તત્ પદં પરમં વિદ્ધિ નાશોત્પાદવિવર્જિતમ્ । સ્વકં કચતિ ચાભાતં શાન્તમ્ આદ્યમ્ અનામયમ્
એ પરમ અવસ્થાને ઓળખ, જે નાશ અને ઉત્પત્તિથી પર છે; એ પોતે જ અપ્રગટ, શાંત, પ્રાચીન અને દુઃખરહિત રીતે વિહરે છે.
કિલ મણ્ડપગેહાન્તસ્ સ્વસ્વભાવોદિતાત્મનિ । વિહરન્તિ જનાસ્ તત્ર સ્વગૃહે સંવ્યવસ્થયા
જેમ મંદપના ઘર અંદર લોકો પોતાના સ્વભાવથી ઉદ્ભવેલા આત્મામાં રહે છે, તેમ તેઓ પોતાના ઘરમાં પોતાની રીતે સ્થિર રહે છે.
ન જગત્ તત્ર નો સર્ગઃ કશ્ચિત્ તૈર્ અનુભૂયતે । તેનાહં જગદ્ આકાશમ્ અજમ્ ઇત્ય્ એવ વચ્મિ તે
ત્યાં કોઈ જગત નથી, ન તો કોઈ સર્જનાનો અનુભવ થાય છે. એટલે જ હું તને કહું છું કે આ જગત આકાશ જેવું છે, જન્મેલું નથી.
સર્વં શૂન્યાત્મવિજ્ઞાનં મેર્વાદિગિરિજાલકમ્ । નેદં કુડ્યમયં કિઞ્ચિદ્ યથા સ્વપ્ને મહાપુરમ્
બધું જ ખાલીપા સ્વરૂપ ચેતનાનું જ્ઞાન છે; મેરુથી લઈને બીજા બધા પર્વતો પણ દિવાલોથી બનેલા નથી, જેમ કે સ્વપ્નમાં દેખાતું મોટું શહેર પણ નથી.
દેશે પ્રાદેશમાત્રે ઽપિ ગિરિજાલમયાન્ય્ અપિ । વજ્રસારાણિ ખાન્ય્ એવ સમ્ભવન્ત્ય્ અણુકે ઽણુકે
અંગૂઠા જેટલી જગ્યામાં પણ પર્વતો અને બીજા કઠિન વસ્તુઓ, ભલે તે વજ્ર જેટલા મજબૂત લાગે, પણ દરેક નાનકડા કણમાં માત્ર ખાલી રૂપે જ દેખાય છે.
કદલીપલ્લવાપીડસન્નિવેશેન ભૂરિશઃ । ત્રિજગચ્ ચિદણાવ્ અન્તર્ અસ્તિ સ્વપ્નપુરં યથા
કેવી રીતે કેળાના પાનની પાંખડીઓ એકબીજાની અંદર ગોઠવાયેલી હોય છે, તેવી જ રીતે ત્રણેય લોકની દરેક ચેતનાના અણુમાં સ્વપ્નનું શહેર રહેલું છે.
તસ્યાપ્ય્ અન્તર્ વિભાગેન ક્રમાદ્ એકૈકશો જગત્ । તેષાં યસ્મિઞ્ જગત્ય્ એવ પદ્મો રાજા શવસ્ સ્થિતઃ
તેમાં પણ અંદરથી વધુ વિભાજન થવાથી, એક પછી એક અનેક લોકોથી જગત ઉભું થાય છે; એમાંના એક એવા લોકમાં, પદ્મ નામના રાજા મૃતદેહ રૂપે પડ્યા છે.
લીલા તવ સપત્ની તં પ્રાપ્તા પૂર્વતરં શુભે । યદૈવ મૂર્છામ્ આયાતા લીલેયં પુરતસ્ તવ । તદૈવ ભર્તુઃ પદ્મસ્ય શવસ્ય નિકટે સ્થિતા
હે શુભે, તારી સાથી પત્ની લીલા ત્યાં તારા કરતાં પહેલાં પહોંચી ગઈ હતી; જેમજ આ લીલા, જે તારી સમાન છે, તારા કરતાં પહેલાં બેભાન થઈ, એ જ ક્ષણે પોતાના પતિ પદ્મના મૃતદેહ પાસે ઊભી રહી.
કથમ્ એષા ગતા દેવિ સમ્પન્ના તત્ર દેહિની । કથં કથં વા તત્પત્નીભાવમ્ આપ્તવતી સ્થિતા
હે દેવી, એ ત્યાં કેવી રીતે પહોંચી અને શરીર ધારણ કરી? અને એ કેવી રીતે અને કઈ રીતે તેની પત્ની બની રહી?
તે વાસ્યા વદ કિં રૂપં પશ્યન્ત્ય્ અથ વદન્તિ કિમ્ । તદ્ગેહવરવાસ્તવ્યાસ્ સમાસેનેતિ મે વદ
ત્યાં રહેનારી સ્ત્રીઓ કયું રૂપ જુએ છે અથવા શું કહે છે, એ મને કહો; એ ઘરનાં મુખ્ય રહેવાસીઓ વિશે સંક્ષિપ્તમાં મને કહો.
