ચિત્તાદ્ ઇમાનિ સુખદુઃખશતાનિ નૂનમ્ અભ્યાગતાન્ય્ અગવરાદ્ ઇવ કાનનાનિ । તસ્મિન્ વિવેકવશતસ્ તનુતાં પ્રયાતે મન્યે મુને નિપુણમ્ એવ ગલન્તિ તાનિ
મનમાંથી જ આ અનેક સુખ-દુઃખ જન્મે છે, જેમ ઉર્વર જમીનમાંથી વનો ઉગે છે. હે મુનિ, જ્યારે મન વિવેકથી ક્ષીણ થાય છે, ત્યારે આ બધું ધીમે ધીમે ઓગળી જાય છે.
સકલગુણજયાશા યત્ર બદ્ધા મહદ્ભિસ્ તમ્ અરિમ્ ઇહ વિજેતું ચિત્તમ્ અભ્યુત્થિતો ઽહમ્ । વિગતરતિતયાન્તર્ નાભિનન્દામિ લક્ષ્મીં જડમલિનવિશાલાં મેઘમાલામ્ ઇવેન્દુઃ
જ્યાં સર્વ ગુણોને જીતવાની આશા મહાન લોકો બાંધે છે, એ મનને જીતવા માટે હું અહીં ઊભો થયો છું. જ્યારે અંતરમાં ચંચળતા રહી નથી, ત્યારે વિશાળ, જડ અને અશુદ્ધ સંપત્તિમાં મને આનંદ નથી, જેમ ચાંદ્રમાને મેઘમાળા ગમે નહીં.
હાર્દાન્ધકારશર્વર્યા તૃષ્ણયેહ દુરન્તયા । ચરન્તિ ચેતનાકાશે દોષકૌશિકપઙ્ક્તયઃ
મારા મનના આકાશમાં, અંદરના અંધકારની રાતે, તૃષ્ણા નામની અદમ્ય પ્યાસ દોષરૂપ પંખીઓની પંક્તિઓની જેમ ફરતી રહે છે.
અન્તર્દાહપ્રદાયિન્યા સમૂઢરસમાર્દવઃ । પઙ્ક આદિત્યદીપ્ત્યેવ શોષં નીતો ઽસ્મિ ચિન્તયા
અંદરની જ્વાળાથી, જેનું સાર સંપૂર્ણ રીતે પકવાયું છે, હું ચિંતાથી એ રીતે સુકાઈ ગયો છું જેમ પ્રખર સૂર્યથી કાદવ સુકાઈ જાય છે.
મમ ચિત્તમહારણ્યે વ્યામોહતિમિરાકુલે । શૂન્યે તાણ્ડવિની મત્તા ભૃશમ્ આશાપિશાચિકા
મારા મનના વિશાળ જંગલમાં, ભ્રમના ઘોર અંધકારથી ઘેરાયેલા, આશા નામની પિશાચી ખાલીપામાં મસ્ત થઈને જોરદાર નૃત્ય કરે છે.
રજોરચિતનીહારા કાઞ્ચનાવચયોજ્જ્વલા । નૂનં વિકાસમ્ આયાતિ ચિન્તા મે ઽશોકમઞ્જરી
રજોગુણથી બનેલી, સોનાની જેમ તેજસ્વી ધુમ્મસમાં, મારી ચિંતા હવે ચોક્કસપણે અશોકના ગુલ્મની જેમ ફૂલી ઉઠી છે.
અલમ્ અન્તર્ ભ્રમાયૈષા તૃષ્ણા કવલિતાશયા । આયાતા વિષમોલ્લાસમ્ ઊર્મિર્ અમ્બુનિધાવ્ ઇવ
આ આંતરિક ગૂંચવણ હવે પૂરતી થઈ. આ તૃષ્ણા તો બધાં ઇરાદાઓને ગળી જાય છે અને ઝેરી આનંદ સાથે ઊભી થાય છે, જેમ કે દરિયામાં ઊભરાતી લહેર.
