સર્ગાદાવ્ એવ મે વૈષા જઙ્ગમે ઽધિષ્ઠિતા સ્થિતિઃ । ચેતના અપિ નિસ્સ્પન્દાસ્ તેન તે પાદપાદયઃ
સૃષ્ટિના આરંભથી જ આ સ્થિતિ જીવંત પ્રાણીઓમાં સ્થિર છે; ચેતના તો અચળ છે, પણ એના કારણે જ વૃક્ષો વગેરે જેમ છે તેમ રહે છે.
ચિદાકાશો ઽયમ્ એવાંશં કુરુતે ચેતનોદિતમ્ । સ એવ સંવિદ્ ભવતિ શેષં તદ્ અપિ નૈવ તત્
આ જ ચેતનાના આકાશમાંથી ચેતનાથી જાગૃત થયેલો એક અંશ પ્રગટે છે; એ જ સંવેદના બને છે, બાકીનું સાચું એ નથી.
નરો યદિ ખુરપ્રાન્તં ચેતત્ય્ અક્ષિપટં ન તુ । તત્ તસ્ય નાક્ષિણિર્જીવં નાજીવત્ય્ એવ સર્વતઃ
માણસે જો માત્ર પગના નખના છેડે કે પાંપણના છેડે ધ્યાન આપે, પણ આંખને જોતું જ નથી, તો એ માટે આંખનું જીવંતપણું નથી, અને એ કદી પણ જીવતું નથી.
તથા ખં ખતયા ભૂમિર્ ભૂમિત્વેનાપ્તયા જલમ્ । યદ્ યથા ચેતતિ સ્વૈરં તદ્ વેત્ત્ય્ એવ તથાવપુઃ
એ જ રીતે, આકાશને આપણે આકાશ તરીકે, જમીનને જમીન તરીકે અને પાણીને પાણી તરીકે જોતાં હોઈએ છીએ; જે રીતે જેવું વિચારીએ, એ જ રીતે એ આપણને જાણાય છે.
ઇતિ સર્વશરીરેણ જઙ્ગમત્વેન જઙ્ગમમ્ । સ્થાવરં સ્થાવરત્વેન સર્વાત્મા ભાવયન્ સ્થિતઃ
આ રીતે, જે સર્વ શરીરોને ચાલતાં તરીકે અને સ્થાવર વસ્તુઓને સ્થિર તરીકે જુએ છે, એ સર્વમાં આત્મા તરીકે સ્થિર રહે છે.
તસ્માદ્ યજ્ જઙ્ગમં નામ તત્ સચોપનરૂપધૃત્ । તેન બુદ્ધં તતસ્ તદ્વત્ તદ્ એવાદ્યાપિ સંસ્થિતમ્
એથી, જે કંઈ ચાલતું કહેવાય છે, એ સાચે એ જ રૂપે છે; એ રીતે જાણવામાં આવે છે અને આજેય એ જ રીતે સ્થિર છે.
યજ્ જડાભિધમ્ આબુદ્ધં સ્થાવરં તેન વૈ પુનઃ । જડમ્ અદ્યાપિ સંવિદ્ધિ શિલાતરુતૃણાદિ તત્
જેને અજ્ઞાન અને જડ કહેવાય છે, અને જે જાણીતું નથી, એ અચળ છે; આજે પણ પથ્થર, વૃક્ષ, ઘાસ વગેરેને જડ જ જાણો.
ન તુ જાડ્યં પૃથક્ કિઞ્ચિદ્ અસ્તિ નાપિ ચ ચેતનમ્ । નાસ્તિ ભેદો ઽત્ર સર્ગાદૌ સત્તાસામાન્યકેન તુ
પણ ખરેખર જુદું જડપણ કે ચેતન કંઈ નથી; સર્જનના આરંભે અહીં કોઈ ફરક નહોતો, કારણ કે સર્વેમાં એક જ સત્તાનું સ્વરૂપ હતું.
વૃક્ષાણામ્ ઉપલાનાં યા નામાન્તસ્સ્થાસ્ સ્વસંવિદઃ । બુદ્ધ્યાદીનીહિતાન્ય્ એવ તાનિ તેષામ્ ઇહ સ્થિતિઃ
વૃક્ષો અને પથ્થરોમાં રહેલા નામો એ તેમની પોતાની અંદરની જાણ છે; અહીં તેમનું અસ્તિત્વ પણ બુદ્ધિ વગેરેના હોવાને કારણે જ છે.
વિદો ઽન્તસ્ સ્થાવરાદેર્ યાસ્ તસ્યા બુદ્ધ્યાદયો હિ તે । અન્યાભિધાનાસ્ ત્વ્ અન્યાર્થાસ્ સઙ્કેતૈર્ અપરૈસ્ સ્થિતાઃ
અચળ વગેરેની અંદર જે બુદ્ધિ અને બીજા તત્વો છે, એ તો ફક્ત બીજા નામ છે, જે જુદા અર્થ માટે જુદી સંજ્ઞાથી નિર્ધારિત થયાં છે.
