સિન્ધુદેવો જયત્ય્ એકચ્છત્ત્રભૂમણ્ડલાધિપઃ । ઇત્ય્ અનન્તરમ્ આરેમુર્ ભેર્યઃ પ્રતિપુરં તદા
પછી દરેક શહેરમાં ઢોલ વાગવા લાગ્યા, 'સિંધુદેવ મહારાજ, એકછત્ર રાજ્યના સ્વામી, વિજયી થાઓ' એવી ઘોષણા થવા લાગી.
રાજધાનીં વિવેશાથ સિન્ધુર્ ઉદ્ધતકન્ધરઃ । પ્રજાસ્ સ્રષ્ટું યુગસ્યાન્તે મનુર્ જગદ્ ઇવાપરઃ
સિંધુ ગર્વથી ગળું ઊંચું રાખીને રાજધાનીમાં પ્રવેશ્યા, જાણે યુગના અંતે મનુએ જેમ નવી પ્રજા સર્જવા જતાં હોય તેમ.
પ્રવૃત્તા દશદિગ્ભ્યો ઽથ પ્રવેષ્ટું સૈન્ધવં પુરમ્ । નરાઃ કરિહયાગારૈ રત્નપૂરા ઇવામ્ભુધિમ્
પછી દસેય દિશાઓમાંથી લોકો સિંધુના શહેરમાં આવવા લાગ્યા, જાણે હાથી-ઘોડાના તબેલાંઓમાંથી ખજાનાંઓ દરિયામાં ભળી જાય છે એમ.
નિબન્ધનાનિ ચિહ્નાનિ શાસનાનિ દિશાં પ્રતિ । ક્ષણં નિવેશયામ્ આસુર્ મણ્ડલં પ્રતિ મન્ત્રિણઃ
થોડા સમય માટે મંત્રીઓએ દરેક પ્રાંત અને સમગ્ર રાજ્ય માટે નિયમો, નિશાનીઓ અને આજ્ઞાઓ ગોઠવી દીધી.
ઉદભૂદ્ અચિરેણૈવ દેશે દેશે પુરે પુરે । જીવિતે મરણે માને નિયમો યમતો યથા
થોડી જ વારમાં દરેક પ્રદેશ અને શહેરમાં, જીવન-મરણ અને માન-અપમાનમાં, યમરાજની જેમ કડક નિયમો સ્થાપિત થઈ ગયા.
અથ શેમુર્ નિમેષેણ દેશોપપ્લવવિભ્રમાઃ । પ્રશાન્તોત્પાતપવનાઃ પદાર્થાવૃત્તયો યથા
પછી એક ક્ષણમાં જ દેશમાં થયેલા ગડબડ અને ઉથલપાથલ શમાઈ ગઈ, દુઃખદ પવનો શાંત થઈ ગયા અને બધું પોતાના ઠેકાણે આવી ગયું.
સૌમ્યતામ્ આજગામાશુ દેશો દશદિગન્વિતઃ । ક્ષીરોદઃ ક્ષુભિતાવર્તો દ્રાગ્ ઇવોદ્વૃત્તમન્દરઃ
દસ દિશાઓથી શોભિત એ પ્રદેશ તરત જ શાંત અને સૌમ્ય બની ગયો, જેમ દુધનો મહાસાગર મંદર પર્વત ઉંચકાયા પછી તરત જ થાળે પડી જાય છે.
વવુર્ અલકચયાન્ વિલોલયન્તો મુખકમલાલિમુખાનિ સૈન્ધવીનામ્ । જલલવવલનાકુલાસ્ સમીરા અશિવગુણા ઇવ સર્વતઃ ક્ષણેન
પવનોએ સિંધુ સ્ત્રીઓના વાળ હલાવ્યા અને તેમનાં કમળ જેવા ચહેરા ડોલાવ્યા; એક ક્ષણમાં બધે જ હલચલભર્યા ઝોકાવાળા પવન ફૂંકાયા, જાણે અનિષ્ટતા ફેલાઈ ગઈ હોય.
એતસ્મિન્ન્ અન્તરે લીલા સમુવાચ સરસ્વતીમ્ । શ્વાસાવશેષમ્ આલોક્ય પૂર્વં ભર્તારમ્ અગ્રગમ્
એ સમયે લીલાએ પહેલા પોતાના પતિને, જેમમાં માત્ર શ્વાસ જ બાકી રહ્યો હતો, જોઈને સરસ્વતીને કહ્યું.
પ્રવૃત્તો દેહમ્ ઉત્સ્રષ્ટું મદ્ભર્તાયમ્ ઇહામ્બિકે । સ્થિતા ચ મૃતકલ્પેયં લીલા નિસ્સ્પન્દગાત્રિકા
હે અંબિકા, મારા પતિ અહીં શરીર છોડવા તૈયાર છે; અને આ લીલા પણ, જાણે મરી ગઈ હોય એમ, નિઃસંચળ દેહથી ઊભી છે.
