મનો મનનવિક્ષુબ્ધં દિશો દશ વિધાવતિ । મન્દરાહનનોદ્ધૂતં ક્ષીરાર્ણવપયો યથા
મન વિચારોના ઉથલપાથલથી અશાંત થઈ દસ દિશામાં દોડે છે, જેમ કે મંદર પર્વતના આઘાતથી દૂધના દરિયાની લહેરો ઉછળે છે.
કલ્લોલકલનાવર્તં માયામકરમાલિનમ્ । ન નિરોદ્ધું સમર્થો ઽસ્મિ મનોમોહમહાર્ણવમ્
મનના મોહરૂપ મહાસાગરને, જેમાં મોહના તરંગો, ઘૂંટણાં અને માયાના મગરો છે, હું રોકી શકતો નથી.
ભોગદૂર્વાઙ્કુરાકાઙ્ક્ષી શ્વભ્રપાતમ્ અચિન્તયન્ । મનોહરિણકો બ્રહ્મન્ દૂરં વિપરિધાવતિ
ભોગના કુમળા અંકુરોની ઇચ્છા રાખતું મનરૂપી હરણ, ખાડામાં પડી જવાની ચિંતા કર્યા વિના, હે બ્રાહ્મણ, દૂર દૂર દોડે છે.
ન કદાચન મે ચેતસ્ તામ્ આલૂનવિશીર્ણતામ્ । ત્યજત્ય્ આકુલયા વૃત્ત્યા ચઞ્ચલત્વમ્ ઇવાર્ણવઃ
મારું મન ક્યારેય તેની ઉથલપાથલવાળી સ્થિતિ છોડતું નથી, જેમ દરિયો કદી શાંત થતો નથી અને સતત હલચલ કરતો રહે છે.
ચેતશ્ ચઞ્ચલયા વૃત્ત્યા ચિન્તાનિચયચઞ્ચુરમ્ । ધૃતિં બધ્નાતિ નૈકત્ર કેસરી પઞ્જરે યથા
મન પોતાની ચંચળતાથી અને અનેક ચિંતાઓથી હલચલ થાય છે, અને તે પોતાની દૃઢતા અનેક જગ્યાએ બાંધે છે, જેમ સિંહ પાંજરામાં બંધાય છે.
મનો મોહરથારૂઢં શરીરાચ્ છમતાસુખમ્ । હરત્ય્ ઉપગતોદ્યોગં હંસઃ ક્ષીરમ્ ઇવામ્ભસઃ
મન મોહના રથ પર ચઢીને, શરીરના ક્ષણિક સુખને ચોરી લે છે, જેમ હંસ પાણીમાંથી દૂધ અલગ કરે છે.
અનલ્પકલ્પનાતલ્પે નિલીનાશ્ ચિત્તવૃત્તયઃ । મુનીન્દ્ર ન પ્રબુધ્યન્તે તેન તપ્તો ઽહમ્ આકુલઃ
અનંત કલ્પનાઓના નાનકડા પથારે મનની લહેરો છુપાઈ ગઈ છે, હે મહાન મુનિ, એથી હું ખૂબ જ દુઃખી અને વ્યાકુળ છું.
ક્રોડીકૃતદૃઢગ્રન્થિતૃષ્ણાસૂત્રોમ્ભિતાત્મના । વિહગો જાલકેનેવ બ્રહ્મન્ બદ્ધો ઽસ્મિ ચેતસા
મજબૂત રીતે ગાંઠાયેલા તૃષ્ણાના દોરાથી મનમાં જ બંધાઈ ગયો છું, હે બ્રાહ્મણ, જાણે પક્ષી જાળમાં ફસાઈ જાય એમ.
સતતામર્ષધૂમેન ચિન્તાજ્વાલાબિલેન ચ । વહ્નિનેવ તૃણં શુષ્કં મુને દગ્ધો ઽસ્મિ ચેતસા
સદાય ગુસ્સાના ધૂમાડા અને ચિંતા જેવી અગ્નિની જ્વાળાઓથી, હે મુનિ, હું મનથી એ રીતે સળગી ગયો છું જેમ સુકું ઘાસ આગમાં બળી જાય.
ક્રૂરેણ જડતાં યાતસ્ તૃષ્ણાભાર્યાનુગામિના । શવઃ કૌલેયકેનેવ બ્રહ્મન્ ભુક્તો ઽસ્મિ ચેતસા
ક્રૂર તૃષ્ણાની પાછળ ચાલતાં હું મૂર્ખ બની ગયો છું, હે બ્રાહ્મણ, જાણે શિયાળ મૃતદેહને ખાઈ જાય એમ, તેમ મન મને ખાઈ ગયું છે.
તરઙ્ગતરલાસ્ફાલવૃત્તિના જડરૂપિણા । તટવૃક્ષ ઇવૌઘેન બ્રહ્મન્ નીતો ઽસ્મિ ચેતસા
હે બ્રહ્મણ, મારું મન તરંગો જેવી અસ્થિર અને જડ સ્વભાવનું છે, એ મને નદીકાંઠે ઊભેલા વૃક્ષની જેમ પ્રવાહમાં વહાવી ગયું છે.
