એવમ્ એષા પ્રયાતા તુ ભર્તા પશ્ય મમામ્બિકે । પ્રવૃત્તઃ પ્રાણસન્ત્યાગે કર્તવ્યમ્ કિમ્ ઇહાધુના
આ રીતે એ તો ચાલ્યા ગયા, હે અંબિકા, જુઓ—એના પતિએ જીવ છોડવાનું શરૂ કર્યું છે; હવે અહીં શું કરવું?
ભાવાભાવેષુ ભાવાનાં કથં નિયતિર્ આગતા । કથં ભૂયો ઽપ્ય્ અનિયતિર્ મૃતિજન્માદિષૂચિતા
જીવના હોવા-નહોવામાં નસીબ કેવી રીતે આવે છે? અને મૃત્યુ-જન્મ જેવી બાબતોમાં ફરીથી અનિશ્ચિતતા કેમ કહેવાય છે?
કથં સ્વભાવસંસિદ્ધિઃ કથં સત્તા પદાર્થગા । કથમ્ અગ્ન્યાદિષૂષ્ણત્વં પૃથ્વ્યાદૌ સ્થિરતા કથમ્
કેમ સ્વભાવથી ગુણો પ્રગટે છે? વસ્તુઓમાં અસ્તિત્વ કેવી રીતે આવે છે? અગ્નિમાં તાપ કેવો રહે છે અને પૃથ્વી જેવી વસ્તુઓમાં સ્થિરતા કેમ રહે છે?
હિમાદિષુ કથં શૈત્યં કા સત્તા કાલખાદિષુ । ભાવાભાવગ્રહોત્સર્ગસ્ સ્થૂલસૂક્ષ્મદૃશઃ કથમ્
હિમ જેવી વસ્તુઓમાં ઠંડક કેવી રીતે રહે છે? સમય, દિશા વગેરેમાં અસ્તિત્વ શું છે? સૃષ્ટિ અને વિનાશ કેવી રીતે થાય છે અને સ્થૂળ-સૂક્ષ્મ વસ્તુઓનું જ્ઞાન કેવી રીતે થાય છે?
કથમ્ અત્યન્તમ્ ઉચ્છ્રાયં તૃણગુલ્માઙ્કુરાદિકમ્ । વસ્તુનાયાત્ય્ અનષ્ટે ઽપિ સ્થિતે સ્વોચ્છ્રાયકારણે
ઘાસ, ઝાડીઓ કે અંકુરોમાં જે ઊંચાઈ દેખાય છે, એનું કારણ હોવા છતાં અને વસ્તુ નાશ પામ્યા વિના પણ ક્યારેક એ ઊંચાઈ કેમ દેખાતી નથી?
મહાપ્રલયસંપત્તૌ સર્ગાસ્થાસ્તમયે સતિ । અનન્તાકાશમ્ આશાન્તં સદ્ બ્રહ્મૈવાવતિષ્ઠતે
મહાપ્રળયના સમયે, જ્યારે સૃષ્ટિ અને તેનું આધાર બધું લય પામે છે, ત્યારે અનંત અને શાંત, આકાશ જેવું સત્ય બ્રહ્મજ અસ્તિત્વમાં રહે છે.
તચ્ચિદ્રૂપતયા તેજઃકણો ઽહમ્ ઇતિ ચેતતિ । સ્વપ્ને સંવિદ્ યથા હિ ત્વમ્ આકાશગમનાદિ વા
એ ચેતન સ્વરૂપે પોતાને પ્રકાશના કણ તરીકે માને છે, 'હું આ છું' એમ વિચારે છે. જેમ તમે સ્વપ્નમાં જાગૃતિ અનુભવો છો અથવા આકાશમાં ઉડતા હોવ તેમ.
તેજઃકણો સૌસ્થૂલત્વમ્ આત્મનાત્મનિ વિન્દતિ । અસત્યમ્ એવ સત્યાભં બ્રહ્માણ્ડં તદ્ ઇદં સ્મૃતમ્
પ્રકાશનો એ કણ પોતામાં જ સ્થૂળતા અનુભવે છે. આ બ્રહ્માંડ અસત્ય હોવા છતાં, સાચા જેવું દેખાય છે અને એવું જ માનવામાં આવે છે.
