શૃણુ સર્વં સમાસેન યથાદૃષ્ટં વદામિ તે । લીલે લીલાસ્વવૃત્તાન્તમ્ અન્તદં દૃશ્યદુર્દૃશામ્
હવે ધ્યાનથી સાંભળ, હું તને બધું ટૂંકોમાં કહું છું, જેમ મેં જોયું છે એમ. આ લીલા નામની સ્ત્રીની રમણીઓની વાત છે, જે દેખાતું અને અદૃશ્ય બધું અંતે સમાપ્ત થાય છે.
પદ્મ એવ સ ભર્તૈષ ભ્રાન્તિં તાવત્ તતામ્ ઇમામ્ । ઇત્થં જગન્મયીં સ્વસ્મિન્ન્ એવ સદ્મનિ પશ્યતિ
જેમ કમળ પોતાના તળાવનો સ્વામી છે, એમ એ પુરુષ પણ આ મોહિત કરનારી ભ્રાંતિ ફેલાવે છે. એ પોતાનાં ઘરમા, પોતાના અંદર જ આખું જગત ગૂંથાયેલું છે એવું જુએ છે.
ભ્રાન્તિયુદ્ધમ્ ઇદં યુદ્ધમ્ ઇમે ભ્રાન્તિજના જનાઃ । ભ્રાન્ત્યૈવાસ્તીહ મરણમ્ એષ ચૈવ ભ્રમાત્મકઃ
આ યુદ્ધ તો ભ્રાંતિનું યુદ્ધ છે; આ બધા લોકો પણ ભ્રાંતિથી જ જન્મ્યા છે. અહીં મૃત્યુ પણ ભ્રાંતિથી જ થાય છે, અને આખું જીવન પણ ભ્રમથી ભરેલું છે.
ભ્રમક્રમેણાનેનૈવ લીલાસ્ય દયિતા સ્થિતા । ત્વં ચૈષા ચ વરારોહે સ્વપ્નમાત્રા વરાઙ્ગને
આ ભ્રમના ક્રમથી જ લીલાની પ્રિય પણ અહિં રહે છે. હે સુંદરાંગી, તું અને એ બંને માત્ર સ્વપ્ન જ છો, હે મનોહરાંગી.
તથા ભવત્યોર્ ભર્તૈષ તથૈવાહમ્ અપિ સ્વયમ્ । જગચ્છોભૈવ સંસારે દૃશ્યસે તદ્ ઇહોચ્યતે
આ રીતે, તમારાં બંને માટે આ સ્વામી છે, અને હું પણ છું; જગતની ઝાંખી સંસારમાં દેખાય છે, તેથી અહીં આવું કહેવાયું છે.
એતદ્ એવ પરિજ્ઞાતં દૃશ્યશબ્દાર્થમ્ ઉજ્ઝતિ । એવમ્ એષા ત્વમ્ એવં ચ સમ્પન્નૈવમ્ અસૌ નૃપઃ
આ જ સમજાયું છે અને 'દેખાવ' શબ્દનો અર્થ છોડવામાં આવ્યો છે; એ સ્ત્રી પણ તું જેવી છે અને રાજા પણ એ જ રીતે પૂર્ણ થયો છે.
અહં ચાત્મનિ સત્યત્વગતાસ્ સર્વતયાત્મનઃ । ઇમે વયમ્ ઇહાન્યોઽન્યં સમ્પન્નાસ્ સ્વોદિતા ઇવ
હું પણ આત્માની સત્યતામાં સ્થિર છું અને સર્વનો આત્મા છું; અહીં આપણે બધા પરસ્પર પૂર્ણ થયા છીએ, જાણે પોતે જ પ્રગટ થયા હોય.
