પ્રભાતાચારસારમ્ભરાજધાન્યાં સમં સ્થિતમ્ । મન્દારકુન્દસ્રગ્દામવૃન્દામ્બરવલચ્છવમ્
સવારના વિધિઓથી ઉજવાયેલ, મંડાર અને કુન્દના ફૂલોની વણેલી માળાઓથી શોભિત, સુંદર વસ્ત્રો પહેરેલી અને તેજથી ઝગમગતી એ રાજધાનીમાં એ સ્થિર હતી.
શવશય્યાશિરસ્સ્થાગ્ર્યપૂર્ણકુમ્ભાદિમઙ્ગલમ્ । અનિવૃત્તગૃહદ્વારગવાક્ષકઠિનાર્ગલમ્
મૃતદેહ રાખેલી ખાટલીના માથા પાસે ભરેલાં પાણીના ઘડાને રાખીને શુભતા પામેલી, અને ઘરના દરવાજા, બારી અને મજબૂત કવાડો હજુ સુધી ખોલવામાં આવ્યા નહોતા.
પ્રશામ્યદ્દીપિકાલોકશ્યામલામલભિત્તિકમ્ । ગૃહૈકદેશસંસુપ્તમુખશ્વાસસસીત્કૃતમ્
ઘરની દીવાલો અંધારી અને નિર્મળ હતી, મંદ પડતી દીવટીઓના પ્રકાશથી ઝાંખી થતી; ઘરના એક ભાગમાં ઊંઘતા લોકોના હળવા શ્વાસની અવાજ સંભળાતી હતી.
સમ્પૂર્ણચન્દ્રશકલોદરકાન્તિકાન્તસૌન્દર્યનિર્જિતપુરન્દરમન્દિરર્દ્ધિ । વૈરિઞ્ચપદ્મમુકુલાન્તરચારુશોભા નિશ્શબ્દમ્ અબ્દમ્ ઇવ નિર્મલમ્ ઇન્દુકાન્તમ્
પૂર્ણચંદ્રના પ્રકાશથી ઝગમગતું એ ઘર, પોતાની સુંદરતામાં ઇન્દ્રના મહેલને પણ હરાવી દેતું હતું; બ્રહ્માના કમળના કળોમાં જેવો સૌંદર્ય છે, તેવી જ શાંત, નિર્મળ અને ચાંદણીથી ભરી સુંદરતા એમાં હતી.
તતો દદૃશતુસ્ તત્ર શવશય્યૈકપાર્શ્વગામ્ । લીલાં વિદૂરથસ્યાગ્રે મૃતાં તાં પ્રથમાગતામ્
પછી તેમણે ત્યાં વિદૂરથના આગળ, શમશાનની ખાટલીએ એક બાજુ પડેલી, લીલાને જોઈ — જે પહેલેથી મૃત્યુ પામી આવી હતી.
પ્રાગ્વેષાં પ્રાક્સમાચારાં પ્રાગ્દેહાં પ્રાક્સ્વવાસનામ્ । પ્રાક્તનાકારસદૃશસર્વરૂપાઙ્ગસુન્દરીમ્
તે પહેલા જેવી હતી, એ જ વૃત્તિઓ, એ જ શરીર, એ જ મનની વૃત્તિઓ સાથે, અને એના બધા અંગો અને રૂપ પહેલાની જેમ સુંદર હતાં.
પ્રાક્સ્મૃત્યવયવસ્પન્દાં પ્રાગમ્બરપરાવૃતામ્ । પ્રાગ્ભૂષણભરચ્છન્નાં કેવલં તત્ર સંસ્થિતામ્
તે પોતે પહેલાં જેવી હતી એવી યાદમાં, એના અંગો સ્થિર, જૂના વસ્ત્રો અને આભૂષણોથી દૂર રહી, બસ ત્યાં જ શાંતિથી બેઠી હતી.