ઉદ્દામકલ્લોલરવા દેહાદ્રૌ વહતીવ મે । તરઙ્ગિતતરાકારા તરત્તૃષ્ણાતરઙ્ગિણી
મારા શરીરપર્વતમાંથી જાણે જોરદાર લહેરોનો અવાજ થતો હોય તેમ, આ તૃષ્ણાની નદી સતત બદલાતી લહેરો સાથે વહે છે અને કદી શાંત થતી નથી.
વેગં સંરોદ્ધુમ્ ઉદિતો વાત્યયેવ જરત્તૃણમ્ । નીતઃ કલુષયા ક્વાપિ ધિયાયં ચિત્તચાતકઃ
જ્યારે હું એની તીવ્રતા રોકવાનો પ્રયાસ કરું છું, ત્યારે એ તો વાવાઝોડામાં સુકાઈ ગયેલા ઘાસ જેવી બેફામ થઈ જાય છે; મારું મન, જાણે ચાતક પક્ષી, ગંદા વિચારોમાં ક્યાંક વહેંચાઈ જાય છે.
યાં યામ્ અહમ્ અધીતાસ્થામ્ આશ્રયામિ ગુણશ્રિયમ્ । તાં તાં કૃન્તતિ મે તૃષ્ણા તન્ત્રીમ્ ઇવ કુમૂષિકા
હું જે કોઈ સારા ગુણને અપનાવવાનો પ્રયાસ કરું, એ તૃષ્ણા તો એ ગુણને એ રીતે કાપી નાખે છે, જેમ ઉંદર વાદ્યની તાર કાપી નાખે.
પયસીવ જરત્પર્ણં વાયાવ્ ઇવ જરત્તૃણમ્ । નભસીવ શરન્મેઘશ્ ચિન્તાચક્રે ભ્રમામ્ય્ અહમ્
જેમ પાણીમાં જૂનું પાન તરે છે, કે પવનમાં સુકાઈ ગયેલું ઘાસ ઉડે છે, કે આકાશમાં પાનખરનાં વાદળો ફરે છે, એમ હું પણ ચિંતાનાં ફેરામાં સતત ધકેલાતો રહું છું.
ગન્તુમ્ આસ્પદમ્ આત્મીયમ્ અસમર્થધિયો વયમ્ । ચિન્તાજાલે વિમુહ્યામો જાલે શકુનયો યથા
અપણા સાચા આધાર સુધી પહોંચી શકતા નથી, અને ચિંતાનાં જાળમાં ફસાઈને ગૂંચવાઈ જઈએ છીએ, જેમ પક્ષીઓ જાળમાં ફસાઈ જાય છે.
તૃષ્ણાભિધાનયા તાત દગ્ધો ઽસ્મિ જ્વાલયા તથા । યથા દાહોપશમનમ્ આશઙ્કે નામૃતૈર્ અપિ
પિતાજી, હું તૃષ્ણા નામની આગમાં એટલો બળી રહ્યો છું કે હવે અમૃત પણ મને શાંતિ આપશે એવી આશા નથી.
દૂરં દૂરમ્ ઇતો ગત્વા સમેત્ય ચ પુનઃ પુનઃ । ભ્રમત્ય્ આશુ દિગન્તેષુ તૃષ્ણોન્મત્તતુરઙ્ગમી
હું અહીંથી દૂર દૂર જઈને, વારંવાર પાછો ફરીને, તૃષ્ણાથી ઉન્મત્ત થયેલો મનનો ઘોડો દિશાઓના અંત સુધી ઝડપથી દોડતો રહે છે.
જડસંસઙ્ગિની તૃષ્ણા કૃતોર્ધ્વાધોગમાગમા । ક્ષુબ્ધા ગ્રન્થિમતી નિત્યમ્ અરઘટ્ટોગ્રરજ્જુવત્
આ તૃષ્ણા, જે જડતાની સાથે જોડાયેલી છે, સતત ઉપર-નીચે દોડતી રહે છે; એ હંમેશાં ઉથલપાથલ કરતી રહે છે, ગાંઠવાળી અને મજબૂત દોરાની જેમ છે, જે ચક્રી પર કેન્દ્ર વિના ફરતી રહે છે.