અવાન્તરનિપાતાય શૂન્યેનાક્રમણાય ચ । તૃણં ચણ્ડાનિલેનેવ દૂરે નુન્નો ઽસ્મિ ચેતસા
મારું મન ખાલી અને ચંચળ હોવાથી, હું તીવ્ર પવનમાં ઉડી ગયેલા ઘાસના તણખાની જેમ દૂર ફેંકાઈ ગયો છું.
સંસારજલધેર્ અસ્માન્ નિત્યમ્ ઉત્તરણોન્મુખઃ । સેતુનેવ પયઃપૂરો રોધિતો ઽસ્મિ કુચેતસા
હંમેશા સંસારના દરિયાને પાર કરવા ઈચ્છતો હોવા છતાં, મારું અશુદ્ધ મન મને બંધાવી રાખે છે, જેમ કે પાણીને બંધ કરતો બંધ.
પાતાલાદ્ ગચ્છતા પૃષ્ઠં પૃષ્ઠાત્ પાતાલગામિના । કૂપકાષ્ઠં કુદામ્નેવ વેષ્ટિતો હ્ય્ અસ્મિ ચેતસા
જેમ પાતાળ તરફ જતું કાંઠું બીજું કાંઠું પાછળથી વળી જાય છે, તેમ મારું મન મને કૂવામાં પડેલા લાકડાને દોરીથી વળે છે એ રીતે ઘેરી લીધું છે.
મિથ્યૈવ સ્ફારરૂપેણ વિચારવિશરારુણા । બાલો વેતાલકેનેવ ગૃહીતો ઽસ્મિ સ્વચેતસા
મારું મન ખોટી રીતે ફૂલેલું છે અને સતત વિચારોથી તીખું બની ગયું છે. એ મન મને એવું પકડી બેઠું છે જેમ બાળકને કોઈ ભૂત પકડી લે.
વહ્નેર્ ઉષ્ણતરશ્ શૈલાદ્ અપિ કષ્ટતરક્રમઃ । વજ્રાદ્ અપિ દૃઢો બ્રહ્મન્ દુર્નિગ્રહમનોગ્રહઃ
હે બ્રાહ્મણ, એ મન અગ્નિ કરતાં પણ વધારે તીવ્ર છે, પર્વત કરતાં પણ વધુ મુશ્કેલ છે, વજ્ર કરતાં પણ વધુ કઠિન છે અને એ બહુ જ અણઘડ છે, કાબૂમાં જ આવતું નથી.
ચેતઃ પતતિ કાર્યેષુ વિહગશ્ ચામિષેષ્વ્ ઇવ । ક્ષણેન વિરતિં યાતિ બાલઃ ક્રીડનકાદ્ ઇવ
મન ક્રિયાઓના વિષયોમાં એ રીતે પડતું જાય છે જેમ પંખી ખોરાક પર ઝંપલાવે, અને પછી પળમાં જ પાછું ખેંચાઈ જાય છે, જેમ બાળક રમકડાંમાંથી ઉકળી જાય.
જડપ્રકૃતિર્ આલોલો વિતતાવર્તવૃત્તિમાન્ । મનોઽબ્ધિર્ ઈહિતવ્યાલો દૂરાન્ નયતિ તાત મામ્
હે પિતા, મન સ્વભાવથી જ મંદ છે પણ સતત ચંચળ રહે છે. એ વિશાળ અને ઉલાળાં ભરેલા દરિયા જેવું છે, જેમાં સાપો ફફડે છે, અને એ મને દૂર દૂર લઇ જાય છે.
અપ્ય્ અબ્ધિપાનાન્ મહતસ્ સુમેરૂલ્લઙ્ઘનાદ્ અપિ । અપિ વહ્ન્યશનાત્ સાધો વિષમશ્ ચિત્તનિગ્રહઃ
હે મહાન આત્મા, મહાસાગરો પી જવું, સુમેરુ પર્વતને ફાંદવું કે અગ્નિ ખાઈ જવું—all આ કરતાં મનને વશ કરવું વધુ મુશ્કેલ છે.
ચિત્તં કારણમ્ અર્થાનાં તસ્મિન્ સતિ જગત્ત્રયમ્ । તસ્મિન્ ક્ષીણે જગત્ ક્ષીણં તચ્ ચિકિત્સ્યં પ્રયત્નતઃ
મન બધાની મૂળ કારણ છે; મન રહે ત્યાં સુધી ત્રણેય લોક રહે છે. જ્યારે મન નાશ પામે છે, ત્યારે જગત પણ નાશ પામે છે. એટલે મનને ખૂબ કાળજીપૂર્વક સંભાળવું જોઈએ.
ચિત્તાદ્ ઇમાનિ સુખદુઃખશતાનિ નૂનમ્ અભ્યાગતાન્ય્ અગવરાદ્ ઇવ કાનનાનિ । તસ્મિન્ વિવેકવશતસ્ તનુતાં પ્રયાતે મન્યે મુને નિપુણમ્ એવ ગલન્તિ તાનિ
મનમાંથી જ આ અનેક સુખ-દુઃખ જન્મે છે, જેમ ઉર્વર જમીનમાંથી વનો ઉગે છે. હે મુનિ, જ્યારે મન વિવેકથી ક્ષીણ થાય છે, ત્યારે આ બધું ધીમે ધીમે ઓગળી જાય છે.