શૃણુ સર્વં સમાસેન યથાદૃષ્ટં વદામિ તે । લીલે લીલાસ્વવૃત્તાન્તમ્ અન્તદં દૃશ્યદુર્દૃશામ્
હવે ધ્યાનથી સાંભળ, હું તને બધું ટૂંકોમાં કહું છું, જેમ મેં જોયું છે એમ. આ લીલા નામની સ્ત્રીની રમણીઓની વાત છે, જે દેખાતું અને અદૃશ્ય બધું અંતે સમાપ્ત થાય છે.
પદ્મ એવ સ ભર્તૈષ ભ્રાન્તિં તાવત્ તતામ્ ઇમામ્ । ઇત્થં જગન્મયીં સ્વસ્મિન્ન્ એવ સદ્મનિ પશ્યતિ
જેમ કમળ પોતાના તળાવનો સ્વામી છે, એમ એ પુરુષ પણ આ મોહિત કરનારી ભ્રાંતિ ફેલાવે છે. એ પોતાનાં ઘરમા, પોતાના અંદર જ આખું જગત ગૂંથાયેલું છે એવું જુએ છે.
ભ્રાન્તિયુદ્ધમ્ ઇદં યુદ્ધમ્ ઇમે ભ્રાન્તિજના જનાઃ । ભ્રાન્ત્યૈવાસ્તીહ મરણમ્ એષ ચૈવ ભ્રમાત્મકઃ
આ યુદ્ધ તો ભ્રાંતિનું યુદ્ધ છે; આ બધા લોકો પણ ભ્રાંતિથી જ જન્મ્યા છે. અહીં મૃત્યુ પણ ભ્રાંતિથી જ થાય છે, અને આખું જીવન પણ ભ્રમથી ભરેલું છે.
ભ્રમક્રમેણાનેનૈવ લીલાસ્ય દયિતા સ્થિતા । ત્વં ચૈષા ચ વરારોહે સ્વપ્નમાત્રા વરાઙ્ગને
આ ભ્રમના ક્રમથી જ લીલાની પ્રિય પણ અહિં રહે છે. હે સુંદરાંગી, તું અને એ બંને માત્ર સ્વપ્ન જ છો, હે મનોહરાંગી.
તથા ભવત્યોર્ ભર્તૈષ તથૈવાહમ્ અપિ સ્વયમ્ । જગચ્છોભૈવ સંસારે દૃશ્યસે તદ્ ઇહોચ્યતે
આ રીતે, તમારાં બંને માટે આ સ્વામી છે, અને હું પણ છું; જગતની ઝાંખી સંસારમાં દેખાય છે, તેથી અહીં આવું કહેવાયું છે.
એતદ્ એવ પરિજ્ઞાતં દૃશ્યશબ્દાર્થમ્ ઉજ્ઝતિ । એવમ્ એષા ત્વમ્ એવં ચ સમ્પન્નૈવમ્ અસૌ નૃપઃ
આ જ સમજાયું છે અને 'દેખાવ' શબ્દનો અર્થ છોડવામાં આવ્યો છે; એ સ્ત્રી પણ તું જેવી છે અને રાજા પણ એ જ રીતે પૂર્ણ થયો છે.
અહં ચાત્મનિ સત્યત્વગતાસ્ સર્વતયાત્મનઃ । ઇમે વયમ્ ઇહાન્યોઽન્યં સમ્પન્નાસ્ સ્વોદિતા ઇવ
હું પણ આત્માની સત્યતામાં સ્થિર છું અને સર્વનો આત્મા છું; અહીં આપણે બધા પરસ્પર પૂર્ણ થયા છીએ, જાણે પોતે જ પ્રગટ થયા હોય.
ઇત્થં સર્વાત્મકતયા મહાચિદ્ઘનસંસ્થિતેઃ । એવમ્ એષા સ્થિતા રાજ્ઞી હારિહાસવિલાસિની
આ રીતે સર્વના સ્વરૂપે, મહાન ચૈતન્યના ઘનરૂપમાં સ્થિત રહી, રાણી મનમોહક હાસ્યથી તેજસ્વી બની રહી છે.
લીલાવિલોલનયના નવયૌવનશાલિની । પેશલાચારમધુરા મધુરોદારભાષિણી
લિલા જેવી આંખો રમૂજી રીતે ફરકે છે, તાજા યુવાનીથી ભરપૂર છે; તેનો વ્યવહાર સૌમ્ય અને મીઠો છે, અને બોલ પણ મધુર અને ઉદાર છે.
કોકિલસ્વરસઙ્કાશા મદમન્મથમન્થરા । અસિતોત્પલપત્ત્રાક્ષી વૃત્તપીનાપયોધરા
તેનો અવાજ કોયલની કૂજન જેવો છે, પ્રેમના મદમાં ધીમે ધીમે ચાલે છે; તેની આંખો કાળી કમળની પાંખડી જેવી છે, અને તેના સ્તન ગોળ અને ભરાવદાર છે.