તત્રાન્તર્ બ્રહ્મ તદ્ વેત્તિ બ્રહ્માહમ્ અયમ્ ઇત્ય્ અથ । મનોરાજ્યં સ કુરુતે ખાત્મૈવ તદ્ ઇદં જગત્
તેમાં બ્રહ્મ પોતાને 'હું બ્રહ્મ છું' એમ ઓળખે છે. પછી મનથી રાજય રચે છે; આ જગત તો એના આકાશ જેવાં સ્વરૂપનું જ છે.
તસ્મિન્ પ્રથમતસ્ સર્ગે યા યથા યત્ર સંવિદઃ । કથિતાસ્ તાસ્ તથા તત્ર સ્થિતા અદ્યાપિ નિશ્ચલાઃ
પ્રથમ સર્જનમાં જે જે રીતે અને જ્યાં જ્યાં જાગૃતિના સ્વરૂપો કહેવામાં આવ્યા, એ બધાં આજેય ત્યાં જ અડગ રીતે સ્થિર છે.
યદ્ યથા સ્ફુરિતં ચિત્ત્વં તત્ તથાન્યત્મ ચિદ્ ભવેત્ । સ્વયમ્ એવાનિયમિતસ્ તતસ્ સ્યાન્ નેહ કિઞ્ચન
ચેતનાનું મન જે રીતે દેખાય છે, એ જ રીતે બીજું સ્વરૂપ બની જાય છે; પોતે કોઈ બંધન વગર છે, એટલે અહીં કશુંયે સ્થિર નથી.
ન ચ નામ નકિઞ્ચિત્ત્વં યુજ્યતે ચિત્સ્વરૂપિણઃ । ત્યક્ત્વા સમસ્તસંસ્થાનં હિ સંતિષ્ઠતુ વૈ કથમ્
ચેતનાના સ્વરૂપ માટે 'કંઈ નથી' એવું કહેવાય નહીં; કારણ કે, જ્યારે બધાં રૂપો છોડાય જાય, ત્યારે એ કેવી રીતે રહી શકે?
સર્ગાદૌ સ્વયમ્ એવાન્તશ્ ચિદ્ યથા કચિતાત્મનિ । હિમાગ્ન્યાદિતયાદ્યાપિ સા તથાસ્તે સ્વસત્તયા
સૃષ્ટિના આરંભે ચેતના પોતે જ પોતાના અંદર વિવિધ રૂપ ધારણ કરે છે; આજે પણ એ પોતાની જ સત્તાથી ઠંડક, અગ્નિ વગેરે રૂપે રહે છે.
તસ્માત્ સ્વસત્તાસન્ત્યાગસ્ સતઃ કર્તું ન યુજ્યતે । યદા ચિદાદેસ્ તેનેયં નિયતિર્ ન વિનશ્યતિ
એથી, જે છે એ પોતાનું અસ્તિત્વ છોડે એ શક્ય નથી; ચેતના વગેરે જ્યાં સુધી છે, ત્યાં સુધી આ વ્યવસ્થા ટકી રહે છે.
યદ્ યથા કચિતં યત્ર વ્યોમરૂપ્ય્ અપિ પાર્થિવમ્ । સર્ગાદૌ તસ્ય ચલિતુમ્ અદ્ય યાવન્ ન યુજ્યતે
સૃષ્ટિના આરંભથી આજ સુધી, જગતમાં જે કંઈ પણ જ્યાં પણ બનેલું છે, એ આકાશ જેવું હોય કે પૃથ્વી જેવું, એ પોતાનાં સ્થાન પરથી ખસે એવું શક્ય નથી.