અન્તર્ ગ્રથિતયા દેહે સમ્ભ્રમોચ્છિદ્યમાનયા । રજ્જ્વેવાશુ બલીવર્દસ્ તૃષ્ણયા વાહ્યતે જનઃ
શરીરમાં અંદરથી ગાંઠવાળી અને હંમેશાં ગભરાયેલી એવી તૃષ્ણા માણસને દોરે છે, જેમ દોરાથી વાછરડાને ઝડપથી ખેંચી લેવાય છે.
પુત્રદારકલત્રાદિતૃષ્ણયા નિત્યકૃષ્ણયા । ખગેષ્વ્ ઇવ કિરાત્યેહ જાલં લોકેષુ રચ્યતે
આ દુનિયામાં પુત્ર, પત્ની અને પરિવાર જેવી હંમેશાં ખેંચતી તૃષ્ણા લોકોમાં જાળ વણે છે, જેમ પક્ષીઓ માટે શિકારી જાળ ફેલાવે છે.
ભાયયત્ય્ અપિ ધીરેહમ્ અન્ધયત્ય્ અપિ સેક્ષણમ્ । ખેદયત્ય્ અપિ સાનન્દં તૃષ્ણા કૃષ્ણેવ શર્વરી
તૃષ્ણા અંધારી રાત જેવી છે, જે બુદ્ધિશાળી માણસને પણ ભયભીત કરે છે, જોતા માણસને પણ અંધો બનાવી દે છે અને આનંદમાં રહેનારને પણ થાકાવી નાખે છે.
કુટિલા કોમલસ્પર્શા વિષવૈષમ્યશંસિની । દહત્ય્ અપિ મનાક્ સ્પૃષ્ટા તૃષ્ણા કૃષ્ણેવ ભોગિની
વાંકડી, સ્પર્શે નરમ, પણ ઝેર જેવી અસમાનતા બતાવતી, તૃષ્ણા કાળી સાપ જેવી છે, ઓછી પણ લાગે તો પણ અંદરથી સળગાવી નાખે છે.
ભિનત્તિ હૃદયં પુંસાં માયામયવિધાયિની । દૌર્ભાગ્યદાયિની દીના તૃષ્ણા કૃષ્ણેવ રાક્ષસી
તૃષ્ણા કાળી રાક્ષસી જેવી છે, જે મનુષ્યના દિલને ફાડી નાખે છે, માયાના જાળ બાંધે છે, દુર્ભાગ્ય લાવે છે અને સદા દુઃખી રહે છે.
તન્દ્રાતન્ત્રીગણં કોશે દધાના પરિવેષ્ટિતમ્ । નાનન્દે રાજતે બ્રહ્મંસ્ તૃષ્ણાજર્જરવલ્લકી
તૃષ્ણા જૂની વલ્લખી જેવી છે, જે મનના ખજાનાને આળસ અને જડતાના જાળમાં ઘેરી રાખે છે, અને હંમેશાં સુખમાં ક્યારેય તેજ પામતી નથી, હે બ્રાહ્મણ.
નિત્યમ્ એવાતિમલિના કટુકોન્માદશાલિની । દીર્ઘા તન્વી ઘનસ્નેહા તૃષ્ણાગહ્વરવલ્લરી
તૃષ્ણા સદા અતિ ગંદી, કડવાશના પાગલપનથી ભરેલી, લાંબી, પાતળી અને ઘનિષ્ઠ આસક્તિથી ભરપૂર, અંધારી ખીણમાં ઉગેલી વેલ જેવી છે.
