યદેષન્મોહમ્ આદત્તે નાદત્તે પવનસ્ તદા । ન ત્વ્ આદત્તે યથા પ્રાણાન્ મોહમ્ આયાત્ય્ અલં તદા
જ્યારે મોહ મનમાં વસી જાય છે, ત્યારે શ્વાસ કંઈ જ ગ્રહણ કરતો નથી; પણ જ્યારે શ્વાસ જીવનની જેમ ગ્રહણ કરતો નથી, ત્યારે મોહ પૂરતો ઊભો થાય છે.
અન્યોઽન્યં પુષ્ટતાં યાતૈર્ મોહાત્ સંવેદનભ્રમૈઃ । જન્તુઃ પાષાણતામ્ એતિ સ્થિતમ્ ઇત્ય્ આદિસર્ગતઃ
મોહથી ઉપજતી સમજણની ગડબડ અને એકબીજાને મજબૂત બનાવવાથી જીવ પથ્થર જેવો નિર્વિકાર બની જાય છે, જાણે એ જ એની મૂળ સ્થિતિ હોય.
વ્યથાં વિમોહં મૂર્છાં ચ ભ્રમં વ્યાધિમ્ અચેતનમ્ । કિમ્ અર્થમ્ અયમ્ આયાતિ દેહો ખણ્ડાઙ્ગવાન્ અપિ
આ શરીર પાસે બધા અંગો હોવા છતાં દુઃખ, મોહ, બેભાન થવું, ગેરસમજ, રોગ અને અચેતનતા શા માટે આવે છે?
એવં સંવિદિતં કર્મ સર્ગાદૌ સ્પન્દનં વિદઃ । યદ્ય્ અસ્મિન્ સમયે દુઃખં કાલેનૈતાવતેદૃશમ્
આ રીતે, સર્જનના આરંભે જે કર્મ કહેવાય છે એ જ ચેતનાનો સ્પંદન છે; જો આ સમયે દુઃખ થાય છે, તો એ માત્ર આટલા સમય માટે જ છે.
સ્યાત્ કચત્ય્ એવ વિટપગુચ્છવત્ તત્ સ્વભાવજમ્ । વેત્તિ ચિત્ત્વવિજૃમ્ભોત્થં નાન્યદ્ અત્રાસ્તિ કારણમ્
જેમ ઝાડની ડાળીઓ હલતી હોય છે, એ તેમનું સ્વભાવ છે; એ ચેતનાની ફેલાવટથી થાય છે, અહીં બીજું કોઈ કારણ નથી.
યદા વ્યથાવશાન્ નાડ્યસ્ સ્વસઙ્કોચવિકાસને । ત્યજન્તિ મરુતો દેહાત્ પરિયાન્તિ નિજાં સ્થિતિમ્
જ્યારે દુઃખના કારણે નાડીઓ પોતાનો સંકોચ અને વિસ્તરણ છોડે છે, ત્યારે શ્વાસો શરીર છોડીને પોતાની સ્થિતિમાં પાછા જાય છે.
પ્રવિષ્ટા ન વિનિર્યાન્તિ નિર્યાતાઃ પ્રવિશન્તિ નો । યદા વાતા વિનાડિત્વાત્ તદાસ્પન્દાન્ મૃતિર્ ભવેત્
જ્યારે શ્વાસો અંદર જાય છે પણ બહાર નથી આવતાં, અથવા બહાર જાય છે પણ અંદર નથી આવતાં, અને નાડીઓમાં શ્વાસોનું ચાલવું બંધ થઈ જાય છે, ત્યારે એ અટકવાથી મૃત્યુ થાય છે.
ન વિશત્ય્ એવ વા નૈવ નિર્યાતિ પવનો યદા । શરીરાન્ નાડિવૈધુર્યે મૃત ઇત્ય્ ઉચ્યતે તદા
જ્યારે પવન અંદર પણ નથી જતો અને બહાર પણ નથી આવતો, અને શરીરની નાડીઓ બગડી જાય છે, ત્યારે એ વ્યક્તિને મૃત્યુ પામેલો કહેવાય છે.
આગન્તવ્યં મયા નાશં કાલેનૈતાવતેતિ યા । પૂર્વં સંવિદિતા સંવિદ્ યાતિ તચ્ચોદિતા મૃતિમ્
મારે આ સમયએ નાશ પામવું પડશે એવી સમજ, જે પહેલેથી જ જાણી હતી, એ સમજ જ્યારે સમય આવે ત્યારે મૃત્યુ તરફ આગળ વધે છે.
ઈદૃશેન મયેહેત્થં ભાવ્યમ્ ઇત્ય્ આદિસર્ગજા । સંવિદ્ બીજકલાનાશં ન કદાચન ગચ્છતિ
આ રીતે મને આ રીતે વર્તવું જોઈએ એવી જે સમજ સૃષ્ટિના આરંભથી જ ઊભી થાય છે, એ સમજ ક્યારેય ચેતનાના બીજરૂપ નાશ તરફ નથી જતી.