યા યથા ચિત્ પ્રકચિતા પ્રતિપક્ષવિદં વિના । ન સા તતઃ પ્રચલતિ વેદનાભ્યાસતસ્ સ્વયમ્
ચેતના જે રીતે પણ પ્રગટે છે, જો સામે કોઈ વિરુદ્ધ શક્તિ ન હોય, તો એ પોતાનાં સ્વરૂપમાંથી કદી હટતી નથી; અનુભવની આદતથી એ એવી જ રહે છે.
જગદાદાવ્ અનુત્પન્નં યચ્ ચેદમ્ અનુભૂયતે । તત્ સંવિદ્વ્યોમકચનં સ્વપ્નસ્ત્રીસુરતં યથા
જગતના આરંભે જે કંઈ ઉત્પન્ન થયું નથી, છતાં જે અનુભવાય છે, એ ચેતનાના આકાશની રચના છે—જેમ સ્વપ્નમાં સ્ત્રીને મળતો આનંદ હોય છે.
અસત્યમ્ એવ સત્યાભં પ્રતિભાનમ્ ઇતિ સ્થિતમ્ । ઇતિ સ્વભાવસંવિત્તિર્ ઇત્થં ભૂતાનુભૂતયઃ
અસત્ય હોવા છતાં જે સત્ય જેવું દેખાય છે, એ જ પ્રતીતિ છે—આ રીતે ચેતનાની સ્વભાવજ જાણ અને જીવોની અનુભૂતિઓ આવી જ છે.
સર્ગાદૌ યા યથા રૂઢા સંવિત્કચનસન્તતિઃ । સાદ્યાપિ ચાલિતાન્યેન સ્થિતા નિયતિર્ દૃશ્યતે
સૃષ્ટિના આરંભે જે ચેતનાની ધારા સ્થાપિત થઈ હતી, તે આજે પણ બીજાની અસરથી હલનચલન થાય છતાં, સ્થિર જ જોવા મળે છે.
ગૃહીતવ્યોમતાસંવિચ્ ચિદ્વ્યોમ વ્યોમતાં ગતમ્ । ગૃહીતકાલતાસંવિચ્ ચિન્નભઃ કાલતાં ગતમ્
જે ચેતના આકાશરૂપે સ્વીકારી છે, તે આકાશની જાગૃતિ બની જાય છે; અને જે ચેતના સમયરૂપે સ્વીકારી છે, તે ચેતના પણ સમયરૂપ આકાશ બની જાય છે.
ગૃહીતજલસંવિદ્ ચિદ્વ્યોમ વારિ વ્યવસ્થિતમ્ । સ્વપ્ને તથા હિ પુરુષઃ પશ્યત્ય્ આત્મનિ વારિતામ્
જે ચેતના જળરૂપે સ્વીકારી છે, તે ચેતના આકાશમાં જળરૂપે સ્થિર થાય છે; સ્વપ્નમાં પણ મનુષ્ય પોતાના અંદર જળને જોઈ શકે છે.
સ્વમરુત્સંવિદા ભાતિ ભવત્ય્ એષા યથાસ્થિતા । ચિચ્ચમત્કારચાતુર્યમ્ અસદ્ એતત્ સમૂહતે
પવનની પોતાની જાગૃતિથી તે જેમ છે તેમ તેજ પામે છે; ચેતનાની આ કુશળતા અસત્યને પણ સાચું માની લે છે.
ખત્વં મરુત્ત્વમ્ ઉર્વીત્વમ્ અપ્ત્વમ્ અગ્નિત્વમ્ અપ્ય્ અસત્ । વેત્ત્ય્ અન્તસ્ સ્વપ્નસઙ્કલ્પધ્યાનેષ્વ્ ઇવ ચિતિસ્ સ્વયમ્
આકાશ, વાયુ, ધરતી, પાણી અને અગ્નિ — આ બધાં અવસ્થાઓ ખરેખર અસ્તિત્વ ધરાવતી નથી; ચેતના પોતે જ આ વાતને અંદરથી જાણે છે, જેમ કે સ્વપ્ન, કલ્પના અને ધ્યાનમાં અનુભવાય છે તેમ.
