કવાટપાટનોડ્ડીનકોશોત્થારવઘર્ઘરમ્ । લુણ્ઠિતાસઙ્ખ્યકૌશેયપ્રાવૃતારિભટોદ્ભટમ્
દરવાજા ધડાધડ ખૂલી રહ્યા હતા, ખજાનાના પેતારા ખોલાવાની ગર્જના સંભળાતી હતી, અને દુશ્મન સૈનિકો અનેક લૂંટાયેલા રેશમી કપડાંમાં લપેટાયેલા ગભરાટમાં દોડતા હતા.
ક્ષુરિકોત્પાટિતાર્દ્રાન્ત્રમૃતરાજગૃહાઙ્ગનમ્ । રાજાન્તઃપુરવિશ્રાન્તચણ્ડાલશ્વપચોત્કરમ્
રાજમહેલના ઓટલામાં મૃતદેહોની આંતરડીઓ છરીથી ફાડી કાઢવામાં આવી હતી અને રાજમહેલના અંદરના ભાગમાં ચંડાળ અને શ્વપચોના ઢગલા પડેલા હતા.
ગૃહાપહૃતભોજ્યાન્નભોજનોન્મુખપામરમ્ । સહેમભારચૌરૌઘપાદાહતરુદચ્છિશુ
ઘરેથી ખાવાનું ચોરી જતાં સામાન્ય લોકો ભૂખ્યા બેઠા હતા અને સોનાથી ભરેલા ચોરોના ટોળાંના પગ નીચે બાળકોના અંગો કચડાઈને જમીન પર પડેલા હતા.
અપૂર્વતરુણાક્રાન્તકેશાન્તઃપુરિકાઙ્ગનમ્ । ચૌરહસ્તચ્યુતાનર્ઘરત્નદન્તુરમાર્ગદિક્
અજાણ્યા યુવાનોના હુમલાથી મહેલની યુવતીઓના વાળ બગડી ગયા હતા અને રસ્તાઓ પર ભાગતા ચોરોના હાથમાંથી અમૂલ્ય રત્નો છૂટી પડ્યા હતા.
હયેભરથસઙ્ઘટ્ટવ્યગ્રસામન્તમણ્ડલમ્ । અભિષેકોદ્યમાદેશપરમન્ત્રિપુરસ્સરમ્
ઘોડા અને રથોની અથડામણથી ગભરાયેલાં રાજાના વફાદારોની ભીડમાં, રાજતિલકની તૈયારી માટે મુખ્ય મંત્રીઓ આગળ આગળ હતા.
રાજધાનીવિનિર્માણસાનુસ્થસ્થપતીશ્વરમ્ । કૂપવાતાયનશ્વભ્રનિપતદ્રાજવલ્લભમ્
રાજધાનીના નિર્માણ માટે ઢોળાણ પર મુખ્ય શિલ્પીઓ ઊભા હતા, અને રાજાના પ્રિયપાત્રો કૂવા, બારી અને છજાંમાંથી પડી રહ્યા હતા.
જયશબ્દશતોદ્ઘોષસિન્ધુરાજન્યનિર્ભરમ્ । અસઙ્ખ્યનિજરાજૌઘવૃતસિન્ધુકૃતસ્થિતિમ્
વિજયના નાદથી ગુંજતું, અણગણ્ય યોદ્ધાઓથી ભરેલું અને પોતાના અનેક રાજાઓની સેના દ્વારા ઘેરાયેલું એ શહેર દરિયા જેવું અડગ ઊભું હતું.
ગ્રામાન્તરસમાક્રાન્તવિદ્રવદ્રાજવલ્લભમ્ । મણ્ડલાન્તરસઞ્જાતનગરગ્રામલુણ્ઠનમ્
ગામો કબજામાં આવતા રાજાના પ્રિયપાત્રો ભાગી રહ્યા હતા, અને પડોશી પ્રદેશોમાં શહેરો તથા ગામડાંઓની લૂંટફાટ વધી ગઈ હતી.
અનન્તચૌર્યમૌખર્યરુદ્ધમાર્ગગમાગમમ્ । મહાનુભાવવૈધુર્યસનીહારદિનાતપમ્
અનંત ચોરી અને કર્કશ બોલચાલથી રસ્તાઓ બંધ થઈ ગયા હતા, અને મહાન અને શક્તિશાળી લોકોના તેજથી, જેમ કે મણિ ઝગમગાવે છે તેમ, દિવસની તાપ વધુ વધી ગઈ હતી.
મૃતબન્ધુજનાક્રન્દૈર્ શ્રુતતૂર્યરવૈર્ અપિ । હયેભરથશબ્દૈશ્ ચ પિણ્ડગ્રાહ્યઘનધ્વનિ
મૃત સગાઓ માટે રડવાની અવાજ, વાદ્યોના ધ્વનિ, અને ઘોડા-હાથીઓના ગાઢ અને અસ્પષ્ટ અવાજ બધું એકસાથે ગૂંજી રહ્યું હતું.
