દેશકાલક્રિયાદ્રવ્યસમ્પદ્ભ્યશ્ ચેતિ ભાવના । યત્રૈવાભ્યુદિતા સામ્યાત્ સ દ્વયોર્ અધિકો જયી
સ્થાન, સમય, કર્મ અને સાધન—આ બધામાંથી મનની ભાવના ઊભી થાય છે; જ્યાં આ બધું સમાન હોય, ત્યાં બંનેમાંથી જેનું બળ વધારે હોય એ જીતે છે.
ધર્મદાતુઃ પ્રવૃદ્ધા ચેદ્ વાસના તત્ તયા ક્ષણાત્ । આપૂર્યતે પ્રેતમતિર્ નો ચેત્ પ્રેતધિયાશુ સા
જો પુણ્ય અર્પણ કરનારની ભાવના બહુ પ્રબળ હોય, તો ક્ષણમાં જ મૃત્યુ પામેલા મનુષ્યનું મન એથી ભરાઈ જાય છે; નહિ તો મૃત્યુ પામેલા મનની પોતાની ભાવના જલ્દી હાવી થઈ જાય છે.
એવં પરસ્પરજયો જયત્ય્ અત્રાતિવીર્યવાન્ । તસ્માચ્ છુભેન યત્નેન શુભાભ્યાસમ્ ઉપાહરેત્
આ રીતે, એકબીજાની વચ્ચે જે વધુ શક્તિશાળી હોય છે, એ જીતે છે. એટલે, સારા પ્રયત્નથી સારા સંસ્કારોને પાળવા જોઈએ.
દેશકાલાધિકા બ્રહ્મન્ વાસના સમુદેતિ ચેત્ । તન્ મહાકલ્પસર્ગાદૌ દેશકાલોદયઃ કુતઃ
હે બ્રાહ્મણ, જો સંસ્કાર દેશ અને સમયની વિશેષતા સાથે ઊભો થાય છે, તો મહાપ્રલયના આરંભે દેશ અને સમય પોતે ક્યાંથી આવે?
કારણૈસ્ સમુદેતીદં કૈસ્ તદા સહકારિભિઃ । સહકારિકારણાનામ્ અભાવે વાસના કુતઃ
આ બધું કારણો અને તેમના સહાયકોથી થાય છે; પણ જ્યારે એ સહાયક કારણો જ નથી, ત્યારે સંસ્કાર ક્યાંથી આવે?
એવમ્ એતન્ મહાભાગ સત્યાત્મનિ કદાચન । મહાપ્રલયસર્ગાદૌ દેશકાલાદિ કિઞ્ચન
હા, મહાભાગ્યશાળી, સાચા સ્વરૂપમાં મહાપ્રલય કે સર્જન સમયે દેશ, સમય કે બીજું કંઈયું જ નથી.
સહકારિકારણાનામ્ અભાવે સતિ દૃશ્યધીઃ । નેયમ્ અસ્તિ ન ચોત્પન્ના ન ચ સ્ફુરતિ કાચન
જ્યારે સહાયક કારણો હાજર નથી, ત્યારે જોવાનું મન પણ રહેતું નથી, એ neither જન્મે છે, ને કશું દેખાય છે.
દૃશ્યસ્યાસમ્ભવાદ્ ધેતોઃ કિઞ્ચિદ્ યદ્ દૃશ્યતે ત્વ્ ઇદમ્ । તદ્ બ્રહ્મૈવ કચદ્રૂપં સ્થિતમ્ ઇત્થમ્ અનામયમ્
જોઈ શકાય તેવું કારણ વિના શક્ય નથી, એટલે અહીં જે કંઈ દેખાય છે, એ ખરેખર બ્રહ્મ જ છે, આ રૂપે સ્થિર અને દુઃખથી રહિત.
