ઉદ્યાનાનિ વિમાનાનિ શોભનાનિ પુનઃ પુનઃ । સ્વકર્મભિર્ ઉપાત્તાનિ પુણ્યાનીત્ય્ એવ પુણ્યવાન્
વારંવાર સુંદર બગીચાઓ, મહેલ અને શુભ વસ્તુઓ પોતાના સારા કર્મોથી મળે છે; એથી સારા માણસના મનમાં આવે છે કે 'આ બધું પુણ્યના કારણે મળ્યું છે.'
ઇમાનિ કણ્ટકશ્વભ્રશસ્ત્રપત્ત્રવનાનિ ચ । સ્વકર્મદુષ્કૃતોત્થાનિ સંપ્રાપ્તાનીતિ પાપવાન્
આ કાંટાવાળા ખાડા, તીક્ષ્ણ પાંદડાવાળા જંગલો અને આવી બીજી દુઃખદ જગ્યા પોતાના ખરાબ કર્મોથી મળે છે; એથી પાપી માણસ વિચારે છે કે 'આ બધું પાપના કારણે મળ્યું છે.'
ઇયં મે સૌમ્યસંપાતા ધરણિશ્ શીતશાદ્વલા । સ્નિગ્ધચ્છાયાસવાપીકા પુરસ્સંસ્થેતિ મધ્યમઃ
આ મીઠી ધરતી, લીલા ઘાસથી ઠંડી, સરસ છાંયાવાળી વૃક્ષો અને તળાવોથી શોભાયમાન, શહેરની સામે આવેલી છે—આ મધ્યમ માણસ માટે છે.
અયં પ્રાપ્તો યમપુરમ્ અયમ્ એષ સ ભૂતપઃ । અયં કર્મવિચારો મે કૃત ઇત્ય્ અનુભૂતિમાન્
આ યમપુરમાં પહોંચવું છે; આ જીવોના સ્વામી છે; મારા કર્મોની તપાસ પૂરી થઈ—એવું અનુભવ થાય છે.
ઇતિ પ્રત્યેકમ્ અભ્યેતિ પૃથુસ્ સંસારષણ્ડકઃ । યથાસંસ્થિતનિશ્શેષપદાર્થાચારભાસુરઃ
આ રીતે, દરેકને અલગથી, મોટો સંસારનો જંગલ આવે છે, જેમાં દરેક વસ્તુ પોતાની જગ્યાએ રહેતી અને ક્રિયા કરતી દેખાય છે.
આકાશ એવ નિશ્શૂન્યે શૂન્યાત્મૈવં વિભોધવાન્ । દેશકાલક્રિયાદૈર્ઘ્યભાસુરો ઽપિ ન કિઞ્ચન
આકાશમાં, ખાલીપામાં, જાગેલા મનુષ્યને પોતાનું સ્વરૂપ પણ શૂન્ય જ લાગે છે; જગ્યા, સમય, ક્રિયા અને લંબાઈનો પ્રકાશ દેખાય છે, પણ વાસ્તવમાં કશું નથી.
ઇતો ઽયમ્ અહમ્ આદિષ્ટસ્ સ્વકર્મફલભોજને । ગચ્છામ્ય્ આશુ શુભં સ્વર્ગમ્ ઇતો નરકમ્ એવ વા
અહીંથી મને મારા પોતાના કર્મોના ફળ ભોગવવા માટે મોકલવામાં આવ્યો છું; હવે હું તરત જ શુભ સ્વર્ગમાં કે પછી નરકમાં જઈ રહ્યો છું.
અયં સ્વર્ગો મયા ભુક્તો ભુક્તો ઽયં નરકો ઽથવા । ઇમાસ્ તા યોનયો ત્યક્તા જાયે ઽહં સંસૃતૌ પુનઃ
આ સ્વર્ગ મેં ભોગવી લીધો છે, અથવા તો આ નરક પણ અનુભવ્યો છે; આ યોનિઓને છોડી ફરીથી હું સંસારના ચક્રમાં જન્મું છું.
અયં શાલિર્ અહં જાતઃ ક્રમાત્ ફલમ્ ઇહ સ્થિતમ્ । ઇત્ય્ ઉદર્કપ્રબોધેન બુદ્ધ્યમાનો ભવિષ્યતિ
આ ભાત છે—અહીં હું જન્મ્યો છું અને ધીમે ધીમે ફળ અહીં સ્થિર થાય છે; આમ, પરિણામની સમજથી મનુષ્ય જાગૃત બને છે.
સંસુપ્તવાસનસ્ ત્વ્ એવં બીજતાં યાત્ય્ અસૌ નરે । તદ્બીજં યોનિગલિતં ગર્ભો ભવતિ માતરિ
આ રીતે, સુપ્ત વાસનાઓ મનુષ્યમાં બીજરૂપ બની જાય છે; એ બીજ જ્યારે યોનિમાં પડે છે ત્યારે માતાના ગર્ભમાં ભ્રૂણ બને છે.