સિન્ધુદેવો જયત્ય્ એકચ્છત્ત્રભૂમણ્ડલાધિપઃ । ઇત્ય્ અનન્તરમ્ આરેમુર્ ભેર્યઃ પ્રતિપુરં તદા
પછી દરેક શહેરમાં ઢોલ વાગવા લાગ્યા, 'સિંધુદેવ મહારાજ, એકછત્ર રાજ્યના સ્વામી, વિજયી થાઓ' એવી ઘોષણા થવા લાગી.
રાજધાનીં વિવેશાથ સિન્ધુર્ ઉદ્ધતકન્ધરઃ । પ્રજાસ્ સ્રષ્ટું યુગસ્યાન્તે મનુર્ જગદ્ ઇવાપરઃ
સિંધુ ગર્વથી ગળું ઊંચું રાખીને રાજધાનીમાં પ્રવેશ્યા, જાણે યુગના અંતે મનુએ જેમ નવી પ્રજા સર્જવા જતાં હોય તેમ.
પ્રવૃત્તા દશદિગ્ભ્યો ઽથ પ્રવેષ્ટું સૈન્ધવં પુરમ્ । નરાઃ કરિહયાગારૈ રત્નપૂરા ઇવામ્ભુધિમ્
પછી દસેય દિશાઓમાંથી લોકો સિંધુના શહેરમાં આવવા લાગ્યા, જાણે હાથી-ઘોડાના તબેલાંઓમાંથી ખજાનાંઓ દરિયામાં ભળી જાય છે એમ.
નિબન્ધનાનિ ચિહ્નાનિ શાસનાનિ દિશાં પ્રતિ । ક્ષણં નિવેશયામ્ આસુર્ મણ્ડલં પ્રતિ મન્ત્રિણઃ
થોડા સમય માટે મંત્રીઓએ દરેક પ્રાંત અને સમગ્ર રાજ્ય માટે નિયમો, નિશાનીઓ અને આજ્ઞાઓ ગોઠવી દીધી.
ઉદભૂદ્ અચિરેણૈવ દેશે દેશે પુરે પુરે । જીવિતે મરણે માને નિયમો યમતો યથા
થોડી જ વારમાં દરેક પ્રદેશ અને શહેરમાં, જીવન-મરણ અને માન-અપમાનમાં, યમરાજની જેમ કડક નિયમો સ્થાપિત થઈ ગયા.
અથ શેમુર્ નિમેષેણ દેશોપપ્લવવિભ્રમાઃ । પ્રશાન્તોત્પાતપવનાઃ પદાર્થાવૃત્તયો યથા
પછી એક ક્ષણમાં જ દેશમાં થયેલા ગડબડ અને ઉથલપાથલ શમાઈ ગઈ, દુઃખદ પવનો શાંત થઈ ગયા અને બધું પોતાના ઠેકાણે આવી ગયું.
સૌમ્યતામ્ આજગામાશુ દેશો દશદિગન્વિતઃ । ક્ષીરોદઃ ક્ષુભિતાવર્તો દ્રાગ્ ઇવોદ્વૃત્તમન્દરઃ
દસ દિશાઓથી શોભિત એ પ્રદેશ તરત જ શાંત અને સૌમ્ય બની ગયો, જેમ દુધનો મહાસાગર મંદર પર્વત ઉંચકાયા પછી તરત જ થાળે પડી જાય છે.
વવુર્ અલકચયાન્ વિલોલયન્તો મુખકમલાલિમુખાનિ સૈન્ધવીનામ્ । જલલવવલનાકુલાસ્ સમીરા અશિવગુણા ઇવ સર્વતઃ ક્ષણેન
પવનોએ સિંધુ સ્ત્રીઓના વાળ હલાવ્યા અને તેમનાં કમળ જેવા ચહેરા ડોલાવ્યા; એક ક્ષણમાં બધે જ હલચલભર્યા ઝોકાવાળા પવન ફૂંકાયા, જાણે અનિષ્ટતા ફેલાઈ ગઈ હોય.
એતસ્મિન્ન્ અન્તરે લીલા સમુવાચ સરસ્વતીમ્ । શ્વાસાવશેષમ્ આલોક્ય પૂર્વં ભર્તારમ્ અગ્રગમ્
એ સમયે લીલાએ પહેલા પોતાના પતિને, જેમમાં માત્ર શ્વાસ જ બાકી રહ્યો હતો, જોઈને સરસ્વતીને કહ્યું.
પ્રવૃત્તો દેહમ્ ઉત્સ્રષ્ટું મદ્ભર્તાયમ્ ઇહામ્બિકે । સ્થિતા ચ મૃતકલ્પેયં લીલા નિસ્સ્પન્દગાત્રિકા
હે અંબિકા, મારા પતિ અહીં શરીર છોડવા તૈયાર છે; અને આ લીલા પણ, જાણે મરી ગઈ હોય એમ, નિઃસંચળ દેહથી ઊભી છે.