સંવિદો વેદનં નામ સ્વભાવો ઽવ્યતિરેકવાન્ । તસ્માત્ સ્વભાવસંવિત્તેર્ નાન્યન્ મરણજન્મની
ચેતનાનું સ્વરૂપ એટલે જ્ઞાન, જે કદી પણ અલગ પડતું નથી; એટલે ચેતનાના સ્વભાવ સિવાય જન્મ કે મૃત્યુમાં બીજું કશું નથી.
ક્વચિદ્ આવર્તવદ્ દૌસ્સ્થ્યં ક્વચિન્ નદ્યાં જલં યથા । ક્વચિત્ સૌમ્યં ક્વચિજ્ જીવધર્મીદં ચેતનં તથા
ક્યારેક ચેતના વાવાઝોડા જેવી અસ્વસ્થ થાય છે, ક્યારેક નદીના પાણી જેવી શાંત, તો ક્યારેક મૃદુ બને છે—આ જીવચેતના પણ એવી જ છે.
યથા લતાયાઃ પર્વાણિ દીર્ઘાયા મધ્યમધ્યતઃ । તથા ચેતનસત્તાયા જન્માનિ મરણાનિ ચ
જેમ લાંબી વેલનાં સાંધા વચ્ચે આવે છે, એમ જ ચેતનાની અવિરત ધારા વચ્ચે જન્મ અને મરણ આવે છે.
ન જાયતે ન મ્રિયતે ચેતનં પુરુષઃ ક્વચિત્ । સ્વપ્નસમ્ભ્રમવદ્ ભ્રાન્તમ્ એતત્ પશ્યતિ કેવલમ્
ચેતનરૂપ પુરુષ ક્યારેય જન્મતો નથી કે મરતો નથી; એ તો માત્ર સ્વપ્નમાં થતી ગૂંચવણ જેવી ભ્રાંતિ જ જુએ છે.
પુરુષશ્ ચેતનામાત્રં સ કદા ક્વેવ નશ્યતિ । ચેતનવ્યતિરિક્તં ચ વદાન્યત્ કિં પુમાન્ ભવેત્
પુરુષ તો શુદ્ધ ચેતના સિવાય બીજું કંઈ નથી—તો એ ક્યારે અને ક્યાં નાશ પામે? અને ચેતના સિવાય પુરુષ બીજું શું હોઈ શકે? કહો તો.
ક્વાદ્ય યાવન્ મૃતં બ્રૂહિ ચેતનં કસ્ય કિં કથમ્ । મ્રિયન્તે દેહલક્ષાણિ ચેતનં સ્થિતમ્ અક્ષયમ્
કહો, આજ સુધી ક્યારે, કોની, શું અને કેવી રીતે ચેતનાનો અંત આવ્યો છે? અનંત શરીરો મરે છે, પણ ચેતના તો અખંડિત જ રહે છે.
અમરિષ્યત્ તુ ચેચ્ ચિત્ત્વમ્ એકસ્મિન્ન્ એવ તન્મૃતે । અભવિષ્યન્ સર્વ એવ મૃતા એકમૃતાવ્ ઇહ
જો મન માત્ર એક જ પ્રાણીમાં મરી જાય, તો એ એકના મરણથી અહીં બધા જ મરી જાય.
વાસનામાત્રવૈચિત્ર્યં યજ્ જીવો ઽનુભવેત્ સ્વયમ્ । તસ્યૈવ જન્મમરણે નામની પરિકલ્પિતે
માત્ર વાસનાઓની વિવિધતા જ જીવ આત્માએ પોતે અનુભવવી પડે છે; એ માટે જ જન્મ અને મરણના નામ રાખવામાં આવ્યા છે.
એવં ન કિઞ્ચિન્ મ્રિયતે જાયતે ન ચ કશ્ચન । વાસનાવર્તગર્તેષુ જીવો લુઠતિ કેવલમ્
આ રીતે, કંઈ જન્મતું નથી કે કોઈ મરતું નથી; જીવ માત્ર વાસનાઓના ચક્રમાં ફંસી ફરે છે.
અત્યન્તાસમ્ભવાદ્ એવ દૃશ્યસ્યાસૌ ચ વાસના । નાસ્ત્ય્ એવેતિ વિચારેણ દૃઢજ્ઞાને વિનશ્યતિ
દેખાતું બધું અશક્ય હોવાથી, એ વાસના 'આ છે જ નહીં' એમ વિચારવાથી અને પક્કા જ્ઞાનથી નાશ પામે છે.