ગૃહીતચામરાં ચારુ વીજયન્તીં મહીપતિમ્ । મૌનસ્થાં વામહસ્તસ્થવદનેન્દુતયાનતામ્
તે સુંદર ચામર પકડીને રાજાને પંખો કરી રહી હતી, મૌન રહી, ડાબો હાથ આરામમાં મૂકેલો અને ચહેરો ચાંદની જેમ નમાવેલો હતો.
ભૂષણાંશુલતાપુષ્પૈઃ ફુલ્લામ્ ઇવ વનસ્થલીમ્ । કુર્વાણાં વીક્ષણૈર્ દિક્ષુ માલત્યુત્પલવર્ષણમ્
સુંદર આભૂષણો, લતાવળી અને ફૂલો વડે શોભાયમાન, તે સ્ત્રી ફૂલેલા વન જેવી લાગતી હતી; તેની નજરથી ચારેય દિશામાં માળતી અને કમળના પાંખડીઓ વરસી રહી હોય તેમ લાગતું હતું.
સૃજન્તીમ્ આત્મલાવણ્યાદ્ બિન્દૂન્ ઇન્દૂન્ ઇવોદિતાન્ । નરાધિપાત્મનો વિષ્ણોર્ લક્ષ્મીમ્ ઇવ સમાગતામ્
પોતાના રૂપમાંથી તે જાણે ચાંદનીના ટીપાંઓ નીકળી રહ્યા હોય તેમ લાગતી હતી; જાણે મનુષ્યમાત્રના સ્વામી વિષ્ણુ સાથે લક્ષ્મીજી આવીને મળી ગઈ હોય એવી તેની છબી હતી.
ઉદિતાં પુષ્પસમ્ભારાદ્ ઇવ પુષ્પાકરશ્રિયમ્ । ભર્તુર્ વદનવિન્યસ્તદૃષ્ટિમ્ ઇવ વિચેષ્ટિતામ્
તેણી તાજા ફૂલોના ઢગલા જેવી તેજસ્વી લાગતી હતી, અને તેના બધા હાવભાવ જાણે પતિના ચહેરા પર જ દૃષ્ટિ રાખીને થતા હોય તેમ જણાતા હતા.
કિઞ્ચિત્પ્રમ્લાનવદનાં મ્લાનચન્દ્રાં નિશામ્ ઇવ । તાભ્યાં સા લલના દૃષ્ટા તયા તે તુ ન લક્ષિતે । યસ્માત્ તે સત્યસઙ્કલ્પે સા ન તાવત્ તથોદિતા
તેણું મુખ થોડુંક મલિન હતું, જાણે રાતે ઓસરતો ચાંદ હોય તેમ; એ બે જણાએ તેને જોયી, પણ તેણે તેમને ધ્યાન આપ્યું નહીં, કારણ કે હજી સુધી તેમની સાચી ઇચ્છા પ્રમાણે તે પ્રગટ થઈ નહોતી.
તસ્મિન્ પ્રદેશે સા પૂર્વલીલા સંસ્થાપ્ય દેહકમ્ । ધ્યાનેન જ્ઞપ્તિસહિતા ગતાભૂદ્ ઇતિ વર્ણિતમ્
તે સ્થળે, એ પહેલાંની લીલા એ પોતાનું શરીર રાખીને, ધ્યાનમાં જ્ઞાન સાથે લીન થઈને, અહીંથી વિદાય થઈ ગઈ હતી — જેમ પહેલાં વર્ણવાયું છે.
કિમ્ ઇદાનીં ચ લીલા યા દેહસ્ તત્ર ન વર્ણિતઃ । કિં સમ્પન્નઃ ક્વ વાયાત ઇતિ મે કથય પ્રભો
પણ હવે, એ લીલા વિશે શું? જેનું શરીર ત્યાં હતું, એનું વર્ણન થયું નથી. હે પ્રભુ, મને કહો, એનું શું થયું, એ ક્યાં ગઈ, અને શું બન્યું?