ક્રિમિકીટપતઙ્ગાનાં યેષામ્ અન્તસ્ સ્વસંવિદઃ । તાન્ય્ એવ તેષાં બુદ્ધ્યાદીન્ય્ અન્યાભિખ્યાર્થકાનિ તુ
કીડા, જીવ અને પંખીઓ માટે તેમની અંદરની જાગૃતિ જ તેમનું સાચું સ્વરૂપ છે; તેમની બુદ્ધિ અને બીજી શક્તિઓ તો ફક્ત અલગ અલગ નામ આપવા માટે છે.
યથોત્તરાબ્ધિજનતા દક્ષિણાબ્ધિજનસ્થિતિમ્ । ન કિઞ્ચિદ્ અપિ જાનાતિ નિજસંવેદનાદ્ ઋતે
જેમ પૂર્વ દરિયાના લોકો દક્ષિણ દરિયાના લોકો વિશે પોતાનું જ્ઞાન સિવાય કશું જાણતા નથી,
સ્વસંજ્ઞાનુભવે લીનાસ્ તથા સ્થાવરજઙ્ગમાઃ । પરસ્પરજડાસ્ સર્વે સ્વસઙ્કેતપરાયણાઃ
એ જ રીતે, સ્થાવર અને જંગમ બધા જ પોતાના જ્ઞાનમાં લીન છે, એકબીજાને જાણતા નથી અને દરેક પોતપોતાના અનુભવમાં જ મગ્ન છે.
યથા શિલાન્તસ્સંસ્થાનાં બહિસ્સ્થાનાં ચ વેદનમ્ । અસજ્ જડં ચ ભેકાનાં મિથોઽન્તસ્ તસ્થુષાં તથા
જેમ પથ્થરોને બહારના પથ્થરોનું જ્ઞાન નથી અને દેડકા પણ અજ્ઞાન હોવાથી એકબીજાને ઓળખતા નથી, તેમ જ છે.
તત્ર સર્વગતં ચિત્ત્વાચ્ ચિદ્વ્યોમ્ના યત્ પ્રચેતિતમ્ । સર્ગાદૌ ચોપનં વાયુસ્ સ ઇહાદ્યાપિ સંસ્થિતઃ
ત્યાં સર્વત્ર વ્યાપેલ મન, જે ચેતનાના આકાશથી પ્રકાશિત થાય છે, તે જેમ સર્જનના આરંભે પવન હાજર હતો, તેમ આજેય અવિરત રીતે રહે છે.
વિદિતં યત્ તુ સૌશિર્યં તન્ નભસ્ તત્ર મારુતઃ । સ્પન્દાત્મેત્યાદિ સ મહાન્ પદાર્થેષ્વ્ ઇતિ ચોપનમ્
જે ખાલીપો તરીકે ઓળખાય છે, તે ત્યાં આકાશ છે અને તેમાં પવન વસે છે; પવનનું સ્વરૂપ હંમેશા હલનચલન છે અને તે વસ્તુઓમાં મહત્તમ તત્વ માનવામાં આવે છે.
ચિત્ત્વં તુ પરમાર્થેન સ્થાવરે જઙ્ગમે સ્થિતમ્ । ચોપનાન્ય્ અનિલૈર્ એવ ભવન્તિ ન ભવન્તિ ચ
મન સાચા અર્થમાં સ્થાવર અને જંગમ બંનેમાં સ્થિત છે; તેના પ્રગટ અને અપ્રગટ થવા માત્ર પવનથી જ થાય છે.
એવં ભ્રાન્તિમયં વિશ્વં પદાર્થાસ્ સંવિદંશવઃ । સર્ગાદિષુ યથૈવાસંસ્ તથૈવાદ્યાપિ સંસ્થિતાઃ
આ જગત ભ્રાંતિથી ભરેલું છે અને તેમાંની બધી વસ્તુઓ ચેતનાની કિરણો છે; જેમ સર્જનના આરંભે હતી, તેમ આજેય એ જ રીતે સ્થિર છે.
યથા વિશ્વપદાર્થાનાં સ્વભાવસ્ય વિજૃમ્ભણમ્ । અસત્યમ્ એવ સત્યાભં તદ્ એતત્ કથિતં તવ
જેમ જગતની બધી વસ્તુઓનું સ્વરૂપ દેખાવમાં સાચું લાગે છે, પણ વાસ્તવમાં ખોટું છે, એ રીતે આ વાત તને સમજાવવામાં આવી છે.
અયમ્ અસ્તઙ્ગતપ્રાયઃ પશ્ય રાજા વિદૂરથઃ । માલાશવસ્ય પદ્મસ્ય પત્યુસ્ તે યાતિ હૃદ્ગુહામ્
જુઓ, માળાની જેમ કમળના સ્વામી એવા રાજા વિદૂરથ હવે લગભગ વિદાય લઈ રહ્યા છે; તેઓ હવે તારા હૃદયની ગુહામાં પ્રવેશી રહ્યા છે.