સકલગુણજયાશા યત્ર બદ્ધા મહદ્ભિસ્ તમ્ અરિમ્ ઇહ વિજેતું ચિત્તમ્ અભ્યુત્થિતો ઽહમ્ । વિગતરતિતયાન્તર્ નાભિનન્દામિ લક્ષ્મીં જડમલિનવિશાલાં મેઘમાલામ્ ઇવેન્દુઃ
જ્યાં સર્વ ગુણોને જીતવાની આશા મહાન લોકો બાંધે છે, એ મનને જીતવા માટે હું અહીં ઊભો થયો છું. જ્યારે અંતરમાં ચંચળતા રહી નથી, ત્યારે વિશાળ, જડ અને અશુદ્ધ સંપત્તિમાં મને આનંદ નથી, જેમ ચાંદ્રમાને મેઘમાળા ગમે નહીં.
હાર્દાન્ધકારશર્વર્યા તૃષ્ણયેહ દુરન્તયા । ચરન્તિ ચેતનાકાશે દોષકૌશિકપઙ્ક્તયઃ
મારા મનના આકાશમાં, અંદરના અંધકારની રાતે, તૃષ્ણા નામની અદમ્ય પ્યાસ દોષરૂપ પંખીઓની પંક્તિઓની જેમ ફરતી રહે છે.
અન્તર્દાહપ્રદાયિન્યા સમૂઢરસમાર્દવઃ । પઙ્ક આદિત્યદીપ્ત્યેવ શોષં નીતો ઽસ્મિ ચિન્તયા
અંદરની જ્વાળાથી, જેનું સાર સંપૂર્ણ રીતે પકવાયું છે, હું ચિંતાથી એ રીતે સુકાઈ ગયો છું જેમ પ્રખર સૂર્યથી કાદવ સુકાઈ જાય છે.
મમ ચિત્તમહારણ્યે વ્યામોહતિમિરાકુલે । શૂન્યે તાણ્ડવિની મત્તા ભૃશમ્ આશાપિશાચિકા
મારા મનના વિશાળ જંગલમાં, ભ્રમના ઘોર અંધકારથી ઘેરાયેલા, આશા નામની પિશાચી ખાલીપામાં મસ્ત થઈને જોરદાર નૃત્ય કરે છે.
રજોરચિતનીહારા કાઞ્ચનાવચયોજ્જ્વલા । નૂનં વિકાસમ્ આયાતિ ચિન્તા મે ઽશોકમઞ્જરી
રજોગુણથી બનેલી, સોનાની જેમ તેજસ્વી ધુમ્મસમાં, મારી ચિંતા હવે ચોક્કસપણે અશોકના ગુલ્મની જેમ ફૂલી ઉઠી છે.
અલમ્ અન્તર્ ભ્રમાયૈષા તૃષ્ણા કવલિતાશયા । આયાતા વિષમોલ્લાસમ્ ઊર્મિર્ અમ્બુનિધાવ્ ઇવ
આ આંતરિક ગૂંચવણ હવે પૂરતી થઈ. આ તૃષ્ણા તો બધાં ઇરાદાઓને ગળી જાય છે અને ઝેરી આનંદ સાથે ઊભી થાય છે, જેમ કે દરિયામાં ઊભરાતી લહેર.
ઉદ્દામકલ્લોલરવા દેહાદ્રૌ વહતીવ મે । તરઙ્ગિતતરાકારા તરત્તૃષ્ણાતરઙ્ગિણી
મારા શરીરપર્વતમાંથી જાણે જોરદાર લહેરોનો અવાજ થતો હોય તેમ, આ તૃષ્ણાની નદી સતત બદલાતી લહેરો સાથે વહે છે અને કદી શાંત થતી નથી.
વેગં સંરોદ્ધુમ્ ઉદિતો વાત્યયેવ જરત્તૃણમ્ । નીતઃ કલુષયા ક્વાપિ ધિયાયં ચિત્તચાતકઃ
જ્યારે હું એની તીવ્રતા રોકવાનો પ્રયાસ કરું છું, ત્યારે એ તો વાવાઝોડામાં સુકાઈ ગયેલા ઘાસ જેવી બેફામ થઈ જાય છે; મારું મન, જાણે ચાતક પક્ષી, ગંદા વિચારોમાં ક્યાંક વહેંચાઈ જાય છે.
યાં યામ્ અહમ્ અધીતાસ્થામ્ આશ્રયામિ ગુણશ્રિયમ્ । તાં તાં કૃન્તતિ મે તૃષ્ણા તન્ત્રીમ્ ઇવ કુમૂષિકા
હું જે કોઈ સારા ગુણને અપનાવવાનો પ્રયાસ કરું, એ તૃષ્ણા તો એ ગુણને એ રીતે કાપી નાખે છે, જેમ ઉંદર વાદ્યની તાર કાપી નાખે.