ક્વાસીલ્ લીલાશરીરં તત્ કુતસ્ તસ્ય હિ સત્યતા । સા કિલ ભ્રાન્તિર્ એવાભૂજ્ જલબુદ્ધિર્ મરાવ્ ઇવ
એ લીલાનું શરીર ક્યાં છે? અને એનું સાચુંપણું ક્યાંથી આવ્યું? એ તો માત્ર ભ્રમ જ હતો, જેમ મૃગમરીચિકામાં પાણી દેખાય છે એમ.
યથૈવ બોધે લીલાસૌ પરિણામમ્ ઇતા ક્રમાત્ । પરે તથૈવ તસ્યાસ્ તદ્ ધિમવદ્ગલિતં વપુઃ
જેમ લીલા જાગૃત થતાં ધીમે ધીમે બદલાઈ ગઈ, તેમ એનું શરીર પણ પર્વત પરના હિમની જેમ ઓગળી ગયું.
આતિવાહિકદેહસ્ય કાલેનાભ્યુદિતો ભ્રમઃ । આધિભૌતિકદેહો ઽહમ્ ઇતિ રજ્જુભુજઙ્ગવત્
સમય જતાં સૂક્ષ્મ શરીરમાં એવો ભ્રમ ઊભો થયો કે 'હું આ સ્થૂળ શરીર છું', એ રીતે જ કે જેમ રશી જોઈને કોઈને સાપનો ભ્રમ થાય છે.
આતિવાહિકદેહેન દૃશ્યં યદ્ અવકલ્પિતમ્ । ભૂમ્યાદિ નામ તસ્યૈવ કૃતં તત્ ત્વ્ આધિભૌતિકમ્
સૂક્ષ્મ શરીરે જે કંઈ જુએ છે, જેમ કે ધરતી વગેરે, એ બધાને એ જ નામ મળ્યાં છે; એ જ સ્થૂળ શરીર કહેવાય છે.
વાસ્તવેન તુ રૂપેણ ભૂમ્યાદ્યાત્માધિભૌતિકઃ । ન શબ્દેન ન ચાર્થેન શબ્દાર્થૌ શશશૃઙ્ગવત્
વાસ્તવમાં, ધરતી વગેરેથી બનેલું જે સ્થૂળ શરીર કહેવાય છે, એ નામથી પણ નથી અને વાસ્તવમાં પણ નથી—જેમ શશકના શિંગ નથી.
પુંસો હરિણકો ઽસ્મીતિ સ્વપ્ને યસ્યોદિતા મતિઃ । સ કિમ્ અન્વિષ્યતિ મૃગં સ્વમૃગત્વપરિક્ષયે
જેમ સ્વપ્નમાં કોઈ માણસે વિચાર્યું હોય કે 'હું હરણ છું', તો જ્યારે એ હરણપણું દૂર થઈ જાય, ત્યારે એ પોતાનાં હરણપણાને શોધતો નથી.
ઉદેત્ય્ અસત્યમ્ એવાશુ તથાસત્યમ્ પ્રલીયતે । ભ્રાન્તિર્ હિ ભ્રમતો રજ્જ્વામ્ ઇવ સર્પત્વસઙ્ગ્રહે
અસત્ય વસ્તુઓ ઝડપથી ઊભી થાય છે અને એ જ રીતે તરત જ લુપ્ત પણ થઈ જાય છે. ભ્રમિત મનુષ્યને જ ભ્રાંતિ થાય છે, જેમ કે દોરીમાં સાપ દેખાય છે.
સમસ્તસ્યાપ્રબુદ્ધસ્ય મનોજાતસ્ય કસ્યચિત્ । વિડમ્બેન દૃગ્ એવેયં મિથ્યારૂઢિમ્ ઉપાગતા
જે મનથી જન્મેલા જીવ હજુ જાગેલા નથી, એમના માટે આ દૃષ્ટિ માત્ર નકલરૂપ છે અને ખોટી રીતે જ દેખાય છે.