અનાનન્દકરી શૂન્યા નિષ્ફલાત્યર્થમ્ ઉન્નતા । અમઙ્ગલકરી ક્રૂરા તૃષ્ણા ક્ષીણેવ મઞ્જરી
ઇચ્છા ખાલી છે, આનંદ આપતી નથી, ઊંચે ઉડે તો પણ ફળ આપતી નથી; તે અશુભ છે, ક્રૂર છે, અને સુકાઈ ગયેલા ફૂલ જેવી નિર્જીવ છે.
અનાવર્જિતચિત્તાપિ સર્વમ્ એવાનુધાવતિ । ન ચાપ્નોતિ ફલં કિઞ્ચિત્ તૃષ્ણા જીર્ણેવ કામિની
મન તેને ખેંચાતું પણ ના હોય, તો પણ ઇચ્છા બધાની પાછળ દોડે છે; છતાં તેને કંઈ મળતું નથી, જેમ વૃદ્ધ વેશ્યા પાસે કોઈ આવતું નથી.
સંસારનૃત્તે મહતિ નાનારસસમાકુલે । ભુવનાભોગરઙ્ગેષુ તૃષ્ણા જરઢનર્તકી
આ સંસારના વિશાળ નૃત્યમાં, અનેક સ્વાદોથી ભરેલા ભોગવિષયના રંગમંચ પર, ઇચ્છા વૃદ્ધ નૃત્યાંગના જેવી છે.
જરાકુસુમિતારૂઢા પાતોત્પાતફલાવલિઃ । સંસારજઙ્ગલે દીર્ઘે તૃષ્ણાવિષલતા તતા
વૃદ્ધાવસ્થાના વૃક્ષ પર ચડીને, પતન અને દુઃખના ફળો આપતી, સંસારના લાંબા જંગલમાં ઇચ્છા ઝેરી વેલની જેમ ફેલાઈ જાય છે.
યન્ ન શક્નોતિ તત્રાપિ ધત્તે તાણ્ડવિતાં ગતિમ્ । નૃત્યત્ય્ આનન્દરહિતં તૃષ્ણા જીર્ણેવ નર્તકી
જ્યાં એ સફળ થઈ શકતી નથી, ત્યાં પણ તૃષ્ણા ઉગ્રતાથી ધમાલ મચાવે છે; આનંદ વિના તૃષ્ણા વૃદ્ધ નૃત્યાંગના જેવી નાચે છે.
ભૃશં સ્ફુરતિ નીહારે શામ્યત્ય્ આલોક આગતે । દુઃખૌઘેષુ પદં ધત્તે તૃષ્ણાચપલબર્હિણી
ધૂંધમાં તૃષ્ણા ખૂબ જ ફફડે છે, પણ પ્રકાશ આવે ત્યારે શાંત થઈ જાય છે; દુઃખના પ્રવાહમાં તૃષ્ણા ચંચળ મોરની જેમ સ્થિર થઈ જાય છે.
જડકલ્લોલબહલા ચિરં શૂન્યતરાન્તરા । ક્ષણમ્ ઉલ્લાસમ્ આયાતિ તૃષ્ણાપ્રાવૃટ્તરઙ્ગિણી
મંદ, ઉથલપાથલ અને ભારે તૃષ્ણા લાંબા સમય સુધી અંદરથી ખાલી રહે છે; ક્ષણભર માટે જ આનંદ પામે છે, જાણે તૃષ્ણાની વરસાદી લહેર હોય.
નષ્ટમ્ ઉત્સૃજ્ય તિષ્ઠન્તં વૃક્ષાદ્ વૃક્ષમ્ ઇવાપરમ્ । પુરુષાત્ પુરુષં યાતિ તૃષ્ણા લોલેવ પક્ષિણી
જ્યાં ગુમાવેલું છે તેને છોડીને, તૃષ્ણા એક ઝાડેથી બીજાં ઝાડે જાય છે; એ રીતે, એક માણસને છોડીને બીજામાં જાય છે, જાણે પંખી ઉડી રહ્યું હોય.