ઇત્થં સર્વાત્મકતયા મહાચિદ્ઘનસંસ્થિતેઃ । એવમ્ એષા સ્થિતા રાજ્ઞી હારિહાસવિલાસિની
આ રીતે સર્વના સ્વરૂપે, મહાન ચૈતન્યના ઘનરૂપમાં સ્થિત રહી, રાણી મનમોહક હાસ્યથી તેજસ્વી બની રહી છે.
લીલાવિલોલનયના નવયૌવનશાલિની । પેશલાચારમધુરા મધુરોદારભાષિણી
લિલા જેવી આંખો રમૂજી રીતે ફરકે છે, તાજા યુવાનીથી ભરપૂર છે; તેનો વ્યવહાર સૌમ્ય અને મીઠો છે, અને બોલ પણ મધુર અને ઉદાર છે.
કોકિલસ્વરસઙ્કાશા મદમન્મથમન્થરા । અસિતોત્પલપત્ત્રાક્ષી વૃત્તપીનાપયોધરા
તેનો અવાજ કોયલની કૂજન જેવો છે, પ્રેમના મદમાં ધીમે ધીમે ચાલે છે; તેની આંખો કાળી કમળની પાંખડી જેવી છે, અને તેના સ્તન ગોળ અને ભરાવદાર છે.
કાન્તકાઞ્ચનગૌરાઙ્ગી પક્વબિમ્બફલાધરા । ત્વત્સઙ્કલ્પાત્મકસ્યૈષા યથા ભર્તુર્ મનઃકલા
તેનું શરીર કાંતિમય સોનાની જેમ સુંદર છે, અને હોઠ પાકેલા બિંબ ફળ જેવા લાલ છે; તે તો તારા વિચારથી, પતિના મનમાં જે પ્રતિમા ઊભી થાય એવી છે.
તદા ત્વત્સદૃશાકારા સ્થિતૈષા ચિચ્ચમત્કૃતૌ । ત્વદ્ભર્તૃમરણે ક્ષિપ્રં સમનન્તરમ્ એવ હિ
પછી તે તારા જેવી જ આકૃતિ ધારણ કરીને ચેતનામાં આશ્ચર્યચકિત ઊભી રહી; અને પતિના મૃત્યુ પછી તરત જ, એ પણ ક્ષણેકાળમાં વિલીન થઈ ગઈ.
ત્વદ્ભર્તૈષા પુરો દૃષ્ટા ત્વત્સઙ્કલ્પાત્મનાણુના । યદાધિભૌતિકં ભાવં ચેતો ઽનુભવતિ સ્વયમ્
તારાં પતિને એ પહેલા જોઈ હતી, જે તારા વિચારનો જ એક અણુ હતો; મન જે કંઈ ભૌતિક રૂપે અનુભવે છે, એ બધું પોતે જ અનુભવે છે.
વેત્ત્ય્ અસન્મયમ્ એવાત આતિવાહિકકલ્પનમ્ । યદાધિભૌતિકં ભાવં વેત્ત્ય્ એતં તુ ન સન્મયમ્
મન જાણે છે કે આ સાચું નથી, પણ સૂક્ષ્મ શરીરનું કલ્પિત રૂપ છે; મન જે કંઈ ભૌતિક રૂપે જુએ છે, એ સાચું નથી, એ જાણે છે.
આતિવાહિકસઙ્કલ્પસ્ તદા સો ઽન્યસ્ય જાયતે । અતો મરણસંવિત્ત્યા પુનર્જન્મમયે ભ્રમે
સૂક્ષ્મ શરીરનું કલ્પન પછી બીજામાં જન્મે છે; એટલે મૃત્યુની જાણથી ફરી જન્મનો ભ્રમ ઉભો થાય છે.
ત્વં હિ સંવિદિતાનેન ત્વયાવગત એષ સઃ । ઇત્થં ત્વાં દૃષ્ટવાન્ એષ દૃષ્ટશ્ ચૈષ ત્વયેતિ ચ
તુજમાં આ જ્ઞાન છે અને તું જ આને સમજ્યો છે; એમ કરીને એણે તને જોયો અને તું પણ એને જોઈ.