સ્વપ્નોપલમ્ભં સર્ગાખ્યં સ્વં સર્વો ઽનુભવન્ સ્થિતઃ । ચિરમ્ આવૃત્તદેહાત્મા ભૂચક્રસ્ફુરણં યથા
દરેક જીવ પોતાના અનુભવમાં સ્થિર રહીને, સર્જનને સ્વપ્ન સમાન જ અનુભવે છે, જેમ પુનઃપુનઃ જન્મ લેનાર આત્મા પૃથ્વીચક્રના ગતિને જુએ છે.
બ્રહ્મંલ્ લોકૈઃ પુરસ્સ્થસ્ય ગચ્છતો યોગિનો નિજામ્ । આતિવાહિકતાં દેહઃ કીદૃશો ઽયં વિલોક્યતે
જ્યારે યોગી બ્રહ્માથી આગળ વિશ્વોને લઈને આગળ વધે છે, ત્યારે એનું શરીર કઈ રીતે એક યાત્રાના વાહન તરીકે દેખાય છે?
દેહાદ્ દેહાન્તરપ્રાપ્તિઃ પૂર્વદેહવિનાશદા । આતિવાહિકદેહે હિ સ્વપ્નેષ્વ્ ઇવ વિકસ્વરા
પહેલા શરીર નાશ પામે ત્યારે જ આત્મા બીજું શરીર મેળવે છે; એ વચ્ચેનું શરીર સપનામાં જેવું તેજસ્વી હોય છે.
યથાતાપે હિમકણશ્ શરદ્વ્યોમ્નિ સિતો ઽમ્બુદઃ । દૃશ્યમાનો ઽપ્ય્ અદૃશ્યત્વમ્ એત્ય્ એવં યોગિદેહકઃ
જેમ ઊનાળાની કિરણોમાં હિમકણ ઓગળી જાય છે, કે શરદના આકાશમાં સફેદ વાદળ અદૃશ્ય થઈ જાય છે, તેમ યોગીની દેહ પણ દેખાતો હોવા છતાં અદૃશ્ય થઈ જાય છે.
ઝગિત્ય્ એવાથવા કશ્ચિદ્ યોગિદેહો ન લક્ષ્યતે । સયોગિભિઃ પુરો વેગાત્ પ્રોડ્ડીન ઇવ ખે ખગઃ
ક્યારેક યોગીની દેહ એકાએક અન્ય યોગીઓની નજરે દેખાતો જ નથી, જેમ પંખી ઝડપથી આકાશમાં ઉડી જાય અને દેખાતું ન રહે.
સ્વવાસનાક્રમેણૈવ ક્વચિત્ કેચિત્ કદાચન । મૃતો ઽયમ્ ઇતિ પશ્યન્તિ કંચિદ્ યોગિનમ્ અગ્રગાઃ
ક્યારેક કોઈક યોગીને આગળ જતા કેટલાક લોકો પોતાની વૃત્તિ પ્રમાણે 'આ તો મરી ગયો' એમ માને છે.
ભ્રાન્તિમાત્રં તુ દેહાત્મ તેષાં તદ્ ઉપશામ્યતિ । સત્યબોધેન રજ્જૂનાં સર્પબુદ્ધિર્ ઇવાત્મનિ
જેઓ માટે શરીર અને આત્માનું એકરૂપપણું માત્ર ભ્રમ છે, એ ભ્રમ સાચી સમજથી શમાઈ જાય છે, જેમ રશી જોઈને સાપનો ભ્રમ દૂર થઈ જાય છે.
કો દેહઃ કસ્ય વા સત્તા કસ્ય નાશઃ કથં કુતઃ । સ્થિરં તદ્ એવં યદ્ અભૂદ્ અબોધઃ કેવલં ગતઃ
શરીર શું છે? કોનું અસ્તિત્વ છે? કોનો નાશ છે? કેવી રીતે અને ક્યાંથી? આ બધું તો માત્ર અવિદ્યાનો જટિલ પડછાયો હતો, જે હવે દૂર થઈ ગયો છે.