કેન માર્ગેણ દેવેશિ યાન્ત્યૌ વૈ શવમણ્ડપમ્ । એનમ્ એવાશુ પશન્ત્યાવ્ આવાં ગચ્છાવ ઉત્તમે
દેવતાઓની રાણી, કયા માર્ગે આ બંને શમશાન તરફ જાય છે? ચાલો, આપણે જલ્દીથી એ જ માર્ગ જોઈને ઉત્તમ સ્થાન તરફ જઈએ.
મનુષ્યવાસનાન્તસ્સ્થં માર્ગમ્ આશ્રિત્ય ગચ્છતિ । એષો ઽહમ્ અપરં લોકં દૂરં યામીતિ ચિન્મયમ્
માણસની રહી ગયેલી વાસનાના માર્ગે ચાલીને, 'હું બીજાં કોઈ દૂરના લોકમાં જઈ રહ્યો છું' એમ વિચારતો, ચેતનાથી ભરેલો એ આત્મા આગળ વધે છે.
માર્ગેણાવાસનેનૈવ યા વસ્ તેનૈવ સમ્મતમ્ । પરસ્પરેચ્છા સંવિત્તિર્ ન હિ સૌહાર્દબન્ધિની
માણસ જે માર્ગે જાય છે, એ પોતાનાં જૂનાં સંસ્કારોને કારણે જ જાય છે; એકબીજાની ઇચ્છા કે સમજણ સાચા પ્રેમના બંધન નથી.
ઇતિ વિહિતકથાશમક્રમાયાં પરમદૃશિ પ્રસૃતે પ્રબોધભાનૌ । નૃપતિવરસુતામનસ્ય્ ઉદારે વિગલિતવિજ્ જરઢો વિદૂરથો ઽભૂત્
આ રીતે, જ્યારે વાતચીત શાંત થતી ગઈ અને જાગૃતિના પ્રકાશમાં પરમ દૃષ્ટિ પ્રસરી, ત્યારે ઉદાર મનવાળા વિદૂરથ, મોહમાંથી મુક્ત થઈ, રાજકુમારી સામે જાણે નિષ્પ્રાણ થઈ ગયા.
એતસ્મિન્ન્ અન્તરે રાજા પરિવૃત્તાક્ષિતારકઃ । બભૂવૈકતનુપ્રાણસ્ સદ્યશ્ શુષ્કસિતાધરઃ
એ વચ્ચે, રાજા, જેમના નેત્રો ઉપર તરફ વળી ગયા હતા, જાણે તેમનું પ્રાણ એક થઈ ગયું હોય એમ, તરત જ તેમના હોઠ સુકાઈ અને સફેદ થઈ ગયા.
જીર્ણપર્ણસવર્ણાભઃ ક્ષીણપાણ્ડુમુખચ્છવિઃ । ભૃઙ્ગકૂજિતસચ્છાયાશ્વાસકૂટાવિકૂણિતઃ
તેમની ચામડી સુકાયેલા પાન જેવી લાગી, ચહેરો ફિક્કો અને દુર્બળ દેખાયો; તેમનો શ્વાસ, મધમાખીનો ગુંજન જેવો, છાતીમાંથી અસમાન રીતે નીકળતો હતો.
મહામરણમૂર્છાન્ધકૂપે નિપતિતાશયઃ । અન્તર્નિલીનનિશ્શેષનેત્રાદીન્દ્રિયવૃત્તિમાન્
મહાન મરણની બેભાન ગૂફામાં તેની ચેતના પડી ગઈ હતી, અને તેની આંખો સહિતના બધા ઇન્દ્રિયોના કામકાજ અંદર જ ખેંચાઈ ગયા હતા.
ચિત્રન્યસ્ત ઇવાકારમાત્રદૃશ્યો વિચેતનઃ । નિસ્સ્પન્દસર્વાવયવસ્ સમુત્કીર્ણ ઇવોપલે
એને જોઈને એવું લાગતું હતું કે જાણે કોઈ ચિત્રમાં દોરેલી આકૃતિ હોય, માત્ર આકારથી દેખાતી, પણ ચેતનાવિહોણી, દરેક અંગ નિષ્ક્રિય, જાણે પથ્થર પર ફેંકાઈ ગઈ હોય.
બહુનાત્ર કિમ્ ઉક્તેન તાલુદેશેન તં જહૌ । પ્રાણઃ પિપતિષું વૃક્ષં સુપક્ષીવાન્તરિક્ષગઃ
હવે વધુ શું કહેવું? તેના તાળુમાંથી પ્રાણ બહાર નીકળી ગયા, જેમ પાંખોવાળું પક્ષી વૃક્ષ છોડીને આકાશમાં ઉડી જાય છે.
તં તે દદૃશતુર્ બાલે દિવ્યદૃષ્ટી નભોગતમ્ । જીવં પ્રાણમયં સંવિદ્ગન્ધલેશમ્ ઇવાનિલે
એ બે યુવતીઓએ દિવ્ય દ્રષ્ટિથી જોયું કે જીવાત્મા, જે પ્રાણ અને ચેતનાથી બનેલો છે, આકાશમાં ઊંચે જઈ રહ્યો છે, જેમ પવનમાં સુગંધનો આભાસ ફેલાય છે.