અનુદિતમ્ ઉદિતં જગત્પ્રબન્ધં ભવભયતો વ્યસનૈર્ વિલોક્ય સમ્યક્ । અલમ્ અનુદિતવાસનો હિ જીવો ભવતિ વિમુક્ત ઇતીહ સત્યમ્ અસ્તુ
જગતની ઉત્પત્તિ અને વિનાશને, અને જીવનના ભયથી થતી પીડાઓને સારી રીતે જોતા, એ સાચું માનવું જોઈએ કે જે જીવમાં વાસનાઓ ઉદ્ભવતી નથી, એ ખરેખર મુક્ત છે.
યથૈષ જન્તુર્ મ્રિયતે જાયતે ચ યથા પુનઃ । તન્ મે કથય દેવેશિ પુનર્ બોધવિવૃદ્ધયે
જેમ આ પ્રાણી મરે છે અને ફરી જન્મે છે, એ રીતે, દેવી, કૃપા કરીને મને કહો જેથી મારું જ્ઞાન વધુ વધે.
નાડીપ્રવાહે વિધુરે યદા વાતવિસંસ્થતામ્ । જન્તુઃ પ્રાપ્નોતિ હિ તદા શામ્યતીવાસ્ય ચેતનમ્
જ્યારે નાડીઓના પ્રવાહમાં વાયુથી ગડબડ થાય છે, ત્યારે એ પ્રાણીએ એવી સ્થિતિ પામે છે કે તેનું ચેતન શાંત થતું લાગે છે.
શુદ્ધં હિ ચેતનં નિત્યં નોદેતિ ન ચ શામ્યતિ । સ્થાવરે જઙ્ગમે વ્યોમ્નિ શૈલે ઽગ્નૌ પવને સ્થિતમ્
શુદ્ધ ચેતના સદાય અવિનાશી છે; એ ન તો ઉદય પામે છે, ન તો શાંત થાય છે. એ સ્થાવર, જંગમ, આકાશ, પર્વત, અગ્નિ અને પવનમાં સર્વત્ર વ્યાપી છે.
કેવલં વાતસંરોધાદ્ યદા સ્પન્દઃ પ્રશામ્યતિ । મૃત ઇત્ય્ ઉચ્યતે દેહસ્ તદા સ જડનામકઃ
જ્યારે માત્ર શ્વાસના અવરોધથી શરીરનો બધો હલનચલન બંધ થઈ જાય છે, ત્યારે તેને મરેલું કહેવામાં આવે છે અને એ સમયે એ શરીર નિષ્ક્રિય કહેવાય છે.
તસ્મિન્ દેહે શવીભૂતે વાતે ખાનિલતાં ગતે । ચેતનં વાસનાયુક્તં ખાત્મ તત્રૈવ તિષ્ઠતિ
જ્યારે એ શરીર મૃતદેહ બની જાય છે અને શ્વાસ હવામાં વિલીન થઈ જાય છે, ત્યારે સંસ્કારોવાળી ચેતના, આકાશ જેવી આત્મા, એ જ જગ્યાએ રહે છે.
જીવ ઇત્ય્ ઉચ્યતે તસ્ય નામાણોર્ વાસનાવતઃ । તત્રૈવાસ્તે સ ચ શવાગારે ગગનકે તથા
જેમાં સંસ્કારો હોય છે અને જે સૂક્ષ્મ હોય છે, તેને જ 'જીવ' કહેવાય છે; એ ત્યાં જ રહે છે, ભલે એ મૃતદેહ પાસે હોય કે આકાશમાં હોય.
તતો ઽસૌ પ્રેતશબ્દેન પ્રોચ્યતે વ્યવહારિભિઃ । ચેતનો વાસનામિશ્રસ્ સામોદાનિલવત્ સ્થિતઃ
આથી સામાન્ય ભાષામાં તેને 'પ્રેત' કહેવાય છે; સંસ્કારો સાથે જોડાયેલી આ ચેતના સુગંધિત વાયુ જેવી રીતે સ્થિર રહે છે.
ઇદં સર્વં પરિત્યજ્ય યદાસ્તે દર્શનાન્તરે । સ સ્વપ્ન ઇવ સઙ્કલ્પ ઇવ નાનાકૃતિસ્ તદા
જ્યારે બધું છોડીને મન બીજું જ કંઈક જુએ છે, ત્યારે એ સ્વપ્ન કે કલ્પના જેવી અનેક રીતે દેખાય છે.
તસ્મિન્ન્ એવ પ્રદેશે ઽન્તઃ પૂર્વવત્ સ્મૃતિભાગ્ ભવેત્ । તદૈવ મૃતિમૂર્છાન્તે પશ્યત્ય્ અન્યચ્ છરીરકમ્
એ જ જગ્યાએ, અંદરથી, પહેલાં જેવું સ્મરણ થાય છે; મૃત્યુ કે બેભાન થવાના અંતે, એ બીજું શરીર જોઈ શકે છે.