મરણાનન્તરં કર્મફલાનુભવનક્રમમ્ । સર્વકર્મેહશાન્ત્યર્થં શ્રુતં શ્રેયસ્કરં શૃણુ
મૃત્યુ પછી કર્મના ફળ ભોગવવાનો જે ક્રમ છે અને અહીં સર્વ કર્મોની શાંતિ માટે જે ઉપદેશ આપવામાં આવ્યો છે, તે શ્રેષ્ઠ અને કલ્યાણકારક છે — હવે એ સાંભળ.
રૂઢાદિસર્ગે નિયતિર્ યૈકદ્વિત્રિચતુર્મિતા । પુષ્ટ્યાદિષ્વ્ આયુષઃ પુંસાં તસ્યાથ નિયતિં શૃણુ
સૃષ્ટિની શરૂઆતમાં જે નિયમિત ક્રમ એક, બે, ત્રણ કે ચાર પ્રકારનો હોય છે, અને જીવના આયુષ્યમાં પોષણ વગેરે બાબતોમાં જે નિયમ છે, એ વિશે હવે સાંભળ.
દેશકાલક્રિયાદ્રવ્યશુદ્ધ્યશુદ્ધી સ્વકર્મણામ્ । ઊનત્વે ચાધિકત્વે ચ નૃણાં કારણમ્ આયુષઃ
માનવના આયુષ્યમાં વધઘટ થવાનું કારણ છે: સ્થાન, સમય, ક્રિયા, દ્રવ્ય અને પોતાના કર્મોની શુદ્ધિ કે અશુદ્ધિ.
સ્વકર્મધર્મે હ્રસતિ હ્રસત્ય્ આયુર્ નૃણામ્ ઇહ । વૃદ્ધે વૃદ્ધિમ્ ઉપાયાતિ સમમ્ એવ ભવેત્ સમે
જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ પોતાનું કર્તવ્ય ઓછું કરે છે, ત્યારે અહીં મનુષ્યોનું આયુષ્ય પણ ઘટે છે; જ્યારે કર્તવ્ય વધે છે, ત્યારે આયુષ્ય પણ વધે છે; અને જ્યારે બંને સ્થિર રહે છે, ત્યારે આયુષ્ય પણ સ્થિર રહે છે.
બાલમૃત્યુપ્રદૈર્ બાલો યુવા યૌવનમૃત્યુદૈઃ । વૃદ્ધમૃત્યુપ્રદૈર્ વૃદ્ધઃ કર્મભિર્ મૃતિમ્ ઋચ્છતિ
બાળક એવા કર્મોથી મૃત્યુ પામે છે જે બાળપણમાં મૃત્યુ લાવે છે; યુવાન એવા કર્મોથી મૃત્યુ પામે છે જે યુવાનીમાં મૃત્યુ લાવે છે; અને વૃદ્ધ એવા કર્મોથી મૃત્યુ પામે છે જે વૃદ્ધાવસ્થામાં મૃત્યુ લાવે છે.
યો યથા શાસ્ત્રમ્ આરબ્ધં સ્વધર્મમ્ અનુતિષ્ઠતિ । ભાજનં ભવતિ શ્રીમાન્ સ યથાશાસ્ત્રમ્ આયુષઃ
જે વ્યક્તિ શાસ્ત્ર મુજબ પોતાનું કર્તવ્ય કરે છે, તે શાસ્ત્ર પ્રમાણે આયુષ્ય અને સમૃદ્ધિનો ભાગીદાર બને છે.
એવં કર્માનુસારેણ જન્તુર્ અન્ત્યાં દશામ્ ઇતઃ । ભવત્ય્ અસ્તઙ્ગતવચો દૃઙ્મર્મચ્છેદિવેદનઃ
આ રીતે, પોતાના કર્મ પ્રમાણે જીવ અહીંથી અંતિમ અવસ્થાએ પહોંચે છે—જ્યારે બોલી શકતો નથી, નજર ધૂંધળી પડે છે અને શરીરના મુખ્ય અંગોમાં દુઃખ અનુભવાય છે.