ત્વમ્ અસ્યાત્મનિ સંપન્ના સર્વગત્વાચ્ ચિદાત્મનઃ । બ્રહ્મ સર્વગતં યસ્માદ્ યથા યત્ર યદોદિતમ્
તમે આ આત્મામાં સ્થિર છો, કારણ કે ચેતના સર્વત્ર વ્યાપી છે. બ્રહ્મા સર્વત્ર છે, એટલે જ્યાં અને જેમ કંઈ ઉદ્ભવે છે, એ બધું બ્રહ્મરૂપ જ છે.
ભવત્ય્ આશુ તથા તત્ર તત્ સ્વશક્ત્યૈવ પશ્યતિ । સર્વત્ર સર્વશક્તિત્વાદ્ યત્ર યાં શક્તિમ્ ઉન્નયન્
ત્યાં, એ તરત જ એવું બની જાય છે; પોતાની શક્તિથી એ બધું જોઈ શકે છે. કારણ કે એ સર્વશક્તિમાન છે, જ્યાં જે શક્તિ ઊભી કરે છે, ત્યાં એ જ પ્રગટ થાય છે.
આસ્તે તત્ર તથા ભાતિ તીવ્રસંવેગહેતુતઃ । મૃતિમોહક્ષણેનૈવ તદ્ એતૌ દમ્પતી સ્થિતૌ
એ ત્યાં જ રહે છે અને એવી રીતે તેજ પામે છે, કારણ કે તેમાં તીવ્ર ઈચ્છાનો પ્રભાવ છે. મૃત્યુ અને મોહના ક્ષણે, એ બંને પતિ-પત્ની ત્યાં જ સ્થિર રહ્યા.
તદૈવાભ્યામ્ ઇદં બુદ્ધં પ્રતિભાસવશાદ્ ધૃદિ । આવયોઃ પિતરાવ્ એતાવ્ ઇમે ચૈવાપિ માતરૌ
એ જ સમયે, બંનેના હૃદયમાં આ સમજ ઉતરી આવી, કારણ કે દેખાવનો પ્રભાવ હતો: 'આ આપણા પિતા છે અને આ પણ આપણા માતા છે.'
દેહ એષ ધનં ચેદં કર્મેદં પૂર્વમ્ ઈદૃશમ્ । આવાં વિવાહિતાવ્ એવમ્ એવં નામૈકતાં ગતૌ
આ છે શરીર, આ છે ધન, અને આ છે એ કામ, જે પહેલાં થયું હતું; અમે બે વિવાહિત થયા અને નામમાં એકતામાં જોડાયા.
એતયોશ્ ચાપિ જનતા યાતા તત્રૈવ સત્યતામ્ । તથૈવાત્રાસ્તિ દૃષ્ટાન્તઃ પ્રત્યક્ષસ્ સ્વપ્નવેદનમ્
આ બંનેના લોકો પણ ત્યાં સાચા બની ગયા; એ જ રીતે, અહીં સ્વપ્નનો અનુભવ સીધો ઉદાહરણ છે.
ઇત્ય્ એવંભાવયા લીલે લીલયાહમ્ અથાર્ચિતા । માહં સ્યાં વિધવેત્ય્ એવં વરો દત્તો મયાપ્ય્ અસૌ
આ રીતે, આવી લીલામાં મને રમતમાં પૂજવામાં આવી; 'હું વિધવા ન થાઉં' એવી ઈચ્છાથી, મેં પણ તેને પતિ તરીકે પસંદ કર્યો.
ઇત્ય્ અર્થીવ મૃતા પૂર્વમ્ એષેહ ખલુ બાલિકા । ભવતાં ચેતનાંશાનામ્ અહં ચેતનધર્મિણી
જેમ કે આ ઈચ્છાથી, એ છોકરી પહેલાં મરી ગઈ હતી; અહીં, હું તમારા ચેતનાનો ભાગ ધરાવતી ચેતનાવાળી છું.