એતચ્ ચાગ્રે યુક્તિશતૈઃ કથયિષ્યામ એવ તે । એતદર્થં પ્રયત્નો ઽયં વર્તમાનકથાં શૃણુ
આ વાત હું તને આગળ અનેક યુક્તિઓથી સમજાવીશ; એ માટે જ હું આ પ્રયત્ન કરી રહ્યો છું—હવે તું આ વર્તમાન કથા સાંભળ.
તત્ તે દદૃશતુઃ પ્રાપ્તે મન્દિરં સુન્દરોદરમ્ । કીર્ણં પુષ્પોપકારેણ વસન્તમ્ ઇવ શીતલમ્
પછી, જ્યારે તું ત્યાં પહોંચ્યો, ત્યારે તારે એક સુંદર મહેલ જોયો, જેમાં સુંદર અંદરખંડ હતો, ફૂલો અને ઉપહારોથી શોભતો, વસંત જેવો ઠંડો.
પ્રભાતાચારસારમ્ભરાજધાન્યાં સમં સ્થિતમ્ । મન્દારકુન્દસ્રગ્દામવૃન્દામ્બરવલચ્છવમ્
સવારના વિધિઓથી ઉજવાયેલ, મંડાર અને કુન્દના ફૂલોની વણેલી માળાઓથી શોભિત, સુંદર વસ્ત્રો પહેરેલી અને તેજથી ઝગમગતી એ રાજધાનીમાં એ સ્થિર હતી.
શવશય્યાશિરસ્સ્થાગ્ર્યપૂર્ણકુમ્ભાદિમઙ્ગલમ્ । અનિવૃત્તગૃહદ્વારગવાક્ષકઠિનાર્ગલમ્
મૃતદેહ રાખેલી ખાટલીના માથા પાસે ભરેલાં પાણીના ઘડાને રાખીને શુભતા પામેલી, અને ઘરના દરવાજા, બારી અને મજબૂત કવાડો હજુ સુધી ખોલવામાં આવ્યા નહોતા.
પ્રશામ્યદ્દીપિકાલોકશ્યામલામલભિત્તિકમ્ । ગૃહૈકદેશસંસુપ્તમુખશ્વાસસસીત્કૃતમ્
ઘરની દીવાલો અંધારી અને નિર્મળ હતી, મંદ પડતી દીવટીઓના પ્રકાશથી ઝાંખી થતી; ઘરના એક ભાગમાં ઊંઘતા લોકોના હળવા શ્વાસની અવાજ સંભળાતી હતી.
સમ્પૂર્ણચન્દ્રશકલોદરકાન્તિકાન્તસૌન્દર્યનિર્જિતપુરન્દરમન્દિરર્દ્ધિ । વૈરિઞ્ચપદ્મમુકુલાન્તરચારુશોભા નિશ્શબ્દમ્ અબ્દમ્ ઇવ નિર્મલમ્ ઇન્દુકાન્તમ્
પૂર્ણચંદ્રના પ્રકાશથી ઝગમગતું એ ઘર, પોતાની સુંદરતામાં ઇન્દ્રના મહેલને પણ હરાવી દેતું હતું; બ્રહ્માના કમળના કળોમાં જેવો સૌંદર્ય છે, તેવી જ શાંત, નિર્મળ અને ચાંદણીથી ભરી સુંદરતા એમાં હતી.
તતો દદૃશતુસ્ તત્ર શવશય્યૈકપાર્શ્વગામ્ । લીલાં વિદૂરથસ્યાગ્રે મૃતાં તાં પ્રથમાગતામ્
પછી તેમણે ત્યાં વિદૂરથના આગળ, શમશાનની ખાટલીએ એક બાજુ પડેલી, લીલાને જોઈ — જે પહેલેથી મૃત્યુ પામી આવી હતી.