દેહેનાનેન ગન્તવ્યમ્ અનયા વીરભાર્યયા । યત્રાવાભ્યાં ચ તત્ સ્થાનં કથં ગન્તવ્યમ્ અમ્બિકે
આ શરીર સાથે, આ વીરપત્ની પણ જવી જ પડશે—હે અંબિકા, અમારે બંનેએ જે સ્થળે પહોંચવું છે, ત્યાં કેવી રીતે જઈ શકીએ? મને કહો.
એવંરૂપમહારમ્ભે સઙ્ગ્રામે રાષ્ટ્રસમ્ભ્રમે । સંપન્ને ઽપિ સ્થિતે ઽપ્ય્ ઉચ્ચૈર્ વિચિત્રારમ્ભમન્થરે
જ્યારે આવું મોટું કાર્ય શરૂ થાય છે—યુદ્ધ હોય કે રાજ્યમાં અશાંતિ—એવું લાગે કે બધું ચાલી રહ્યું છે, કે બધું જોરશોરથી ચાલી રહ્યું છે, છતાં તેની અનોખી શરૂઆત ધીમી જ હોય છે.
ન કિઞ્ચિદ્ અપિ સંપન્નં રાષ્ટ્રં ન ચ મહીતલમ્ । ન સ્થિતં ક્વચનાપ્ય્ એવં સ્વપ્નાત્મકમ્ ઇદં યતઃ
અહીં કંઈ પણ સાચું પૂરું થતું નથી; રાજ્ય પણ નથી, ધરતી પણ ક્યાંય સ્થિર નથી, કારણ કે આ બધું તો સ્વપ્ન જેવું છે.
તસ્ય ત્વન્મણ્ડપસ્યાન્તશ્ શવસ્ય નિકટામ્બરે । ઇત્થં ભૂરાષ્ટ્રમ્ આભાતિ ભર્તૃજીવસ્ય તે ઽનઘે
તે મંડપની અંદર, મૃતદેહ પાસે, એ જગ્યા પર, હે નિર્દોષે, તને પતિના જીવનું રાજ્ય, આ ધરતીનું રાજ્ય એવું દેખાય છે.
અન્તઃપુરગૃહં તે તદ્ ઇદં રાષ્ટ્રાન્વિતોદરમ્ । વસિષ્ઠવિપ્રગેહે ઽન્તશ્ શવગેહે જગત્ સ્થિતમ્
તમારું અંદરનું મહેલ એ આ ઘર છે, જેનું પેટ આખા રાજ્ય સાથે જોડાયેલું છે; વશિષ્ઠ મુનિનું ઘર, મૃતદેહોનું ઘર, એમાં જ આખું જગત વસે છે.
એવમ્ એષ મહારમ્ભો જગત્ત્રયમયો ભ્રમઃ । ત્વયા મયાનયાનેન સંયુક્તસ્ સાર્ણવાવનિઃ
આ રીતે, આ વિશાળ પ્રયાસ એ ત્રણેય લોકોથી બનેલો ભ્રમ છે; તું, હું અને આ વાહન, આપણે બધા વિશાળ ધરતી સાથે જોડાયેલા છીએ.
ગિરિગ્રામકગેહે ઽન્તર્ મધ્યે ગગનકોશકે । ખાત્માવકચતિ વ્યક્તો ન કચત્ય્ એવ વા ક્વચિત્
પર્વતના ગામના ઘરમાં, આકાશના પાત્રની વચ્ચે, આકાશરૂપ આત્મા સ્પષ્ટ રીતે ફરતો રહે છે, અથવા તો ક્યાંય પણ હલતો જ નથી.
એવમ્ આરમ્ભઘનયોર્ અપિ મણ્ડપયોસ્ તયોઃ । ઉદરે શૂન્યમ્ આકાશમ્ એવાસ્તિ ન જગદ્ભ્રમઃ
આ રીતે, આ બંને મંડપના ઘન ભાગોમાં પણ, અંદર માત્ર ખાલી આકાશ જ છે; જગતનો ભ્રમ ત્યાં નથી.
ભ્રમદ્રષ્ટુર્ અભાવે હિ કીદૃશી ભ્રમતા ભ્રમે । નાસ્ત્ય્ એવ ભ્રમસત્તા તુ યદ્ અસ્તિ તદ્ અજં પદમ્
ભ્રમાવાળો જોનાર જ ન હોય તો, ભ્રમણમાં કઈ રીતે ભ્રમણ થઈ શકે? ખરેખર, ભ્રમનું કોઈ વાસ્તવિક અસ્તિત્વ જ નથી; જે છે એ તો જન્મરહિત અવસ્થા છે.
ભ્રમે દૃશ્યમ્ અસત્ તસ્ય દ્રષ્ટુર્ દ્રષ્ટૃદશા કુતઃ । દ્રષ્ટૃદૃશ્યક્રમાભાવાદ્ અત્ર યત્ સહજં હિ તત્
ભ્રમમાં જે દેખાય છે એ અસત્ય છે; તો એમાં જોનારની સ્થિતિ કેવી રીતે હોઈ શકે? જોનાર અને જોવાયેલું — આ ક્રમ જ ન હોય ત્યારે અહીં જે સ્વાભાવિક છે એ જ સાચું છે.