કુલદેવી સદા પૂજ્યાપ્ય્ અત એતત્ કરોમ્ય્ અહમ્ । અથાસ્યા જીવકો દેહાત્ પ્રાણમારુતરૂપધૃત્
કુળદેવીની હંમેશા પૂજા કરવી જોઈએ, એટલે હું આ કરું છું. પછી, તેની જીવશક્તિ શ્વાસરૂપે શરીર છોડીને બહાર નીકળી જાય છે.
મનસા વલિતઃ પ્રાપ્તો મુખાગ્રં ત્યક્તદેહકઃ । તતો મરણમૂર્છાન્તે ગૃહે ઽસ્મિન્ન્ એવ ચૈતયા । બુદ્ધો ભાવિત આકારો દૃષ્ટો જીવાત્મના તતઃ
મનથી સંચાલિત થઈ, એ શ્વાસ મુખના ટોચે પહોંચે છે અને શરીર છોડે છે. પછી મૃત્યુની બેભાનાવસ્થાના અંતે, આ જ ઘરમાં એ જાગે છે; મનમાં ચિંતનથી બનેલી તેની ચેતના જીવાત્મા દ્વારા જોવામાં આવે છે.
સમ્પન્નૈષા હરિણનયના પૂર્ણચન્દ્રાનનશ્રીર્ માનોન્નદ્ધા દયિતવલિતા કાન્તમ્ આભોક્તુકામા । પૂર્વસ્મૃત્યા સરભસમુખી સંયતાન્તસ્સ્વભાવા સ્વપ્નસ્થેવ પ્રકૃતવિભવા પદ્મિનીવોદિતેવ
એ હવે સર્વગુણસંપન્ન છે, હરણ જેવી આંખો ધરાવે છે, પૂર્ણચંદ્ર જેવું મુખમંડળ છે, ગૌરવભરી અને પ્રિયજનથી ઘેરાયેલી છે, પોતાના પ્રિયને મેળવનાની ઈચ્છા ધરાવે છે; અગાઉની સ્મૃતિઓ સાથે, ઉત્સુક ચહેરાવાળી, અંદરથી સંયમિત સ્વભાવવાળી, સ્વાભાવિક તેજ ધરાવતી, જેમ ખીલેલી કમળની ફૂલ હોય તેમ પ્રભાવી દેખાય છે.
અથ લબ્ધવરા દેહેનાનેનૈવ મહીપતિમ્ । પતિં પ્રાપ્તું પ્રયામ્ય્ એષા નભોમાર્ગેણ વિષ્ટપમ્
હવે, ઈચ્છિત વરદાન મળ્યા પછી, એ આ જ શરીરથી રાજાને મેળવવા, પતિને મેળવવા માટે, આકાશમાર્ગે સ્વર્ગલોક તરફ જાય છે.
ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય સાનન્દમ્ ઉદ્દામમકરધ્વજા । પુપ્લુવે પેશલાકારા પક્ષિણીવ નભસ્તલે
આવી રીતે વિચારતાં, આનંદથી ભરપૂર, મહાન મકરધ્વજ ઊંચો રાખીને, તે સુંદર કાયાની યુવતી આકાશમાં પક્ષીની જેમ ઉડી ગઈ.
કુમારી તત્ર સા પ્રાપ જ્ઞપ્ત્યૈવ પ્રહિતાં હિતામ્ । સ્વસઙ્કલ્પમહાદર્શાત્ પુરતો નિર્ગતામ્ ઇવ
ત્યાં, તે કન્યાએ પોતાના મહાન સંકલ્પના દર્પણમાંથી સામે આવી હોય એમ, તેના કલ્યાણ માટે મોકલાયેલ સંદેશો પ્રાપ્ત કર્યો.