કાન્તકાઞ્ચનગૌરાઙ્ગી પક્વબિમ્બફલાધરા । ત્વત્સઙ્કલ્પાત્મકસ્યૈષા યથા ભર્તુર્ મનઃકલા
તેનું શરીર કાંતિમય સોનાની જેમ સુંદર છે, અને હોઠ પાકેલા બિંબ ફળ જેવા લાલ છે; તે તો તારા વિચારથી, પતિના મનમાં જે પ્રતિમા ઊભી થાય એવી છે.
તદા ત્વત્સદૃશાકારા સ્થિતૈષા ચિચ્ચમત્કૃતૌ । ત્વદ્ભર્તૃમરણે ક્ષિપ્રં સમનન્તરમ્ એવ હિ
પછી તે તારા જેવી જ આકૃતિ ધારણ કરીને ચેતનામાં આશ્ચર્યચકિત ઊભી રહી; અને પતિના મૃત્યુ પછી તરત જ, એ પણ ક્ષણેકાળમાં વિલીન થઈ ગઈ.
ત્વદ્ભર્તૈષા પુરો દૃષ્ટા ત્વત્સઙ્કલ્પાત્મનાણુના । યદાધિભૌતિકં ભાવં ચેતો ઽનુભવતિ સ્વયમ્
તારાં પતિને એ પહેલા જોઈ હતી, જે તારા વિચારનો જ એક અણુ હતો; મન જે કંઈ ભૌતિક રૂપે અનુભવે છે, એ બધું પોતે જ અનુભવે છે.
વેત્ત્ય્ અસન્મયમ્ એવાત આતિવાહિકકલ્પનમ્ । યદાધિભૌતિકં ભાવં વેત્ત્ય્ એતં તુ ન સન્મયમ્
મન જાણે છે કે આ સાચું નથી, પણ સૂક્ષ્મ શરીરનું કલ્પિત રૂપ છે; મન જે કંઈ ભૌતિક રૂપે જુએ છે, એ સાચું નથી, એ જાણે છે.
આતિવાહિકસઙ્કલ્પસ્ તદા સો ઽન્યસ્ય જાયતે । અતો મરણસંવિત્ત્યા પુનર્જન્મમયે ભ્રમે
સૂક્ષ્મ શરીરનું કલ્પન પછી બીજામાં જન્મે છે; એટલે મૃત્યુની જાણથી ફરી જન્મનો ભ્રમ ઉભો થાય છે.
ત્વં હિ સંવિદિતાનેન ત્વયાવગત એષ સઃ । ઇત્થં ત્વાં દૃષ્ટવાન્ એષ દૃષ્ટશ્ ચૈષ ત્વયેતિ ચ
તુજમાં આ જ્ઞાન છે અને તું જ આને સમજ્યો છે; એમ કરીને એણે તને જોયો અને તું પણ એને જોઈ.
ત્વમ્ અસ્યાત્મનિ સંપન્ના સર્વગત્વાચ્ ચિદાત્મનઃ । બ્રહ્મ સર્વગતં યસ્માદ્ યથા યત્ર યદોદિતમ્
તમે આ આત્મામાં સ્થિર છો, કારણ કે ચેતના સર્વત્ર વ્યાપી છે. બ્રહ્મા સર્વત્ર છે, એટલે જ્યાં અને જેમ કંઈ ઉદ્ભવે છે, એ બધું બ્રહ્મરૂપ જ છે.
ભવત્ય્ આશુ તથા તત્ર તત્ સ્વશક્ત્યૈવ પશ્યતિ । સર્વત્ર સર્વશક્તિત્વાદ્ યત્ર યાં શક્તિમ્ ઉન્નયન્
ત્યાં, એ તરત જ એવું બની જાય છે; પોતાની શક્તિથી એ બધું જોઈ શકે છે. કારણ કે એ સર્વશક્તિમાન છે, જ્યાં જે શક્તિ ઊભી કરે છે, ત્યાં એ જ પ્રગટ થાય છે.
આસ્તે તત્ર તથા ભાતિ તીવ્રસંવેગહેતુતઃ । મૃતિમોહક્ષણેનૈવ તદ્ એતૌ દમ્પતી સ્થિતૌ
એ ત્યાં જ રહે છે અને એવી રીતે તેજ પામે છે, કારણ કે તેમાં તીવ્ર ઈચ્છાનો પ્રભાવ છે. મૃત્યુ અને મોહના ક્ષણે, એ બંને પતિ-પત્ની ત્યાં જ સ્થિર રહ્યા.
તદૈવાભ્યામ્ ઇદં બુદ્ધં પ્રતિભાસવશાદ્ ધૃદિ । આવયોઃ પિતરાવ્ એતાવ્ ઇમે ચૈવાપિ માતરૌ
એ જ સમયે, બંનેના હૃદયમાં આ સમજ ઉતરી આવી, કારણ કે દેખાવનો પ્રભાવ હતો: 'આ આપણા પિતા છે અને આ પણ આપણા માતા છે.'