પ્રાગ્વેષાં પ્રાક્સમાચારાં પ્રાગ્દેહાં પ્રાક્સ્વવાસનામ્ । પ્રાક્તનાકારસદૃશસર્વરૂપાઙ્ગસુન્દરીમ્
તે પહેલા જેવી હતી, એ જ વૃત્તિઓ, એ જ શરીર, એ જ મનની વૃત્તિઓ સાથે, અને એના બધા અંગો અને રૂપ પહેલાની જેમ સુંદર હતાં.
પ્રાક્સ્મૃત્યવયવસ્પન્દાં પ્રાગમ્બરપરાવૃતામ્ । પ્રાગ્ભૂષણભરચ્છન્નાં કેવલં તત્ર સંસ્થિતામ્
તે પોતે પહેલાં જેવી હતી એવી યાદમાં, એના અંગો સ્થિર, જૂના વસ્ત્રો અને આભૂષણોથી દૂર રહી, બસ ત્યાં જ શાંતિથી બેઠી હતી.
ગૃહીતચામરાં ચારુ વીજયન્તીં મહીપતિમ્ । મૌનસ્થાં વામહસ્તસ્થવદનેન્દુતયાનતામ્
તે સુંદર ચામર પકડીને રાજાને પંખો કરી રહી હતી, મૌન રહી, ડાબો હાથ આરામમાં મૂકેલો અને ચહેરો ચાંદની જેમ નમાવેલો હતો.
ભૂષણાંશુલતાપુષ્પૈઃ ફુલ્લામ્ ઇવ વનસ્થલીમ્ । કુર્વાણાં વીક્ષણૈર્ દિક્ષુ માલત્યુત્પલવર્ષણમ્
સુંદર આભૂષણો, લતાવળી અને ફૂલો વડે શોભાયમાન, તે સ્ત્રી ફૂલેલા વન જેવી લાગતી હતી; તેની નજરથી ચારેય દિશામાં માળતી અને કમળના પાંખડીઓ વરસી રહી હોય તેમ લાગતું હતું.
સૃજન્તીમ્ આત્મલાવણ્યાદ્ બિન્દૂન્ ઇન્દૂન્ ઇવોદિતાન્ । નરાધિપાત્મનો વિષ્ણોર્ લક્ષ્મીમ્ ઇવ સમાગતામ્
પોતાના રૂપમાંથી તે જાણે ચાંદનીના ટીપાંઓ નીકળી રહ્યા હોય તેમ લાગતી હતી; જાણે મનુષ્યમાત્રના સ્વામી વિષ્ણુ સાથે લક્ષ્મીજી આવીને મળી ગઈ હોય એવી તેની છબી હતી.
ઉદિતાં પુષ્પસમ્ભારાદ્ ઇવ પુષ્પાકરશ્રિયમ્ । ભર્તુર્ વદનવિન્યસ્તદૃષ્ટિમ્ ઇવ વિચેષ્ટિતામ્
તેણી તાજા ફૂલોના ઢગલા જેવી તેજસ્વી લાગતી હતી, અને તેના બધા હાવભાવ જાણે પતિના ચહેરા પર જ દૃષ્ટિ રાખીને થતા હોય તેમ જણાતા હતા.
કિઞ્ચિત્પ્રમ્લાનવદનાં મ્લાનચન્દ્રાં નિશામ્ ઇવ । તાભ્યાં સા લલના દૃષ્ટા તયા તે તુ ન લક્ષિતે । યસ્માત્ તે સત્યસઙ્કલ્પે સા ન તાવત્ તથોદિતા
તેણું મુખ થોડુંક મલિન હતું, જાણે રાતે ઓસરતો ચાંદ હોય તેમ; એ બે જણાએ તેને જોયી, પણ તેણે તેમને ધ્યાન આપ્યું નહીં, કારણ કે હજી સુધી તેમની સાચી ઇચ્છા પ્રમાણે તે પ્રગટ થઈ નહોતી.