દેહેનાનેન ગન્તવ્યમ્ અનયા વીરભાર્યયા । યત્રાવાભ્યાં ચ તત્ સ્થાનં કથં ગન્તવ્યમ્ અમ્બિકે
આ શરીર સાથે, આ વીરપત્ની પણ જવી જ પડશે—હે અંબિકા, અમારે બંનેએ જે સ્થળે પહોંચવું છે, ત્યાં કેવી રીતે જઈ શકીએ? મને કહો.
એવંરૂપમહારમ્ભે સઙ્ગ્રામે રાષ્ટ્રસમ્ભ્રમે । સંપન્ને ઽપિ સ્થિતે ઽપ્ય્ ઉચ્ચૈર્ વિચિત્રારમ્ભમન્થરે
જ્યારે આવું મોટું કાર્ય શરૂ થાય છે—યુદ્ધ હોય કે રાજ્યમાં અશાંતિ—એવું લાગે કે બધું ચાલી રહ્યું છે, કે બધું જોરશોરથી ચાલી રહ્યું છે, છતાં તેની અનોખી શરૂઆત ધીમી જ હોય છે.
ન કિઞ્ચિદ્ અપિ સંપન્નં રાષ્ટ્રં ન ચ મહીતલમ્ । ન સ્થિતં ક્વચનાપ્ય્ એવં સ્વપ્નાત્મકમ્ ઇદં યતઃ
અહીં કંઈ પણ સાચું પૂરું થતું નથી; રાજ્ય પણ નથી, ધરતી પણ ક્યાંય સ્થિર નથી, કારણ કે આ બધું તો સ્વપ્ન જેવું છે.
તસ્ય ત્વન્મણ્ડપસ્યાન્તશ્ શવસ્ય નિકટામ્બરે । ઇત્થં ભૂરાષ્ટ્રમ્ આભાતિ ભર્તૃજીવસ્ય તે ઽનઘે
તે મંડપની અંદર, મૃતદેહ પાસે, એ જગ્યા પર, હે નિર્દોષે, તને પતિના જીવનું રાજ્ય, આ ધરતીનું રાજ્ય એવું દેખાય છે.
અન્તઃપુરગૃહં તે તદ્ ઇદં રાષ્ટ્રાન્વિતોદરમ્ । વસિષ્ઠવિપ્રગેહે ઽન્તશ્ શવગેહે જગત્ સ્થિતમ્
તમારું અંદરનું મહેલ એ આ ઘર છે, જેનું પેટ આખા રાજ્ય સાથે જોડાયેલું છે; વશિષ્ઠ મુનિનું ઘર, મૃતદેહોનું ઘર, એમાં જ આખું જગત વસે છે.
એવમ્ એષ મહારમ્ભો જગત્ત્રયમયો ભ્રમઃ । ત્વયા મયાનયાનેન સંયુક્તસ્ સાર્ણવાવનિઃ
આ રીતે, આ વિશાળ પ્રયાસ એ ત્રણેય લોકોથી બનેલો ભ્રમ છે; તું, હું અને આ વાહન, આપણે બધા વિશાળ ધરતી સાથે જોડાયેલા છીએ.
ગિરિગ્રામકગેહે ઽન્તર્ મધ્યે ગગનકોશકે । ખાત્માવકચતિ વ્યક્તો ન કચત્ય્ એવ વા ક્વચિત્
પર્વતના ગામના ઘરમાં, આકાશના પાત્રની વચ્ચે, આકાશરૂપ આત્મા સ્પષ્ટ રીતે ફરતો રહે છે, અથવા તો ક્યાંય પણ હલતો જ નથી.
એવમ્ આરમ્ભઘનયોર્ અપિ મણ્ડપયોસ્ તયોઃ । ઉદરે શૂન્યમ્ આકાશમ્ એવાસ્તિ ન જગદ્ભ્રમઃ
આ રીતે, આ બંને મંડપના ઘન ભાગોમાં પણ, અંદર માત્ર ખાલી આકાશ જ છે; જગતનો ભ્રમ ત્યાં નથી.
ભ્રમદ્રષ્ટુર્ અભાવે હિ કીદૃશી ભ્રમતા ભ્રમે । નાસ્ત્ય્ એવ ભ્રમસત્તા તુ યદ્ અસ્તિ તદ્ અજં પદમ્
ભ્રમાવાળો જોનાર જ ન હોય તો, ભ્રમણમાં કઈ રીતે ભ્રમણ થઈ શકે? ખરેખર, ભ્રમનું કોઈ વાસ્તવિક અસ્તિત્વ જ નથી; જે છે એ તો જન્મરહિત અવસ્થા છે.
ભ્રમે દૃશ્યમ્ અસત્ તસ્ય દ્રષ્ટુર્ દ્રષ્ટૃદશા કુતઃ । દ્રષ્ટૃદૃશ્યક્રમાભાવાદ્ અત્ર યત્ સહજં હિ તત્
ભ્રમમાં જે દેખાય છે એ અસત્ય છે; તો એમાં જોનારની સ્થિતિ કેવી રીતે હોઈ શકે? જોનાર અને જોવાયેલું — આ ક્રમ જ ન હોય ત્યારે અહીં જે સ્વાભાવિક છે એ જ સાચું છે.
