ દેખાતું હતું.
તતો મન્ત્રિભિર્ આગત્ય મૃતૈવેયમ્ ઇતિ સ્વયમ્ । ક્લેદલોકાદ્ વિનિર્ણીય ભીત્યા નિષ્કાલિતં ગૃહાત્
પછી મંત્રીઓ આવ્યા અને તેને મરી ગઈ છે એમ કહી, સડવાની લક્ષણોથી ખાતરી કરી, ભયના કારણે તેને ઘરમાંથી બહાર કાઢી નાખી.
બહુનાત્ર કિમ્ ઉક્તેન નીત્વા ચન્દનદારુભિઃ । ચિતૌ પ્રક્ષિપ્ય સઘૃતં સહસા ભસ્મસાત્કૃતમ્
અહીં વધારે શું કહેવું? તેને લઈ જઈને ચંદનના લાકડાં અને ઘી સાથે ચિતા પર મૂકવામાં આવી, અને તરત જ રાખમાં ફેરવી દેવામાં આવી.
તતો રાજ્ઞી મૃતે ઽત્યુચ્ચૈઃ કૃત્વા રોદનમ્ આકુલઃ । પરિવારસ્ તવાશેષઃ કૃતવાન્ ઔર્ધ્વદેહિકમ્
પછી રાણીના મૃત્યુ પછી, ઉંચા અવાજે રડવું અને ગભરાટ ફેલાયો; તમારા બધા સેવકોએ અંત્યક્રિયા કરી.
ઇદાનીં ત્વામ્ ઇહાલોક્ય સશરીરામ્ ઇહાગતામ્ । પરલોકાદ્ આગતેતિ મહચ્ ચિત્રં ભવિષ્યતિ
હવે તને અહીં શરીર સાથે આવ્યા જોઈને, લોકો માટે એ એક મોટું આશ્ચર્ય બનશે કે તું પરલોકમાંથી પાછી આવી છે.
ત્વં તુ તેનૈવ દેહેન સત્યસઙ્કલ્પતસ્ સુતે । દૃશ્યસે સ્વવદાતેન તેન ચિત્તં તવોપરિ
પણ તું સાચા સંકલ્પના બળથી એ જ શરીર સાથે અહીં દેખાઈ રહી છે, અને તારો ઉદાર મન તારા પુત્ર પર કેન્દ્રિત છે.
યદ્વાસના ત્વમ્ અભવો દેહં પ્રતિ તદ્ એવ તે । રૂપમ્ અભ્યુદિતં બાલે તેન પ્રાક્સદૃશં તવ
બાળિકા, તારે શરીર વિશે જે ભાવના રાખી હતી, એ જ રૂપ ફરીથી તારા અંદર પ્રગટ્યું છે, જેવું પહેલાં હતું એ જ રીતે.
સ્વવાસનાનુસારેણ સર્વસ્ સર્વં હિ પશ્યતિ । દૃષ્ટાન્તો ઽત્રાવિસંવાદી બાલવેતાલદર્શનમ્
દરેક વ્યક્તિ પોતાની ભાવનાઓ પ્રમાણે બધું જ જુએ છે; અહીંનું ઉદાહરણ છે બાળ વેતાળનું દર્શન, જે નિર્વિવાદ છે.
આતિવાહકદેહાસિ સમ્પન્ના સિદ્ધસુન્દરી । વિસ્મૃતસ્ તવ દેહો ઽસૌ પ્રાક્તનો નયતસ્ સ્વયમ્
હવે તું સૂક્ષ્મ શરીરથી યુક્ત અને સિદ્ધ સુંદર બની ગઈ છે; તારો પહેલાનો શરીર ભૂલાઈ ગયો છે અને હવે પોતે જ વિદાય લઈ રહ્યો છે.
દૃઢાતિવાહિકદૃશઃ પ્રશામ્યત્ય્ આધિભૌતિકઃ । બુદ્ધસ્ય દૃશ્યમાનો ઽપિ શરન્મેઘ ઇવામ્બરે
જેની દૃષ્ટિ સૂક્ષ્મ શરીરમાં મજબૂત રીતે સ્થિર થઈ ગઈ છે, તેને દેહના દુઃખો શાંત થઈ જાય છે—even જો તે જાગૃત વ્યક્તિને દેખાય, તો પણ એ આકાશમાં મેઘ જેવા માત્ર દેખાય છે.