તસ્મિન્ પ્રદેશે સા પૂર્વલીલા સંસ્થાપ્ય દેહકમ્ । ધ્યાનેન જ્ઞપ્તિસહિતા ગતાભૂદ્ ઇતિ વર્ણિતમ્
તે સ્થળે, એ પહેલાંની લીલા એ પોતાનું શરીર રાખીને, ધ્યાનમાં જ્ઞાન સાથે લીન થઈને, અહીંથી વિદાય થઈ ગઈ હતી — જેમ પહેલાં વર્ણવાયું છે.
કિમ્ ઇદાનીં ચ લીલા યા દેહસ્ તત્ર ન વર્ણિતઃ । કિં સમ્પન્નઃ ક્વ વાયાત ઇતિ મે કથય પ્રભો
પણ હવે, એ લીલા વિશે શું? જેનું શરીર ત્યાં હતું, એનું વર્ણન થયું નથી. હે પ્રભુ, મને કહો, એનું શું થયું, એ ક્યાં ગઈ, અને શું બન્યું?
ક્વાસીલ્ લીલાશરીરં તત્ કુતસ્ તસ્ય હિ સત્યતા । સા કિલ ભ્રાન્તિર્ એવાભૂજ્ જલબુદ્ધિર્ મરાવ્ ઇવ
એ લીલાનું શરીર ક્યાં છે? અને એનું સાચુંપણું ક્યાંથી આવ્યું? એ તો માત્ર ભ્રમ જ હતો, જેમ મૃગમરીચિકામાં પાણી દેખાય છે એમ.
યથૈવ બોધે લીલાસૌ પરિણામમ્ ઇતા ક્રમાત્ । પરે તથૈવ તસ્યાસ્ તદ્ ધિમવદ્ગલિતં વપુઃ
જેમ લીલા જાગૃત થતાં ધીમે ધીમે બદલાઈ ગઈ, તેમ એનું શરીર પણ પર્વત પરના હિમની જેમ ઓગળી ગયું.
આતિવાહિકદેહસ્ય કાલેનાભ્યુદિતો ભ્રમઃ । આધિભૌતિકદેહો ઽહમ્ ઇતિ રજ્જુભુજઙ્ગવત્
સમય જતાં સૂક્ષ્મ શરીરમાં એવો ભ્રમ ઊભો થયો કે 'હું આ સ્થૂળ શરીર છું', એ રીતે જ કે જેમ રશી જોઈને કોઈને સાપનો ભ્રમ થાય છે.
આતિવાહિકદેહેન દૃશ્યં યદ્ અવકલ્પિતમ્ । ભૂમ્યાદિ નામ તસ્યૈવ કૃતં તત્ ત્વ્ આધિભૌતિકમ્
સૂક્ષ્મ શરીરે જે કંઈ જુએ છે, જેમ કે ધરતી વગેરે, એ બધાને એ જ નામ મળ્યાં છે; એ જ સ્થૂળ શરીર કહેવાય છે.
વાસ્તવેન તુ રૂપેણ ભૂમ્યાદ્યાત્માધિભૌતિકઃ । ન શબ્દેન ન ચાર્થેન શબ્દાર્થૌ શશશૃઙ્ગવત્
વાસ્તવમાં, ધરતી વગેરેથી બનેલું જે સ્થૂળ શરીર કહેવાય છે, એ નામથી પણ નથી અને વાસ્તવમાં પણ નથી—જેમ શશકના શિંગ નથી.
પુંસો હરિણકો ઽસ્મીતિ સ્વપ્ને યસ્યોદિતા મતિઃ । સ કિમ્ અન્વિષ્યતિ મૃગં સ્વમૃગત્વપરિક્ષયે
જેમ સ્વપ્નમાં કોઈ માણસે વિચાર્યું હોય કે 'હું હરણ છું', તો જ્યારે એ હરણપણું દૂર થઈ જાય, ત્યારે એ પોતાનાં હરણપણાને શોધતો નથી.