સ ગર્ભો જાયતે લોકે પૂર્વકર્માનુસારતઃ । ભવ્યો ભવત્ય્ અભવ્યો વા બાલકો લલિતાકૃતિઃ
એ ગર્ભ પૂર્વ જન્મના કર્મો પ્રમાણે દુનિયામાં જન્મે છે. એ બાળક ક્યારેક ભાગ્યશાળી બને છે, ક્યારેક અભાગી, પણ તેની કાયામાં બાળપણની મોહકતા હોય છે.
તતો ઽનુભવતીદં હિ યૌવનં મદનોન્મુખમ્ । તતો જરાં પદ્મમુખે હિમાશનિમ્ ઇવ ચ્યુતામ્
પછી એ યુવાનીનો અનુભવ કરે છે, જ્યાં કામના જાગે છે. ત્યારબાદ, કમળ જેવી મુખવાળી એ દેહ પર હિમ પડ્યા જેવું વૃદ્ધાપન આવે છે.
તતો ઽપિ વ્યાધિમરણં પુનર્ મરણમૂર્છનમ્ । પુનસ્ સ્વપ્નવદ્ આયાતં પિણ્ડૈર્ દેહપરિગ્રહમ્
પછી રોગ અને મૃત્યુ આવે છે, પછી ફરી મૃત્યુની બેભાન અવસ્થા આવે છે. પછી ફરી, સ્વપ્ન જેવું, એ પંચમહાભૂતથી બનેલું નવું દેહ ધારણ કરે છે.
યામ્યં યાતિ પુનર્ લોકં પુનર્ એનં ભ્રમક્રમમ્ । ભૂયો ભૂયો ઽનુભવતિ વ્યોમ્ન્ય્ એવ વ્યોમરૂપવાન્
પછી એ યમલોકમાં જાય છે, પછી ફરીથી આ ભટકવાની પ્રક્રિયા શરૂ થાય છે. વારંવાર, એ આકાશમાં, આકાશરૂપે, જન્મ અને મૃત્યુનો અનુભવ કરે છે.
આદિસર્ગે યથા દેવિ ભ્રમ એવ પ્રવર્તતે । તથા કથય મે ભૂયઃ પ્રસાદાદ્ બોધવૃદ્ધયે
હે દેવી, જેમ સર્જનના આરંભે ભ્રમ ઊભો થાય છે, તેમ તમે કૃપાથી મને ફરીથી સમજાવો જેથી મારી સમજ વધે.
પરમાર્થઘનં શૈલાઃ પરમાર્થઘનં દ્રુમાઃ । પરમાર્થઘનં પૃથ્વી પરમાર્થઘનં નભઃ
પર્વતો પણ પરમ તત્ત્વથી જ બનેલા છે, વૃક્ષો પણ પરમ તત્ત્વથી જ બનેલા છે, ધરતી પણ પરમ તત્ત્વથી જ બનેલી છે, આકાશ પણ પરમ તત્ત્વથી જ બનેલું છે.
સર્વાત્મકત્વાત્ સ યતો યથોદેતિ ચિદીશ્વરઃ । પરમાકાશશુદ્ધાત્મા તથા તત્ર ભવત્ય્ અલમ્
કારણ કે ચૈતન્ય સ્વરૂપ ભગવાન બધામાં વ્યાપ્ત છે, તેથી જે કંઈ પણ એમની પાસેથી પ્રગટે છે તે સર્વે પરમ આકાશ જેટલું શુદ્ધ છે; એટલું જ ત્યાં પૂરતું છે.
સર્ગાદૌ સ્વપ્નપુરુષન્યાયેનાદિપ્રજાપતિઃ । યથા સ્ફુરત્પ્રકચિતસ્ તથાદ્યાપિ સ્થિતા સ્થિતિઃ
સર્જનના આરંભે, સ્વપ્નમાં દેખાતા મનુષ્યની જેમ, પ્રથમ સૃષ્ટિકર્તા પ્રકાશરૂપે પ્રગટ થાય છે; એ જ સ્થિતિ આજે પણ યથાવત્ છે.
પ્રથમો ઽસૌ પ્રતિચ્છન્દઃ પદાર્થાનાં હિ બિમ્બકમ્ । પ્રતિબિમ્બિતમ્ એતસ્માદ્ યત્ તદ્ અદ્યાપિ સંસ્થિતમ્
પ્રથમ પ્રતિબિંબ એ જ વસ્તુઓનું મૂળ રૂપ છે; એમાંથી જે કંઈ પ્રતિબિંબિત થાય છે, તે આજેય સ્થિર છે.
યન્ નામ સુશિરં સ્થાનં દેહાનાં તદ્ગતો ઽનિલઃ । કરોત્ય્ અઙ્ગપરિસ્પન્દં જીવતીત્ય્ ઉચ્યતે તતઃ
શરીરનાં અંદરના ખોખલા ભાગમાં જે વાયુ જાય છે, એ અંગોમાં હલનચલન કરાવે છે; એટલે જ તેને જીવંત કહેવાય છે.