તત્ પદં પરમં વિદ્ધિ નાશોત્પાદવિવર્જિતમ્ । સ્વકં કચતિ ચાભાતં શાન્તમ્ આદ્યમ્ અનામયમ્
એ પરમ અવસ્થાને ઓળખ, જે નાશ અને ઉત્પત્તિથી પર છે; એ પોતે જ અપ્રગટ, શાંત, પ્રાચીન અને દુઃખરહિત રીતે વિહરે છે.
કિલ મણ્ડપગેહાન્તસ્ સ્વસ્વભાવોદિતાત્મનિ । વિહરન્તિ જનાસ્ તત્ર સ્વગૃહે સંવ્યવસ્થયા
જેમ મંદપના ઘર અંદર લોકો પોતાના સ્વભાવથી ઉદ્ભવેલા આત્મામાં રહે છે, તેમ તેઓ પોતાના ઘરમાં પોતાની રીતે સ્થિર રહે છે.
ન જગત્ તત્ર નો સર્ગઃ કશ્ચિત્ તૈર્ અનુભૂયતે । તેનાહં જગદ્ આકાશમ્ અજમ્ ઇત્ય્ એવ વચ્મિ તે
ત્યાં કોઈ જગત નથી, ન તો કોઈ સર્જનાનો અનુભવ થાય છે. એટલે જ હું તને કહું છું કે આ જગત આકાશ જેવું છે, જન્મેલું નથી.
સર્વં શૂન્યાત્મવિજ્ઞાનં મેર્વાદિગિરિજાલકમ્ । નેદં કુડ્યમયં કિઞ્ચિદ્ યથા સ્વપ્ને મહાપુરમ્
બધું જ ખાલીપા સ્વરૂપ ચેતનાનું જ્ઞાન છે; મેરુથી લઈને બીજા બધા પર્વતો પણ દિવાલોથી બનેલા નથી, જેમ કે સ્વપ્નમાં દેખાતું મોટું શહેર પણ નથી.
દેશે પ્રાદેશમાત્રે ઽપિ ગિરિજાલમયાન્ય્ અપિ । વજ્રસારાણિ ખાન્ય્ એવ સમ્ભવન્ત્ય્ અણુકે ઽણુકે
અંગૂઠા જેટલી જગ્યામાં પણ પર્વતો અને બીજા કઠિન વસ્તુઓ, ભલે તે વજ્ર જેટલા મજબૂત લાગે, પણ દરેક નાનકડા કણમાં માત્ર ખાલી રૂપે જ દેખાય છે.
કદલીપલ્લવાપીડસન્નિવેશેન ભૂરિશઃ । ત્રિજગચ્ ચિદણાવ્ અન્તર્ અસ્તિ સ્વપ્નપુરં યથા
કેવી રીતે કેળાના પાનની પાંખડીઓ એકબીજાની અંદર ગોઠવાયેલી હોય છે, તેવી જ રીતે ત્રણેય લોકની દરેક ચેતનાના અણુમાં સ્વપ્નનું શહેર રહેલું છે.
તસ્યાપ્ય્ અન્તર્ વિભાગેન ક્રમાદ્ એકૈકશો જગત્ । તેષાં યસ્મિઞ્ જગત્ય્ એવ પદ્મો રાજા શવસ્ સ્થિતઃ
તેમાં પણ અંદરથી વધુ વિભાજન થવાથી, એક પછી એક અનેક લોકોથી જગત ઉભું થાય છે; એમાંના એક એવા લોકમાં, પદ્મ નામના રાજા મૃતદેહ રૂપે પડ્યા છે.
લીલા તવ સપત્ની તં પ્રાપ્તા પૂર્વતરં શુભે । યદૈવ મૂર્છામ્ આયાતા લીલેયં પુરતસ્ તવ । તદૈવ ભર્તુઃ પદ્મસ્ય શવસ્ય નિકટે સ્થિતા
હે શુભે, તારી સાથી પત્ની લીલા ત્યાં તારા કરતાં પહેલાં પહોંચી ગઈ હતી; જેમજ આ લીલા, જે તારી સમાન છે, તારા કરતાં પહેલાં બેભાન થઈ, એ જ ક્ષણે પોતાના પતિ પદ્મના મૃતદેહ પાસે ઊભી રહી.
કથમ્ એષા ગતા દેવિ સમ્પન્ના તત્ર દેહિની । કથં કથં વા તત્પત્નીભાવમ્ આપ્તવતી સ્થિતા
હે દેવી, એ ત્યાં કેવી રીતે પહોંચી અને શરીર ધારણ કરી? અને એ કેવી રીતે અને કઈ રીતે તેની પત્ની બની રહી?
તે વાસ્યા વદ કિં રૂપં પશ્યન્ત્ય્ અથ વદન્તિ કિમ્ । તદ્ગેહવરવાસ્તવ્યાસ્ સમાસેનેતિ મે વદ
ત્યાં રહેનારી સ્ત્રીઓ કયું રૂપ જુએ છે અથવા શું કહે છે, એ મને કહો; એ ઘરનાં મુખ્ય રહેવાસીઓ વિશે સંક્ષિપ્તમાં મને કહો.