સર્ગાદાવ્ એવ મે વૈષા જઙ્ગમે ઽધિષ્ઠિતા સ્થિતિઃ । ચેતના અપિ નિસ્સ્પન્દાસ્ તેન તે પાદપાદયઃ
સૃષ્ટિના આરંભથી જ આ સ્થિતિ જીવંત પ્રાણીઓમાં સ્થિર છે; ચેતના તો અચળ છે, પણ એના કારણે જ વૃક્ષો વગેરે જેમ છે તેમ રહે છે.
ચિદાકાશો ઽયમ્ એવાંશં કુરુતે ચેતનોદિતમ્ । સ એવ સંવિદ્ ભવતિ શેષં તદ્ અપિ નૈવ તત્
આ જ ચેતનાના આકાશમાંથી ચેતનાથી જાગૃત થયેલો એક અંશ પ્રગટે છે; એ જ સંવેદના બને છે, બાકીનું સાચું એ નથી.
નરો યદિ ખુરપ્રાન્તં ચેતત્ય્ અક્ષિપટં ન તુ । તત્ તસ્ય નાક્ષિણિર્જીવં નાજીવત્ય્ એવ સર્વતઃ
માણસે જો માત્ર પગના નખના છેડે કે પાંપણના છેડે ધ્યાન આપે, પણ આંખને જોતું જ નથી, તો એ માટે આંખનું જીવંતપણું નથી, અને એ કદી પણ જીવતું નથી.
તથા ખં ખતયા ભૂમિર્ ભૂમિત્વેનાપ્તયા જલમ્ । યદ્ યથા ચેતતિ સ્વૈરં તદ્ વેત્ત્ય્ એવ તથાવપુઃ
એ જ રીતે, આકાશને આપણે આકાશ તરીકે, જમીનને જમીન તરીકે અને પાણીને પાણી તરીકે જોતાં હોઈએ છીએ; જે રીતે જેવું વિચારીએ, એ જ રીતે એ આપણને જાણાય છે.
ઇતિ સર્વશરીરેણ જઙ્ગમત્વેન જઙ્ગમમ્ । સ્થાવરં સ્થાવરત્વેન સર્વાત્મા ભાવયન્ સ્થિતઃ
આ રીતે, જે સર્વ શરીરોને ચાલતાં તરીકે અને સ્થાવર વસ્તુઓને સ્થિર તરીકે જુએ છે, એ સર્વમાં આત્મા તરીકે સ્થિર રહે છે.
તસ્માદ્ યજ્ જઙ્ગમં નામ તત્ સચોપનરૂપધૃત્ । તેન બુદ્ધં તતસ્ તદ્વત્ તદ્ એવાદ્યાપિ સંસ્થિતમ્
એથી, જે કંઈ ચાલતું કહેવાય છે, એ સાચે એ જ રૂપે છે; એ રીતે જાણવામાં આવે છે અને આજેય એ જ રીતે સ્થિર છે.
યજ્ જડાભિધમ્ આબુદ્ધં સ્થાવરં તેન વૈ પુનઃ । જડમ્ અદ્યાપિ સંવિદ્ધિ શિલાતરુતૃણાદિ તત્
જેને અજ્ઞાન અને જડ કહેવાય છે, અને જે જાણીતું નથી, એ અચળ છે; આજે પણ પથ્થર, વૃક્ષ, ઘાસ વગેરેને જડ જ જાણો.
ન તુ જાડ્યં પૃથક્ કિઞ્ચિદ્ અસ્તિ નાપિ ચ ચેતનમ્ । નાસ્તિ ભેદો ઽત્ર સર્ગાદૌ સત્તાસામાન્યકેન તુ
પણ ખરેખર જુદું જડપણ કે ચેતન કંઈ નથી; સર્જનના આરંભે અહીં કોઈ ફરક નહોતો, કારણ કે સર્વેમાં એક જ સત્તાનું સ્વરૂપ હતું.
વૃક્ષાણામ્ ઉપલાનાં યા નામાન્તસ્સ્થાસ્ સ્વસંવિદઃ । બુદ્ધ્યાદીનીહિતાન્ય્ એવ તાનિ તેષામ્ ઇહ સ્થિતિઃ
વૃક્ષો અને પથ્થરોમાં રહેલા નામો એ તેમની પોતાની અંદરની જાણ છે; અહીં તેમનું અસ્તિત્વ પણ બુદ્ધિ વગેરેના હોવાને કારણે જ છે.
વિદો ઽન્તસ્ સ્થાવરાદેર્ યાસ્ તસ્યા બુદ્ધ્યાદયો હિ તે । અન્યાભિધાનાસ્ ત્વ્ અન્યાર્થાસ્ સઙ્કેતૈર્ અપરૈસ્ સ્થિતાઃ
અચળ વગેરેની અંદર જે બુદ્ધિ અને બીજા તત્વો છે, એ તો ફક્ત બીજા નામ છે, જે જુદા અર્થ માટે જુદી સંજ્ઞાથી નિર્ધારિત થયાં છે.